Tayyip Erdoğan 72 yaşında ve ciddi sağlık sorunları var. Öcalan ise 77 yaşında. MHP lideri Bahçeli’nin yaşı ise 78 ve onun da tıpkı Erdoğan gibi ciddi sağlık sorunları bulunuyor.
Dünyada yaşlı siyasetçiler bir türlü koltuklarını bırakmıyor. ABD’de McConnell tekerlekli sandalyeyle Senato’ya dönerken Grassley 93 yaşına bastı. Türkiye’de ise Erdoğan için halef değil, yeniden adaylık formülü aranıyor. Yaş tek başına yeterlilik ölçüsü değil; ama karar vericilerin sağlığı kamusal risktir. Koltuk miras değil, emanettir; emanetin de bir teslim tarihi olmalı.
ADEM YAVUZ ARSLAN | YORUM
Recaizade Mahmut Ekrem, Araba Sevdası’nda gösterişe ve statüye tutkun Bihruz Bey’i anlatıyordu. Aradan geçen yaklaşık 130 yılda arabaların modelleri değişti; fakat statü tutkusu değişmedi. Üstelik siyasette araba sevdasının yerini çok daha güçlü bir tutku aldı: Koltuk sevdası. Üstelik sadece Türkiye’de ya da genel olarak Ortadoğu’da değil. Hatta etik değerler konusunda hayli iddialı ABD’de bile kadim tartışma konusu haline geldi.
Yaşlı ve sağlık sorunu olan siyasilerin bir türlü konumlarını bırakmak istememeleri, son olarak Kentucky Senatörü Mitch McConnell’in tekerlekli sandalyedeki görüntüsüyle manşetlere çıktı. Tecrübeli Senatör Mitch McConnell, 14 Haziran’daki ev kazasının ardından hastane ve rehabilitasyonda geçen üç ayın sonunda, 84 yaşında ve tekerlekli sandalyeyle Senato’ya döndü. Çocuklukta geçirdiği çocuk felcinin etkileri de iyileşmesini güçleştirmişti. Kendisi henüz yüzde 100 toparlanmadığını söylüyordu. Buna rağmen kritik oylamalarda bulunacağını, görev süresini tamamlayacağını ilan etti.
Bir gün sonra Iowa Senatörü Chuck Grassley 93 yaşına bastı. Kongre’nin en yaşlı üyesi olan Grassley sıradan bir arka sıra senatörü de değil; Senato Adalet Komitesi’nin başında. McConnell ise yıllarca Cumhuriyetçilerin Senato liderliğini yaptı ve bugün bile savunma bütçesi ile Senato kuralları üzerinde önemli yetkilere sahip. Yani mesele, iki yaşlı siyasetçinin çalışmaya devam etme arzusu değil. Mesele, ülkenin geleceğini belirleyen düğmelerin kaç yıl boyunca aynı ellerde kalacağı.
McConnell’ın bu Kongre sonunda emekli olacağını açıklaması tartışmayı bitirmiyor. Çünkü Washington’da her gidişin ardından daha yaşlı bir başka isim görünüyor. Amerikan siyasetinin mesajı adeta şu: İnsanlar emekli olabilir, fakat siyasetçi emekli olmaz.
Beyaz Saray da gençleşmiyor
Bu tartışmayı büyüten yalnızca Kongre değil.
Bir önceki başkan Joe Biden, 82 yaşında Beyaz Saray’dan ayrılarak Amerikan tarihinin görevden ayrılan en yaşlı başkanı oldu. Mevcut başkan Donald Trump bugün 80 yaşında. İkinci dönemine başladığında 78 yaş 7 aylıktı ve bu bakımdan yeni bir rekor kırdı. Dünyanın en ağır kararlarını veren makam için Amerikan seçmenine son yıllarda sunulan seçenek, çoğu kez yaşlı mı, daha yaşlı mı sorusuna dönüştü.
Elbette yaş tek başına zihinsel yeterlilik ölçüsü değil.
