Oyuncak sanılan elektrikli skuterler çocukları saatte 45 kilometreye çıkarırken kazalar, ağır yaralanmalar ve ölümler hızla artıyor; geciken denetimin bedelini ise kasksız, korumasız çocuklar ödüyor.
M. NEDİM HAZAR | YORUM
Malum gündem karışık, mevzular çok, karmaşık, büyük vesaire. Gündelik hayatta önemsediklerimiz sıralamasında bazı mevzular var ki, göz ucuyla bakıp geçiveriyoruz. Fakat nihayetinde ilginç olduğu kadar kendince önemli de… Misal, geçtiğimiz gün bir belgesel tv kanalının reklamında gördüm; dünyada at ve eşek arabası kazasında ölenlerin sayısı, uçak kazasında ölenlerin sayısından çok daha fazlaymış.
Yine geçtiğimiz günlerde internette gezinirken çok ilginç bir araştırma gözüme çarptı. Çocuklarda elektrikli scooter kazaları üzerine yapılmış bir araştırmaydı bu ve şunu soruyordu: Yeni bir halk sağlığı krizi mi?
Önce şu eşek meselesini halledelim…
Reklamdaki bilgiyi merak edip peşine düştüm, zira uluslararası çok ciddi bir belgesel kanalında denk gelmiştim. Açıkçası kulağa ziyadesiyle “hoş” geliyordu ve genellikle kulağa fazla hoş gelen istatistikler, istatistik olmaktan çok fıkra oluyor.
Nitekim öyle de çıktı.
İddianın izini sürdüğünüzde 1987 yılına, Londra’da yayımlanan bir gazetenin uçak korkusuyla ilgili haberine varıyorsunuz. Haberde adı verilmeyen “bir uzman”, dünyada eşek tepmesinden ölenlerin uçak kazasında ölenlerden fazla olduğunu tahmin ediyor.
O kadar.
Ne bir veri seti, ne bir kurum, ne bir dipnot. 40 yıla yakın süredir gazeteden gazeteye, siteden siteye, oradan da bir belgesel kanalının reklam metnine atlayan bu cümlenin arkasında tek bir rasyonel rakam yok. Dahası Amerikan Eşek ve Katır Derneği yıllardır bu efsaneden şikâyetçi olmuş; doğrulama kuruluşu Snopes de “kanıtlanamıyor” demekle yetiniyor.
Peki tamamen saçma mı?
Hayır ve zaten yazımızın asıl meselesi de burada başlıyor.
Şu ayrımı yapmak gerekiyor: Sayılamayan bir şey, olmayan bir şey değildir. Uçak kazaları dünyanın en titiz kayıt sistemine sahip. Her ölüm numaralandırılır, her enkaz incelenir, her rapor yayımlanır. Ticari havacılıkta ölen insan sayısı yıllara göre değişse de üç haneli rakamları nadiren aşar.
Buna karşılık at, eşek, katır ve hayvan koşulu araç kazalarını dünya ölçeğinde toplayan hiçbir kurum yok. İngiltere’de sadece bir yıl içinde, hayvana binme ya da hayvan koşulu araçla ilgili kazalar yüzünden hastaneye yatırılan insan sayısı 3 bini aşıyor; aynı dönemde resmî trafik kayıtlarına giren vaka sayısı ise yüzü biraz geçiyor. Yani mesele, hayvanların masum ya da tehlikeli olması değil. Mesele, bazı ölümlerin sayılıyor, bazılarınınsa sayılmıyor olması. Tıpkı ülkemizde Kurban bayramında kendisini yaralayan acemi kasapların sayısı gibi.
Zaten insan zihninin en eski arızası da tam burada. Biz istatistiği değil, manşeti korkutucu buluruz. Bir uçak düştüğünde iki yüz kişi aynı anda, aynı fotoğrafta ölür ve bütün dünya bunu aynı sabah öğrenir. Oysa yavaş ölümler birer birer gelir, dağılır, seyrelir, gazete sayfalarına sığmaz. Ve tam da bu yüzden, gerçekten tehlikeli olan şeyleri en son fark ederiz.
Elektrikli skuter (Scooter) meselesi de böyle.
Detaylara bakalım.
