Prof. Dr. Mehmet Ateş’in Kilitsiz Zindan’ı…

AHMET KURUCAN | YORUM 

Bazı kitaplar masa başında yazılır. Yazar yaşananlarla arasına mesafe koyar, arşivine döner, hafızasını yoklar, notlarını önüne serer ve geçmişi bugünden hareketle yeniden inşa eder. Bunun elbette ayrı bir kıymeti vardır. Zaman insana mesafe kazandırır. Hadiseleri daha soğukkanlı değerlendirme, sebep-sonuç ilişkilerini daha rahat kurma imkânı verir.

Ama bazı kitaplar da vardır ki hadiseler yaşanırken, hadiselerin sıcaklığı içinde yazılır. Acı henüz acıdır. Korku henüz korkudur. Ümit henüz insanın tutunduğu incecik bir daldır. Yarın ne olacağı bilinmiyordur. Hikâyenin sonu henüz yazılmamıştır.

Prof. Dr. Mehmet Ateş’in ‘Kilitsiz Zindan’ını okurken benim ilk dikkatimi çeken hususlardan biri bu oldu. Yazar, yaşadıklarını yıllar sonra hatırlayıp yazmaya başlamış biri değil. Yaşarken yazmış. Hapishanedeyken yazmış. Gaybubetteyken yazmış. Hicret ederken, saklanırken, beklerken yazmış. Bir başka ifadeyle, sonunu bilmediği bir hikâyenin içindeyken o hikâyeyi kayda geçirmiş.

Bence bunun çok ama çok ayrı bir değeri var. Çünkü insan geçmişi yazarken farkında olarak veya olmayarak bugünkü bilgisini düne taşır. Sonucu bilir. Kimin nerede durduğunu bilir. Neyin nasıl neticelendiğini bilir. Hafıza da geçen zaman içinde bazı şeyleri büyütür, bazılarını küçültür, bazılarını siler. Oysa olayların içinde tutulan notlarda başka bir sahicilik vardır. O günün korkusu, şaşkınlığı, ümidi, duası, çaresizliği ve teslimiyeti vardır.

Mehmet Ateş’in ilk kitabı ‘Mahpus’ böyle bir eserdi. Kendisi de o kitabı anlatırken çok güzel bir ayrım yapıyor: İnsan bazen bildiği için yazar, bazen de duygulandığı için. Mahpus’u “bilgiyle beraber duyguların zirvede olduğu dönemde” yazılmış bir eser olarak tarif ediyor. Hatta hapishanede bilgisayar bulunmadığı için bunları kalemle yazdığını, metnin ancak sekiz yıl sonra yayımlanabildiğini söylüyor.

Şimdi elimizde serinin ikinci halkası ‘Kilitsiz Zindan’ var. Arkasından Yunanistan’a geçiş ve oradaki hayatın anlatıldığı ‘Yolcu’ gelecek. Serinin dördüncü bir kitabı daha olacak: ‘Hancı.’

İsimlerine bakın isterseniz: Hapishane süreci ‘Mahpus’, Gaybubet yılları ‘Kilitsiz Zindan’, Yunanistan’da oturum alıncaya kadar geçen süreç ‘Yolcu’ ve oturum alınıp oraya artık yerleştiği süreç ise ‘Hancı’. Bu dört kitapla ile bir insanın biyografisinden çok daha fazlası çıkacak ortaya. Bir devrin, bir hicretin, bir mahpusluğun, bir gaybubetin, yeniden tutunma mücadelesinin içeriden tutulmuş kayıtları…

Kilitsiz Zindan’ı bana birkaç kelimeyle özetle deseniz, “Okumak, yaşamak ve taşımak!” derim. Kaldı ki bu, yazarın kendi ifadesi. Aynen şöyle diyor: “Okumak, kaynağın yerini, suyun nereden geldiğini bilmek. Yaşamak, o suyu önce kendi içine akıtmak, hakikati kalpten ete kemiğe büründürmek. Taşımak ise sadece ‘bildim’ dememek; bilginin komşuya, çocuğa, öğrenciye, dosta, yaralı bir kalbe şifa olacak şekilde yürüyebilmesi.”