Seksen yaşında son derece berrak düşünen insanlar bulunduğu gibi çok daha genç yaşta muhakemesi zayıflayanlar da var. Bilim de yaşlanmanın herkeste aynı hızda ilerlemediğini söylüyor. Fakat biyoloji sandık sonucuna göre değişmiyor: İleri yaşla birlikte kalp-damar hastalıkları, düşme, kırılganlık ve bilişsel gerileme riski nüfus düzeyinde artıyor. Bir ülkenin güvenliği, ekonomisi ve milyonlarca insanın hayatı tek bir kişinin dayanıklılığına bağlandığında bu artık özel hayat değil, kamusal risk yönetimidir.
ABD Başkanı Donald Trump 14 Haziran 1946 doğumlu; yani 80 yaşında… Onun sağlık sorunları da zaman zaman gündeme geliyor.
Amerikan halkının itirazı da bu noktada yoğunlaşıyor. Mesela YouGov’un 2022 araştırmasında seçilmiş görevliler için azami yaş sınırını destekleyenlerin oranı yüzde 58’di. Bir yıl sonra başka bir YouGov araştırmasında Kongre için yaş sınırına destek yüzde 81’e çıktı. Pew Research Center 2023’te Washington’daki seçilmiş görevliler için üst yaş sınırını destekleyenleri yüzde 79 olarak ölçtü. Mayıs 2026 tarihli NPR/PBS News/Marist araştırmasında da her 10 Amerikalıdan 8’i Kongre üyeleri için yaş sınırından yana çıktı. Farklı tarihlerde ve farklı araştırma kuruluşlarında ortaya çıkan tablo aynı: Seçmen, iktidarın ömür boyu meslek haline gelmesinden rahatsız.
Yaşlanan meclis temsil sorununa dönüşüyor
ABD Kongresi’nde 70 yaşın üzerindeki üye sayısı tarihin en yüksek düzeyine ulaşmış durumda. Tecrübe elbette değerlidir; yasama hafızası bir gecede edinilmez. Ne var ki bir parlamentonun yaş dağılımı toplumdan koptuğunda temsil de eksilir. Konut krizini, öğrenci borcunu, yapay zekânın iş piyasasına etkisini ya da çocuk bakım maliyetini birkaç on yıl önceki hayat şartlarıyla öğrenmiş bir siyasal sınıf tartışıyor. Gençler oy veriyor ama karar masasında aynı ölçüde yer bulamıyor.
Amerika’daki tartışmayı izlerken Adalet Bakanı Akın Gürlek’in Adana’daki AKP teşkilat toplantısında söylediği söz önümüze düştü: “2028 yılında Sayın Cumhurbaşkanımızı tekrar seçmek için bir seçim düzenlenecek.”
Ardından teşkilatlara büyük görev düştüğünü söyledi.
Bu cümleyi önemli yapan yalnızca Erdoğan’a bağlılık beyanı değil.
Bunu söyleyen kişinin Adalet Bakanı olması. Seçimin tarafsız ve güvenli işlemesinden sorumlu hukuk düzeninin en tepesindeki isimlerden biri, daha şimdiden sonucu değilse bile devlet aygıtının siyasal hedefini ilan ediyor.
Üstelik Anayasa’nın 101’inci maddesi açık: “Bir kimse en fazla iki defa Cumhurbaşkanı seçilebilir.” 116’ncı madde ise ikinci dönemde Meclis’in seçimleri yenilemesi halinde bir kez daha adaylığın yolunu açıyor. Yani 2028 tartışması bir seçim kampanyasından önce, anayasanın sınırlarına ilişkin tartışmadır.
Türkiye’de iktidarın yöntemi yıllardır aynı: Önce sınır kesin bir hüküm gibi görünür, sonra kişiye göre yorumlanır, ardından yeni bir formül bulunur. 2018’de sistem değişti denilerek sayaç yeniden başlatıldı. 2023 adaylığı bu yorumla mümkün kılındı. Şimdi üçüncü kez değil, fiilen dördüncü kez halktan cumhurbaşkanlığı yetkisi isteyen bir Erdoğan ihtimali konuşuluyor. Kurallar iktidarı sınırlamak için değil, iktidarın ihtiyacına göre eğilip bükülmek için varsa, ortada anayasal düzen değil kişisel rejim vardır.
