Akıllı gözlükler, namazda Kur’an okumayı kolaylaştıran yeni bir vasıta olarak tartışılıyor. İslam hukukunda vasıtalar meşru maksada göre değerlendirilir. Klasik fıkıhta mushafa bakarak kıraat meselesi bugüne ışık tutabilir. Teknoloji Kur’an’la irtibatı artırmalı, ibadetin ruhuna zarar vermemelidir. Değişen vasıtalar, değişmeyen ilkeler ışığında ele alınmalıdır.
AHMET KURUCAN | YORUM
Son yıllarda yapay zekâ ve artırılmış gerçeklik teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte ibadet hayatını ilgilendiren yeni sorular da gündeme gelmeye başladı. Bunlardan biri de akıllı gözlükler (smart glasses) vasıtasıyla namazda Kur’ân okumak. Soru şu: Kur’an-ı Kerim’i yeterince ezberleyememiş bir Müslüman, sürekli aynı sûreleri okumak yerine, namazdan önce okumak istediği ayetleri akıllı gözlüğüne yükleyip namaz sırasında onlara bakarak okuyabilir mi? Böyle bir uygulama namazın sıhhatini etkiler mi?
Bu soruya cevap verirken önce şu temel prensibi hatırlamak gerekir: Burada tartışılan şey Kur’an okumak değildir; namaz esnasında Kur’an’dan bir parça okurken yeni teknolojik vasıtadan yararlanmaktır. Dolayısıyla meseleye doğrudan “caizdir” veya “caiz değildir” demeden önce, İslam hukukunun vasıtalara bakışını ortaya koymak gerekir.
İslam hukukunda öteden beri kabul edilen önemli kaidelerden biri, vasıtaların ve vesilelerin maksatlarına göre değerlendirilmesidir. Maksat meşru ise ve kullanılan vesile de din tarafından yasaklanmış değilse, kural olarak o vesileden yararlanılabilir. Bugün Kur’an’ın telefondan veya tabletten takip edilmesi, dijital mushafların kullanılması hep bu prensip çerçevesinde değerlendirilmektedir. Doğrusu da budur.
Bu sebeple, “Peygamber Efendimiz (sas) döneminde böyle bir teknoloji yoktu.” demek tek başına yeterli bir delil oluşturmaz. Aksi halde bugün kullandığımız sayısız teknolojik imkânı da aynı gerekçeyle reddetmemiz gerekirdi. Fıkıh tarihi değişen vasıtalar karşısında değişmeyen ilkelerin esas alındığını gösteren yüzlerce, binlerce hüküm ile doludur.
Namazda mushafa bakarak Kur’an okumak…
O zaman burada cevaplanması gereken asıl soru şudur: Akıllı gözlük, ibadeti kolaylaştıran bir araç mıdır; yoksa namazın ayrılmaz bir parçası hâline mi getirilmektedir? İşte hükmü belirleyecek olan nokta burasıdır.
Klasik fıkıh literatüründe buna oldukça benzeyen bir mesele uzun uzun tartışılmıştır: Namazda mushafa bakarak kıraatte bulunmak. Ehlinin malumudur, Hanefî mezhebi bunu genel olarak uygun görmemiş; gerekçeleri arasında da namaz içinde ‘amel-i kesir’ dediğimiz ölçüde hareket edilmesine neden olması, dışarıdan bakan birisine, “Bu insan namaz kılmıyor, Kur’an talimi yapıyor.” dedirtecek bir görüntü vermesi ve namazın tabii akışının bozulması gibi hususları zikretmiştir.
Buna karşılık Şâfiî mezhebi, özellikle nafile namazlarda mushafa bakarak kıraate daha müsamahalı yaklaşmıştır. Nitekim Hz. Aişe’nin azatlı kölesi Zekvân’ın mushafa bakarak imamlık yaptığı rivayet edilir. (Buharî, Ezan, 54)
Bu rivayet, Buhari’de muallak olarak yer almakta ve fıkıh eserlerinde delil olarak değerlendirilmektedir. Burada dikkat çekici olan nokta şudur: Fakihlerin tartışması esasen Kur’an okunup okunmaması üzerine değildir. Tartışma, bunun hangi vasıtayla yapılacağı ve bu vasıtanın namazın ruhunu ne ölçüde etkileyeceği üzerinedir.
Tam bu noktada günümüz açısından önemli gördüğüm metodolojik bir hususa temas etmek istiyorum. Fıkıh usûlünde ta’lîlü’l-ahkâm, yani hükümlerin dayandığı sebep, illet ve hikmetleri araştırma önemli bir yöntemdir. Eğer klasik âlimlerin mushafa bakarak kıraati uygun görmemelerinin illeti gerçekten “mushaf”ın kendisi olsaydı, bugün dijital ekranlar veya akıllı gözlükler de aynı hükme tâbi olurdu. Fakat illet, mushafın kendisi değil de namaz içinde fazla hareket etmek, dışarıdan ders alıyor görüntüsü vermek veya huşûu zedelemek ise, teknolojinin gelişmesiyle bu illetlerin bir kısmı ortadan kalkmış olabilir.