Aynen katılıyorum. Bir şeyi okumak başka, yaşamak başka, yaşadığını taşıyabilmek daha başka. Hele yaşadığınız şey hapishane, gaybubet, takip edilme, memleketten ayrılma, aileden uzak kalma, mesleğinizden koparılma ve geleceğinizin ne olacağını bilememe ise…

Mehmet Ateş Bey’i yıllardır tanıyorum. Arkadaşım. Zaman zaman cedelleşiriz de. Birbirimize takılırız. Dolayısıyla kitabı okurken bazı yerlerde sanki karşımda oturmuş da bana anlatıyor hissine kapıldım. Onu şahsiyeti, karakteri ve konuşma üslubuyla tanıyanların aynı hissi yaşayacağını düşünüyorum.

Ama benim asıl üzerinde durmak istediğim tarafı başka. Mehmet Ateş bu süreçte değer üreten insanlardan biri oldu. Herkes konuşurken o çalıştı. Herkes olup bitenler üzerine bir şeyler söylerken o yeni şeyler öğrenmeye devam etti. Şikâyet edebileceği o kadar çok sebep vardı ki… Ama enerjisini bunlara harcamadı.

Düşünün, dünyaca tanınmış bir kalp cerrahısınız. Binlerce ameliyat yapmışsınız. Üniversite rektörlüğü yapmışsınız. Sonra bir anda bütün hayatınız altüst olmuş. Hapishane, gaybubet, hicret… Böyle bir noktadan sonra insanın “Ben zaten yapacağımı yaptım!” demesi anlaşılabilir.

Ama o öyle yapmadı. Yunanistan’da kaldı. Dil öğrendi. Hem de günlük hayatını sürdürecek kadar birkaç yüz kelime öğrenmekten söz etmiyorum. Yunancayı ileri seviyeye taşıdı. Ben iki yıl kadar önce Almanya’daki bir konferansta onun simultane tercüme yapabilecek seviyede Yunancaya vukufiyetine bizzat şahit oldum.

Üstelik bununla da yetinmedi. İlahiyat tahsilini tamamladı. Sofya Akademi’yi bitirdi. Yazmaya, konuşmaya devam etti. Çeşitli dergilerde makaleler kaleme aldı. İnsanlarla ilgilendi. Mesleğini yeniden icra edebilmek için mücadele etti. Yunanistan’da hekimlik yapmaya başladı. Gençlere kariyer danışmanlığı yaptı.

Bütün bunlara nasıl zaman buldu?

Kendisi bu soruya kitabının tanıtıldığı programda Yüsra Aslan’a şöyle cevap veriyor: Planlı ve takvimli yaşamak. İşlerini acil, orta ve uzun vadeli diye ayırmak ve adım adım ilerlemeyi kendine hedef edinmek. Ben bütün bunlara baktığımda Mehmet Bey için rahatlıkla şu ifadeyi kullanabilirim: Bu sürecin isimsiz kahramanlarından biridir kendisi.

Kahramanlık derken hamasetten söz etmiyorum. Bazen kahramanlık bağırmak çağırmak, büyük sözler söylemek değildir. Hayatın sizi yere yatırdığı bir anda yeniden doğrulmak; altmışından sonra yeni bir dil öğrenmek; yeni bir ülkede yeniden doktorluk yapmak; yeniden öğrenci olmak; yeniden kitapların başına oturmak; insanların derdiyle ilgilenmek ve bütün bunların yanında yaşadıklarınızı gelecek nesillere bırakacak metinlere dönüştürmektir. Bence asıl kahramanlık biraz da budur.

Bana göre kitabın en can alıcı noktalarından biri, yazarın yaşadığı acıları anlamlandırmaya çalışması. Bu sebeple kitap boyunca ayetlere, hadislere, tefsir ve şerhlere müracaat ediyor. Oralardan alıntılar yapıyor, kendi yorumlarını ilave ediyor. Bu yönüyle Kilitsiz Zindan, sadece “Başıma şunlar geldi” diyen bir hatırat değil. “Başıma gelenleri nasıl anlamalıyım?” sorusunun da kitabı. Bu ikisi arasındaki farkın ne kadar önemli olduğunu hatırlatmama bile gerek yok sanırım.