Ağustos ayının başında, İngiliz Tıp Birliği’ne bağlı Emergency Medicine Journal’da çevrimiçi yayımlanan bir çalışma var. Kaynak da sıradan insanlar değil; İngiltere’nin üç büyük çocuk travma merkezinde çalışan acil servis hekimleri. Liverpool’daki Alder Hey, Royal Manchester Çocuk Hastanesi ve Sheffield Çocuk Hastanesi. Ocak 2019 ile Aralık 2024 arasındaki 6 yılın acil servis kayıtlarını tek tek taramışlar.
Buldukları tablo ilginç. Bu 3 hastanede, elektrikli skuter kazası nedeniyle tedavi edilen 16 yaş altı çocuk sayısı 477. Ama asıl anlamlı olan toplam değil, eğrinin şekli. 2019’da üç hastanenin toplamı 10 vakanın altındayken, 2024’te 150’ye dayanmış. Sheffield’de rakam 6 yılda 1’den 74’e çıkmış. Manchester’da karşılaştırılabilir veri sadece son 2 yıl için var; orada da 19’dan 47’ye fırlamış.
Yaralanan çocukların ortalama yaşı 12. En küçüğü 9 yaşında. Yaralananların yarısı 10-13 yaş aralığında, yani ilkokulu yeni bitirmiş, ortaokul sıralarındaki çocuklar. Yaklaşık 3’te 2’si erkek. Bütün çalışmanın belkemiği ise şu rakam bence: Kaza anında kask takıyor olanların oranı yüzde 1,8.
Detaylar daha da rahatsız edici. Yaralananların yüzde 95’i skuterin üzerindeydi; yani kurbanlar çoğunlukla “skuterin çarptığı yaya” değil, skuteri kullanan çocuğun kendisi. Yayalar toplamın sadece yüzde 5’i. Vakaların yüzde 80’i kiralık değil, kişisel skuterlerle yaşanmış. En sık kaza nedeni basitçe düşmek: Yüzde 75. Ama araca çarpmayla sonuçlanan yüzde 11,5’lik dilim, en ağır yaralanmaların da kaynağı. Kazaların yeri kayda geçebilenlerin yarısından fazlası (yüzde 52) kamusal alan: Yüzde 22’si doğrudan yolda, yüzde 30’u kaldırımda ve parkta. Yasanın tek meşru saydığı yer olan özel mülkte gerçekleşenlerin oranı ise yüzde 2,5.
Yaralanmaların dağılımı şöyle: Kol ve bacak yaralanmaları en yaygını (yüzde 36-40), bunu yüzde 24’le kafa travmaları, yüzde 18,5’le yüz yaralanmaları izliyor. Kafa travmalarının onda biri, tomografi çekilmesini, hastaneye yatışı, kimi zaman da ameliyatı gerektirecek ağırlıkta. En ağır yaralanan çocukların neredeyse yarısı (yüzde 48), bir arabaya ya da sabit bir cisme çarpmış.
Hastane yükü de küçümsenecek gibi değil. Yaralanan çocukların yüzde 64,5’ine röntgen, tomografi ya da ultrason çekilmiş; yüzde 13,5’i yatırılmış, yüzde 7’si ameliyata alınmış.
Bir de araştırmanın en az konuşulan bulgusu var, ki bence en can alıcısı: Yaralanan çocukların yüzde 74’ü, ülkenin en yoksul mahallelerinde yaşıyor. Elektrikli skuter, çocuğun oyuncağı olduğu kadar ulaşım aracı da. Servisi olmayan, okula yürüyerek gitmesi uzun süren, ailesinin arabası bulunmayan çocuğun ayağı. Yani bu, sadece bir teknoloji hikâyesi değil; aynı zamanda bir eşitsizlik hikâyesi.
Araştırmacılar, bulguların sınırlarını da dürüstçe belirtiyorlar. Veri sadece üç merkezden geliyor, dolayısıyla İngiltere genelindeki toplamı vermiyor. Dahası Manchester’da hastanenin yazılım değişikliği yüzünden veri toplama yalnızca 2023-24 ile sınırlı kalmış. Yani bu 477 rakamı bir tavan değil, kendi ifadeleriyle gerçek sayının altında kalmış bir taban.