Kur’an’ın perspektifi
Akıllı gözlükte elde taşınan bir mushaf yoktur; sayfa çevirme hareketi yoktur; baş ve göz hareketleri son derece sınırlıdır. O hâlde yeni teknolojiyi değerlendirirken, sadece eski hükmü tekrar etmek yerine, o hükmün hangi gerekçeye dayandığını da yeniden düşünmek gerekir.
Bunu derken elbette “Eski içtihatlar geçersizdir!” demiyorum. Bilakis, onların dayandığı usûle bağlı olarak yeni üretilmiş düşünceler ortaya konulmalıdır diyorum. Çünkü içtihatların canlılığı içtihadi hükümleri değişen şartlara rağmen aynen korumak değildir. Aksine o hükümlerin illetlerini doğru tespit etmek ve aynı maksada ulaştıracak farklı hükümleri vermek ve verebilmektir.
Kur’an-ı Kerîm de bu konuda bize kolaylaştırıcı bir perspektif sunmaktadır. Cenab-ı Hak, gece namazından söz ederken, “Kur’an’dan kolayınıza geleni okuyun.” (Müzzemmil, 73/20) buyurmaktadır. Ayetin doğrudan bağlamı farklı olmakla birlikte, ortaya koyduğu ilke açıktır: Din zorluk üretmek için değil, kulluğu mümkün ve sürdürülebilir kılmak için gelmiştir. Aynı şekilde Peygamber Efendimiz (sas) de, “Kolaylaştırınız, zorlaştırmayınız.” (Buhârî, İlim, 11; Müslim, Cihâd, 6) buyurarak ümmetine temel bir prensip bırakmıştır.
Bununla birlikte kolaylaştırma ilkesi, ibadetin mahiyetini değiştirme anlamına gelmez. Akıllı gözlük, kişiyi Kur’ân’a yaklaştırıyorsa, yeni sûreler öğrenmesine vesile oluyorsa ve zamanla ezberini artırıyorsa güzel bir yardımcıdır. Fakat ömür boyu Kur’an’dan hiçbir şey ezberlemeden sadece teknolojinin desteğiyle namaz kılmaya dönüşüyorsa, buna hiç kimsenin evet diyeceğini sanmıyorum. Zira bu ibadetin ruhunu yaralar.
İdeal olan nedir?
Evet namaz, kul ile Rabbi arasında doğrudan kurulan en özel irtibatlardan biridir. Bu sebeple ibadetin mümkün olduğunca tabii akışı içinde gerçekleşmesi, huşûun korunması ve insanın Kur’an’ı zihnine ve gönlüne yerleştirme gayretini sürdürmesi önemlidir. Teknoloji, bu yolculukta bir vasıta olmalı; hedefin yerine geçmemelidir.
Bu sebeple şahsî kanaatim şudur: Akıllı gözlükten özellikle eğitim ve öğrenme amacıyla istifade edilebilir. Yeni sûreleri öğrenmek, uzun zamandır okunmayan ayetlerle namazı zenginleştirmek ve ezberi geliştirmek için bundan faydalanılmasında dinen önemli bir sakınca görmüyorum. Ancak bunu farz namazlarda değil, sünnet ve nafile namazlarda kullanmanın daha isabetli olacağını, onlarda da namazın vazgeçilmez bir parçası hâline getirilmemesi gerektiğini düşünüyorum. İdeal olan, teknolojiyi bir köprü olarak kullanmak; zamanla o köprüden geçip Kur’an’ı hafızaya ve gönle taşımaktır.
Önümüzdeki yıllarda bu mesele çok daha geniş biçimde tartışılacaktır. Dün mushafla namaz konuşuluyordu; bugün telefon ve tabletle kıraat konuşuluyor. Yarın ise yapay zekâ destekli gözlükler ve belki bugün henüz adını bile bilmediğimiz teknolojiler konuşulacak. Bakın konuşulmaya başlandı bile. Okuduğunuz yazı bunun delili.
Öyleyse böylesi zamanlarda yapılması gereken, ne teknolojiye hayranlıkla teslim olmak ne de peşinen reddetmektir. Asıl yapılması gereken, değişen vasıtaları, değişmeyen dinî ilkeler ışığında değerlendirmektir.
Sonuç olarak söyleyecek olursak, akıllı gözlük kullanımı tek başına namazın sıhhatini ortadan kaldırmaz. Ancak bu uygulamanın amacı, Kur’an’la irtibatı artırmak ve ezberi geliştirmek olmalıdır. Teknoloji, Kur’an’a ulaşmayı kolaylaştıran bir vasıta olarak değerlidir; fakat hiçbir zaman Kur’an’la kurulan doğrudan ilişkinin yerine geçmemelidir.
Kaynak: Tr724
***Mutluluk, adalet, özgürlük, hukuk, insanlık ve sevgi paylaştıkça artar***