Türkiye bu fotoğrafları daha önce gördü
Türkiye’nin siyasi hafızasında insanın içini burkan iki görüntü var. Biri Deniz Baykal’ın tekerlekli sandalyeyle Meclis’e gelişi. Ekim 2017’de geçirdiği ağır rahatsızlığın ve uzun tedavinin ardından 2018 seçimlerinde yeniden milletvekili seçildi; ancak yeminini sağlık durumu nedeniyle sekiz ay sonra, Şubat 2019’da edebildi. Baykal’ın o hali bir insan olarak saygıyı ve şefkati hak ediyordu. Fakat aynı görüntü siyaset kurumunun yenilenme sorununu da bütün çıplaklığıyla gösteriyordu. Zamanında bırakmayı bilmek önemlidir.
Eski CHP Genel Başkanı Deniz Baykal, 11 Şubat 2023 tarihinde 84 yaşında hayatını kaybetti. Tekerlekli sandalyeyle Meclis’e gelerek yemin etmişti.
Diğer görüntü Bülent Ecevit’in 2002’deki son başbakanlık ayları. Özellikle son seçim mitinglerinde merdiven bile çıkamadığı için ona özel asansörlü merdiven yapılmıştı parti otobüsüne. O mitingi izlemiş ve Ecevit’in o halini fotoğraflamıştım. 76 yaşındaki Ecevit bağırsak enfeksiyonu nedeniyle hastaneye kaldırıldı; sağlık sorunları ağırlaştı, toplantılara katılıp katılamayacağı ülkenin başlıca gündemlerinden biri oldu. Ekonomik krizin üzerine hükümetin yönetilebilirliği tartışması eklendi. Koalisyon çözüldü, erken seçim geldi ve Ecevit’in DSP’si yüzde 1,2’ye kadar gerileyerek Meclis dışında kaldı. Türk siyaseti, bir liderin çekilmekte gecikmesinin yalnız kendisine değil partisine ve ülkeye de nasıl ağır bir bedel ödetebileceğini gördü.
Buradaki amaç Baykal’ın hastalığını ya da Ecevit’in yaşını küçümsemek değil. Tam tersine, insan onurunu koruyan şey siyasetçiyi son nefesine kadar sahnede tutmak değildir. Bir liderin zamanında devredebileceği, tecrübesini danışmanlıkla aktarabileceği ve partisinin kendisinden sonra da yaşayabileceği kurumlar kurmaktır.
Erdoğan için halef değil formül aranıyor
Recep Tayyip Erdoğan 2003’ten beri önce başbakan, ardından cumhurbaşkanı olarak Türkiye’nin merkezindeki isim. Özellikle 15 Temmuz darbe kumpasıyla tek adam oldu ve tüm yetkiyi kendinde topladı. Yirmi yılı aşan iktidarın ardından Ankara’da hâlâ bir halef takvimi değil, Erdoğan’ın yeniden nasıl aday yapılacağı konuşuluyor. Bu durum onun yalnızca koltuğu bırakmak istemediğini değil, kurduğu sistemin onsuz işlemeyeceğini de düşündüğünü gösteriyor.
Erdoğan’ın siyasi pratiği iktidarı geçici bir kamu görevi değil, varoluşsal bir güvenlik alanı olarak görüyor. İktidardan ayrılmak; sarayın, parti ağının, bürokrasinin, ekonomik imtiyazların ve yıllardır biriken hukuki dosyaların denetimini kaybetmek anlamına gelebilir. Böyle rejimlerde koltuk sevgisi kişisel hırstan daha büyüktür: Sistem lideri, lider sistemi rehin alır. Bu nedenle ölünceye kadar iktidar görüntüsü bir karakter tahlilinden çok, denge-denetleme kurumları ortadan kalktığında ortaya çıkan siyasal sonuçtur.
Ciddi sağlık sorunları bulunan Erdoğan, zaman zaman kameralar karşısında bile uyuya kalıyor.
Erdoğan’a yakın çevre bugün “Millet isterse neden olmasın?” diyebilir. Fakat demokrasi yalnız çoğunluğun istediğini yapması değildir. Demokrasi, çoğunluğun bile kaldıramayacağı sınırlar koyar. Cumhurbaşkanlığı süresi de bu sınırların başında gelir. Çünkü devlet imkânlarını yıllarca elinde tutan biriyle rakipleri hiçbir zaman aynı çizgiden yarışmaz.