Sonuç bölümündeki cümleleri ise sade. Yaralanmalar artıyor, en ağırları kafa travmaları, bunların aileler için hayat değiştiren sonuçları oluyor ve sağlık sistemine ciddi bir yük biniyor.
Kamuoyunun bilgilendirilmesine ve yasanın gözden geçirilmesine ihtiyaç var. Hekimler, sorumluluğun tek başına ailede olmadığını da ekliyorlar: Okulların, belediyelerin, gençlik kuruluşlarının payı olduğu kadar, satıcıların da müşteriyi yasal duruma dair uyarma yükümlülüğü var. Ve elbette politika yapıcıların — hız sınırlayıcı gibi teknik zorunluluklar ya da kask mecburiyeti gibi.
Bu tablo İngiltere’ye özgü değil. Kıtanın her yerinde aynı film oynuyor, sadece sahne dekoru değişiyor.
Fransa meseleyi en sert biçimde yaşayan ülke oldu. Eylül 2023’te bir kararname ile elektrikli skuter kullanma yaşı 12’den 14’e çıkarıldı; arkaya yolcu almanın ve yasak yollara girmenin cezası 35 avrodan 135 avroya fırladı. Aynı ay Paris, halk oylamasının ardından serbest bırakmalı kiralık skuter sistemini tamamen kaldırdı ki bu Avrupa’nın büyük başkentlerinde bir ilkti. Ama asıl önemli haber çok taze: 7 Ağustos 2026’dan itibaren Paris Emniyet Müdürlüğü’nün kararıyla şehirde skuter, hoverboard ve benzeri motorlu kişisel araç kullanan herkes için kask ve yansıtıcı yelek zorunlu hâle geldi. Gerekçe açıkça yazılmış: Ağır ve ölümlü kazalardaki endişe verici artış.
İrlanda’da hikâye tersinden başlamış. Mayıs 2024’e kadar elektrikli skuterin kamusal alanda kullanımına dair hiçbir yasal çerçeve yokmuş; o tarihte skuterler yasallaştı ama çok dar bir teknik tanımın içine sıkıştırılmış. İnternetten alınan güçlü modellerin büyük kısmı bu tanımın dışında kalmış, yani otomatikman kaçak araç sayılmış. Sonuç: Gardaí’nin el koyduğu skuter sayısı 2024’te 310, 2025’te 931 iken, sadece 2026’nın ilk altı ayında 1.412’ye çıkıyor. Hükûmet 21 Temmuz 2026’da yasağı değil, çok daha sert bir düzenlemeyi tercih ettiğini açıkladı: Yaş sınırı 16’dan 18’e çıkıyor, kask ve yansıtıcı yelek zorunlu oluyor, çocuğuna skuter alan ebeveyne ceza öngörülüyor, ulusal kayıt sistemi ve satış yasakları geliyor.
Almanya’ya gelince, bu ülkede yaşayan biri olarak söyleyeyim: Tablo, tam da bu satırları yazdığım günlerde masaya kondu.
Federal İstatistik Kurumu’nun verilerine göre yaralanmalı skuter kazası sayısı 2022’de 8.260 iken 2025’te 16.496’ya çıktı — son bir yıldaki artış yüzde 38,1. Ölü sayısı ise aynı dönemde 11’den 38’e, yani üç buçuk katına çıkarak rekor kırdı. Sadece 2025’te 1.895 kişi ağır yaralandı. Kazaya karışanların yarısından fazlası 25 yaşın altında.
Ama esas rakam bu haftanın: Destatis’in 10 Ağustos’ta açıkladığı çocuk trafik istatistiklerine göre 2025’te 15 yaş altı 29.270 çocuk trafik kazasında yaralandı ya da öldü. Ortalama her 18 dakikada bir çocuk. Ölen çocuk sayısı 53’ten 74’e çıktı. Ve tablonun yeni satırı şu: Skuter kazasında ölen 15 yaş altı çocuk sayısı sıfırdan dörde yükseldi. 18 yaş altı tüm gençlerde ise 2025’te 5.014 yaralı, 438 ağır yaralı, 5 ölü.
