Steven Cook: Ukrayna Savaşı Erdoğan’ın başka bir şansı mı?

Dış İlişkiler Konseyi, Orta Doğu ve Afrika çalışmaları için Eni Enrico Mattei masasının kıdemli üyesi Steven Cook, Foreign Policy dergisi için yazdığı makalede, Ukrayna Savaşı’nın Erdoğan için yeni bir şans kapısı olduğunu savundu. Erdoğan kartlarını doğru oynaması durumunda Türkiye’nin gücünün ve prestijinin geri dönebileceğini savunan Cook, “Bazen şanslı olmak akıllı olmaktan daha iyidir” dedi.

Rusya’nın Ukrayna’yı işgali Türkiye için bir fırsat sunuyor. Bunun nedeni, Ankara’nın Washington’daki destekçilerinin ve propagandacılarının insanların ikna için kullandığı üzere, Türkiye’nin Soğuk Savaş sırasında olduğu gibi Rusya’ya karşı bir siper olması ya da olmak istemesi değil. Bu, Kongre üyelerinin ve çalışanlarının yararına üretilmiş bir hikaye. Türkiye, NATO’nun güneydoğu kanadında bir kez daha nöbetçi rolüne atanmak istemiyor.

Aksine, mevcut krizde Türkiye için fırsat; Cumhurbaşkanı Erdoğan ve iktidar partisinin Türkiye’yi kendi başına bir güç olarak algılaması, içeride ve Suriye’de Kürt ayrılıkçılığı tehdidi ile Türkiye’nin en önemli müttefikleri olduğu varsayılan ABD ve Avrupa’ya karşı kin ve hayal kırıklıkları ile bağlantılı daha karmaşık bir gerçekliğin ürünüdür..

Bu özlemler ve travmaların birleşimi, Erdoğan’ı krizin nispeten erken döneminde Rus mevkidaşı Vladimir Putin’in desteğini aramaya zorladı. Türkiye ile Rusya arasındaki Suriye, Libya, Dağlık Karabağ ve görünüşe göre Ukrayna’daki farklılıklara rağmen, ortaya çıkan diyalog ve ikili ilişkilerin genişlemesi, Ankara ile Batılı ortakları arasında daha fazla güvensizlik yarattı.

Türkiye’nin Rusya’nın S-400 hava savunma sistemini satın alması, ABD’yi Türk savunma sektörüne yaptırım uygulamaya zorladı. İttifakın kuruluş belgelerinin izin vermediği bir şey olan Türkiye’yi NATO’dan çıkarma çağrıları, Ankara’nın dış politika yönelimi hakkında daha ciddi sorularla birlikte bir kez daha alevlendi. Hala Batı’nın bir parçası mıydı? Doğuya mı hareket ediyordu? Türkiye Orta Doğu’da liderlik için bir aday mıydı? Doğu Akdeniz? Müslüman dünyası? Tüm bu soruların cevabı evet.

Erdoğan her zaman kurnaz olduğu kadar şanslı da oldu. Beceriksiz bir muhalefet ve sudan jeostratejik nedenlerle ülke içindeki aşırılıklarını görmezden gelen ve Türkler’le Sovyetlere karşı omuz omuza durduğu bir dönemin duygusallığına bağlı (Soğuk Savaş’tan 30 yıl sonra) bir Amerikan müttefiki ile kutsanmıştır. 

Ukrayna girdabı, Erdoğan’a Türkiye’nin bölgesel sorun giderici rolünü geri alma ve bu süreçte Türkiye’nin Almanya, Fransa ve Birleşik Krallık gibi oyuncularla birlikte küresel bir lider olduğu fikrini ilerletme fırsatı vererek, Erdoğan’ın bir başka şansı olabilir..

Sadece birkaç ay önce, Türkiye uluslararası alanda izole edilmişti. Ankara’nın Avrupa ile ilişkileri, iki yılın büyük bir bölümünü Kıbrıs ve Yunanistan’ı tehdit ederek, Avrupalıları mültecileri salmakla tehdit ederek ve Libya konusunda Fransızlarla çatışarak geçirdikten sonra gergindi. Ortadoğu’da Ankara’nın bölgedeki her büyük ülke ile zorlu, hatta düşmanca ilişkileri vardı. 

Türkiye’nin Suudiler, Birleşik Arap Emirlikleri, Mısırlılar ve İsraillilerle bağları o kadar kötüleşmişti ki, bu ülkeler bölgede ve ötesinde Ankara’ya karşı çıkmak için birleşiyorlardı. ABD Başkanı Biden’ın yönetimi, Dışişleri Bakanlığı kürsüsünden ara sıra gelen eleştiriler dışında, çoğunlukla Türkiye ve Erdoğan’ı görmezden geldi. 2021’in sonlarına doğru, Türkiye’nin tamamen izole olması ve akut bir döviz krizi yaşamasıyla Ankara, kendi kendine verdiği hasarı onarmaya çalıştı. Ancak hepsinde bir çaresizlik havası vardı.