Çözüm yalnız doğum tarihine bakmak değil
Peki siyasete yaş sınırı mı getirilmeli? Evet, bu tartışmadan kaçamayız; fakat tek başına katı bir yaş duvarı kusurlu olabilir. Gerontoloji araştırmaları takvim yaşının bireysel kapasiteyi eksiksiz ölçmediğini gösteriyor. Zorunlu emeklilik önerileri de yaş ayrımcılığı ve seçmenin tercih hakkı bakımından haklı itirazlarla karşılaşıyor. Öte yandan yüksek riskli kamusal görevlerde yalnız adayın kendi beyanına güvenmek de kabul edilemez.
Bu nedenle iki katmanlı bir model gerekiyor.
Birincisi, yürütme gücü için istisnasız süre sınırı: Cumhurbaşkanlığı en fazla iki dönem olmalı; sistem değişikliği, erken seçim veya kişiye özel yorumlarla sayaç sıfırlanamamalı. Milletvekilleri için de örneğin toplam dört ya da beş dönem gibi makul bir üst sınır tartışılabilir. Ancak araştırmalar süre sınırlarının deneyimi azaltabileceğini, bürokratların ve lobilerin ağırlığını artırabileceğini, son dönemdeki siyasetçiyi seçmene karşı daha az hesap verir hale getirebileceğini de gösteriyor. Bu nedenle süre sınırı; güçlü Meclis uzmanlığı, şeffaf lobi kuralları, parti içi demokrasi ve bağımsız denetimle birlikte kurulmalı.
İkincisi, belirli bir yaşın üzerindeki cumhurbaşkanı, bakan, milletvekili ve yüksek yargı adayları için bağımsız ve düzenli sağlık değerlendirmesi olmalı. Sonuçlar teşhis ayrıntılarını ifşa etmeden, görevi yapma kapasitesine ilişkin standart bir raporla kamuoyuna açıklanmalı. Aynı temel yeterlilik ve şeffaflık ilkeleri, ciddi sağlık şüphesi doğduğunda daha genç yöneticilere de uygulanmalı. Böylece ölçüt yaşlı olduğu için çekilsin değil, bu ağır kamu görevini güvenle ve kesintisiz yapabiliyor mu? olur.
Dünyada yüksek mahkeme yargıçları için 60 ile 75 arasında zorunlu emeklilik yaşı uygulayan çok sayıda ülke var. Pilotlara, hâkimlere, askerlere, polis müdürlerine ve üniversite yöneticilerine sınır koyan devletlerin, nükleer silah emri verebilen veya milyonların kaderini belirleyen siyasetçileri hiçbir nesnel denetime tabi tutmaması büyük bir çelişkidir.
Koltuk emanettir
Mesele McConnell’ın tekerlekli sandalyesi, Grassley’nin doğum tarihi, Biden’ın yürüyüşü ya da Ecevit’in hastane görüntüleri değil. Mesele, demokratik sistemlerin vazgeçmeyi yalnız siyasetçinin vicdanına bırakmasıdır. İnsan gücü tattığında kendisine istisna üretmekte ustalaşır. Türk ya da Amerikalı olması sonucu değiştirmiyor; koltuk sevdası evrenseldir.
Bu nedenle iyi demokrasi, iyi insan bekleyen rejim değildir. Kötü ihtimale karşı iyi kural kuran rejimdir. Liderin “Artık yeter” demesini beklemez; süre dolduğunda teşekkür eder ve kapıyı gösterir. Tecrübeyi çöpe atmaz ama devleti bir kişinin biyolojik ömrüne de bağlamaz.
Siyasetçinin en büyük başarısı, sonsuza kadar vazgeçilmez kalmak değildir. Kendisi gittikten sonra da işleyen bir kurum bırakmaktır. Koltuk miras değil, emanettir. Emanetin de bir teslim tarihi olmalıdır.
Kaynak: Tr724
***Mutluluk, adalet, özgürlük, hukuk, insanlık ve sevgi paylaştıkça artar***