Kıtanın dışına çıkarsak manzara değişmiyor. Kuzey Amerika’da bir sağlık verisi şirketinin analizine göre çocuk ve ergenlerde elektrikli bisiklet ve skuter kaynaklı acil servis başvuruları 2023’ten 2026 Mayıs’ına kadar 7,5 katına çıktı; vakaların üçte birinden fazlası baş ve boyun yaralanması, yüzde 7’ye yakını beyin travması. Boston’daki büyük çocuk hastanelerinden birinin hekimleri, bu yıl gördükleri vaka sayısının geçen yılın tamamını çoktan geçtiğini söylüyor.
Bütün bu istatistikler önceki gün BBC’de bir haberle sokağa indi.
Manşet şuydu: Dokuz yaşına kadar inen çocuklar, artan sayıda skuter kazasında yaralanıyor. Haber, yukarıda anlattığım araştırmayı kamuoyuna taşıyordu; ama bir de yüz ekliyordu.
Jacob Calland. Kazada skuteri kullanan değil, arkasına binen çocuktu. 19 Mart 2025’te Manchester’ın Wythenshawe semtinde bindikleri skutere bir BMW çarptı. Jacob geri dönüşü olmayan beyin hasarı aldı. Skuteri kullanan genç de ağır yaralandı: Beyin kanaması ve çok sayıda kırık. Davayı gören mahkemede, olayı soruşturan polis memurunun söylediği cümle, bütün araştırmanın özeti gibiydi — bunlar zararsız oyuncak değil.
İngiltere’de bugüne kadar elektrikli skuterin karıştığı 59 ölüm kayıtlara geçmiş. Bunların onu 18 yaşın altındaki çocuklar.
Haberde geçen teknik detay ise meselenin kalbi. Piyasadaki bazı skuterlerde “turbo mod” denen bir ayar var; bu modda araç saatte 45 kilometreye kadar çıkabiliyor. Kiralık skuterlerde hız 24 kilometrede sınırlı, kiralamak için 16 yaşını doldurmuş ve ehliyet sahibi olmak, sigorta yaptırmak gerekiyor. Ama kişisel skuterler için İngiltere’de ne yaş sınırı var, ne hız sınırı, ne de koruyucu ekipman zorunluluğu. Tahminen 1,2 milyon insanın elinde bu araçlardan var. Yasa, özel skuterin yalnızca özel arazide, sahibinin izniyle kullanılabileceğini söylüyor; yani ülkedeki neredeyse her skuter sürüşü teknik olarak yasadışı, ve neredeyse hiçbiri denetlenmiyor. Bu boşluğu tarif etmek için kullanılan tabir de manidar: “Vahşi Batı.”
Ulaştırma Bakanlığı’nın açıklaması ise bürokrasinin klasik ikircikliği: Bulgular endişe verici, özel skuterlerin kamusal alanda kullanımı zaten yasadışı, ve evet, kask gibi zorunlulukları da içerecek yeni düzenlemeler üzerinde çalışılıyor. Yani şu tercüme edilebilir: 7 yıldır çalışıyoruz, hâlâ çalışıyoruz.
Şu ironiye dikkat: Yasa var, uygulanmıyor. Araç yasadışı ama satışı serbest. Çocuğun kullanması yasak ama üretici turbo modu koyuyor, satıcı soru sormadan satıyor, ebeveyn doğum günü hediyesi diye alıyor. Ve bütün bu zincirin en ucunda, kask takmayan on iki yaşında bir çocuk, saatte kırk kilometreyle, kaldırımdan yola çıkıyor.
Teknoloji, düzenlemeden hep hızlı koşar. Ama bu kez arayı kapatan mesafede duran şey, çocuklar.
Ezcümle…
Evet, bir İran-ABD-İsrail savaşı değil belki. Dünya petrol fiyatlarını etkilemiyor belki. Bir Rusya-Ukrayna savaşı da değil, Putin’in çılgınlıklarından dolayı Avrupa’yı korkutmuyor olabilir.
Ama çocuklarla ve gelecekle ilgili işte.
Bir de teknolojik gelişmelerin, kontrolsüz modernitenin bazı sıkıntılarını göstermesi açısından bence önemli…
Kaynak: Tr724
***Mutluluk, adalet, özgürlük, hukuk, insanlık ve sevgi paylaştıkça artar***