Sonra Rusya, Ukrayna’yı işgal etti. Hemen hemen, Türkiye’den savaşa birbiriyle çelişen iki tavır geldi. Birinci, Erdoğan’ın Ukrayna’nın bağımsızlığına verdiği destek, Ankara’nın Kiev’e ölümcül insansız hava araçları tedarik etme konusundaki istekliliği ve Boğazların kapatılmasının başından beri öne sürdükleri argümanın olumlu kanıtı olduğun iddiası: Türkiye Batı güvenliğinin kritik bir bileşeniydi ve olmaya devam ediyor. 

Diğeri, Türkiye’nin iddia edilen Ukrayna yanlısı pozisyonunda Ankara’nın amigolarının öne sürdüğünden daha az şey olduğunu gösterdi. Eleştirmenler, Türk hükümetinin Rusya’ya yaptırım uygulamadığını, Türkiye’nin hava sahasının Rus uçaklarına açık olduğunu ve Rus oligarklarının süper yatlarının Türk hükümetinin açık onayı ile Bodrum ve Marmaris’te ortaya çıktığını vurguladı. Bu durumun Ankara’daki Rusya yanlısı bir politikadan çok, Rus ve Türk oligarkları arasındaki ve yine de oligarkların Erdoğan’la bağlantılarla ilgisi olabilir.

Erdoğan yanlısı ve karşıtı gruplar arasındaki bilgi savaşını bir kenara bırakırsak, Türkiye’nin ne tamamen Ukrayna yanlısı ne de tamamen Putin karşıtı olamayacağı gerçeği, Erdoğan’a 2000’lerin ortalarında oynadığı rolü yeniden başlatması için bir fırsat sunuyor. Türk gücü ve bağımsızlığı fikri sadece Batı’yı trollemek değil.

Son yıllarda Türk dış politikasının gereksiz yere agresif doğası göz önüne alındığında, çok az kişi bunu hatırlıyor, ancak kabaca 2005 ile 2011 arasında, Türk hükümeti Ortadoğu’da yapıcı bir rol oynamaya çalıştı: Suriyeliler ve İsrailliler arasındaki dolaylı müzakereleri denetlemek, Lübnan’a barış gücü konuşlandırmak , Suriye’de İran’ı geride bırakmaya çalışmak ve Ankara ile bölgedeki çeşitli ülkeler arasında iyi ilişkiler kurmak için ekonomik ağırlığını kullanmak gibi…

Ukrayna bu rolü geri almak için bir fırsat gibi görünüyor. Eleştirmenler, Türkiye’nin arabuluculuğunu, yalnızca diğer olası arabulucular (özellikle İsraillileri) ile rekabet veya arabuluculardan biri olma çabası olarak veya Ankara’nın Rusya yanlısı konumunu örtbas etmek için bir kılıf olarak yorumladı.

Her iki eleştirinin de ikna edici bir mantığı var. Erdoğan, özellikle İsrail başbakanı tarafından gölgelenmekten hoşlanmaz ve Türkiye, Suriye’de askeri operasyon yürütebilmesi için Rusya’nın hoşgörüsüne ihtiyaç duymuştur. Yine de eleştirmenler Erdoğan’ın müzakere masasında neler getirdiğini, özellikle de Putin ile olan ilişkisini görmezden geliyor. Belki de eski İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu dışında çok az lider Rus liderle Erdoğan’dan daha fazla zaman geçirdi.

Elbette Putin, başkalarının tavsiyelerine değer veren biri olarak tanınmıyor ancak Erdoğan bu rolü oynamak için diğerlerinden daha iyi bir konumda. Karizmatik, güçlü bir adam ve derin politika farklılıkları karşısında bile işbirliğinin mümkün göründüğü biri. İki adam daha önce iş yaptı. Ve Erdoğan önemli bir NATO ülkesinin lideri ve dolayısıyla Washington ve Brüksel’e giden bir kanal.

Bu, Rusya’nın Ukrayna’daki savaşını sona erdirir mi? Putin zafer ilan edip evine dönmek için çok batmış durumda, ancak Erdoğan insani koridorlar kurma ve ihtiyacı olan Ukraynalılara temel yardım sağlama çabalarında yardımcı olabilir. Bunlar elbette söylemesi yapmaktan daha kolay şeyler ama Türkiye’den daha iyi konumlanmış bir ülke yok gibi görünüyor. Salı günü İstanbul’da sona eren müzakere turu, kuşatma altındaki Ukraynalılar için çok ihtiyaç duyulan rahatlamayı sağlayarak ateşkes umudunu koruyor.

Ateşkes gerçekleşsin veya gerçekleşmesin, Erdoğan için iyi haber şu ki, Türkiye’nin Avrupa, Orta Doğu ve Doğu Akdeniz’de yapıcı bir aktör olabileceği fikrini geri getirmek ve güçlendirmek için başarılı olmasına gerek yok. Ayrıca Ankara’nın bu bölgelerde lider olduğu anlatısını da güçlendirecektir. Tuhaf olsa da, Türkiye’nin S-400’leri satın alma kararının Ankara ile Moskova arasındaki ilişkiler için çok iyi olduğu anlamına  gelebilir. Eğer Erdoğan kartlarını doğru oynarsa, Türkiye’nin gücünün ve prestijinin geri dönüşünde kritik bir faktör olabilir. Bazen şanslı olmak akıllı olmaktan daha iyidir.