Hasılı, 260 sayfalık kitabı iki gün içinde birkaç oturumda bitirdim. Birçok yerin altını çizdim. Çok istifade ettim. Sizlerin de edeceğinden endişem yok. Fakat dostluk sadece takdir etmekten ibaret olmadığı için iki hususu da kayda geçirmek isterim.

Birincisi hadislerin kaynaklarıyla alakalı. Bazı hadislerin kaynakları verilmiş, bazılarında ise verilmemiş. Kitabın yeni baskıları yapılırsa burada bir bütünlük sağlanmasını isterim. Hadis zikrediliyorsa mümkün olduğu ölçüde kaynağının verilmesi eserin ilmî kıymetini de artıracaktır.

Prof. Dr. Mehmet Ateş

İkincisi, genelde kitabın bütünü ama özelde ayetlerle alakalı. Kitabın âdeta her satırında mesaj verme kaygısını ya da daha doğru bir ifadeyle mesaj verme gayretini görüyorsunuz. Bana göre bu, onun karakterinin de bir parçası. Okuduğu bir ayeti sadece aktarmıyor; onu yaşadığı hadiseye konuşturmak istiyor.

Fakat tam da burada zaman zaman ayetin özgün lafzı, manası ve maksadı ile ondan çıkarılan mesajın birbirine karıştığı yerler olabiliyor. En azından benim yorumum bu. Önce ayetin merkezî manası verilip ardından ondan çıkarılan mesajın ayrıca ifade edilmesini ben tercih ederdim.

Ama ilave edeyim: Bu iki nokta kitabın ana değerini gölgeleyen eleştiriler değil. Aksine eserin ilmî ve teknik kalitesini artıracağını düşündüğüm iki dostane not.

Bitiriyorum. Bugün yaşadıklarımızın günlük siyasi tartışmalarını yapıyoruz. Kim haklıydı, kim haksızdı; kim ne dedi, kim ne yaptı; nerede hata edildi, kim kimi suçladı… Bunların hepsi konuşuluyor ve daha uzun yıllar konuşulacak.

Fakat yıllar geçtikten sonra başka bir soru kalacak: İnsanlar ne yaşadı? Bir rektör, bir cerrah, bir baba, bir mahpus ne yaşadı ve ne hissetti? Gaybubette yıllarını geçiren bir insan geceleri ne düşündü? Ülkesinden ayrılmak zorunda kalan biri yeni bir ülkede hayata nasıl yeniden tutundu?

İşte Mahpus, Kilitsiz Zindan ve arkasından gelecek Yolcu, bana göre bu soruların Mehmet Ateş zaviyesinden verilmiş cevapları.

Onun yaşadıklarının hepsine katılmak zorunda değilsiniz. Yorumlarının hepsini paylaşmak zorunda da değilsiniz. Ama bir insanın yaşadığı tarihe kendi kalemiyle şahitlik etmesinin kıymetini teslim etmek zorundayız.

Hele o insan hadiselerin üzerinden yıllar geçtikten sonra güvenli bir odada oturup hatırlamıyorsa; yaşarken yazmışsa…

Ben Kilitsiz Zindan’ı biraz da bunun için kıymetli buldum.

Ve kitabı bitirdiğimde zihnimde yine o üç kelime vardı:

Okumak. Yaşamak. Taşımak.

Mehmet Bey okudu. Yaşadı. Ama bana göre en önemlisi, yaşadıklarının altında kalmadan onları taşıdı.

Şimdi de taşıdığı o hafızayı kitaplaştırarak bize ve yarına bırakıyor.

Bazen bir neslin yapabileceği en önemli işlerden biri budur: Yaşadığını unutmamak, unutturmamak; fakat yaşadığından sadece acı değil, değer de üretmek.

Mehmet Ateş’in hikâyesinde benim gördüğüm tam da bu…

Kaynak: Tr724
***Mutluluk, adalet, özgürlük, hukuk, insanlık ve sevgi paylaştıkça artar***