‘Kürt-Türk, Alevi-Sünni, seküler-İslamcı gibi alanların içine yeni bir kırılma eklendi: Suriyeliler

Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Mülkiye Göç Araştırmaları Merkezi (MÜGAM) Müdürü Prof. Murat Erdoğan, Serbestiyet’tte yer alan Hilal Köylü imzalı söyleşide yeni bir sosyoloji ile karşı karşıya olduğumuzu söylüyor. Erdoğan, “Bu yeni sosyolojiyi dikkate almaksınız, politika üretemezsiniz. Hele Türkiye’de bu iş bu kadar siyasallaştıktan sonra asla yapamazsınız. Gelinen nokta vahim nokta ve bunun iyileşeceğine dair umudum yok. Bu artık ciddi bir siyasi pasta. Muhalefet de, hükümet de bunu sömürecek” diyor. Erdoğan, Türkiye’de ırkçılığın da yükselen bir tehlike olduğunun altını çiziyor. Prof. Mustafa Erdoğan’ın Hilal Köylü’nün sorularını verdiği yanıtlar şöyle:

AKP hükümeti Suriyelilere ensar politikası (dışardan gelenlere misafirlik) uyguladı. Hata mı yaptı?

Komşunuzda bir savaştan kaçan insanlar var. Kesinlikle kapınızı açmanız lazım. Açık kapı politikası gayet doğru, yapılması gereken bir politikaydı ama Türkiye’nin bu konuda hesap hataları oldu. Suriye’deki rejimin kısa sürede değişeceği ve Türkiye’ye çok da fazla Suriyelinin gelmeyeceği hesaplandı. Hatta Türk hükümeti “Kırmızı çizgimiz 100 bin Suriyeli” açıklaması yaptı o dönem. Sonra, savaş tamamen Türkiye’nin kontrolünden çıktı. Türkiye’de -Biz Esad’ı devirmedikçe bunlar gelmeye devam edecek- algısı oluştu. 2014’te IŞİD devreye girince “Esad gitmeli” diyen dünyanın tüm önceliği değişti. Dünya “Esad kalsın, IŞİD’le mücadele etsin” derken, Türkiye Esad’ın gitmesinde ısrar etti.

Suriye’den kaçanları kamplara alıyorduk, sınır bölgelerinde tutuyorduk ama 2014’ten sonra sayılar çok arttı. Türkiye ne yapacağını şaşırdı, Suriyeliler nereye gitmek istiyorsa oraya gittiler. Devletin bir yerleştirme planlaması olmadığı için bugün kentler, ilçeler ve mahallelerde olağanüstü dengesiz dağılım var. Dış politikadaki hatada ısrar etmek, öngörüsüzlüğü ve plansızlığı beraberinde getirdi.

‘MÜLTECİ KRİZİNİ TÜRKİYE VE AVRUPA İYİ YÖNETEMEDİ’

AB, Türkiye’de olup biteni 2015’e kadar nerdeyse hiç umursamadı. Ufak tefek yardımlar yaptı Türkiye’ye o vakte kadar. 2014’ten itibaren Suriyeliler ülkelerine geri dönemeyeceklerini anlayınca, daha iyi ve zengin bir yaşam için Avrupa’ya gitmeye başladılar. Avrupa “Kriz bize geldi” diyerek Türkiye’yle birlikte mülteci krizine çözüm aramaya başladı.

Türkiye AB’yle karşılıklı beklentilere dayalı bir mutabakat imzaladı, bunun karşılığında 6 milyar avro aldı ama taraflar birbirlerinin beklentilerini karşılayamadı. Avrupa, Türkiye’nin göndereceği kadar değil de, istediği kadar Suriyeli aldı. Türkiye’nin istediği Gümrük Birliği güncellemesini yapmadı, vizeleri kaldırmadı ve Türkiye’yle AB üyelik müzakerelerini hızlandırmadı. Önce Doğu ve Güneydoğu’daki çatışmalar, sonra da 15 Temmuz darbe girişimiyle uğraşan Türkiye de Avrupa’nın beklediği demokratik reformları yapmadı. Bu anlamda mülteci krizinin yarattığı süreci Türkiye’nin de, Avrupa’nın da iyi yönetemediğini gördük.

Türkiye’nin en büyük hatası; komşularla ilişkileri bozması oldu. Şimdi bunun bir sonucunu İran üzerinden görüyoruz. Bize gelen düzensiz göçmenlerin neredeyse tamamı İran’dan geliyor. İran, Türkiye’yle ilişkileri kötü olduğu için bırakın engel olmayı, tam tersine düzensiz göçü teşvik edici politikalar ortaya koyuyor.

“SURİYELİLER KURDUKLARI HAYATTAN VAZGEÇMEZLER”

MHP lideri Bahçeli “Misafirlik sınırlı olmalı” diyor. Hükümetin “Suriyelileri geri göndereceğiz” söylemi gerçekçi mi şimdi?

Yaptığımız tüm çalışmalar şunu gösteriyor: Suriyelilerin gönüllü geri dönmeye niyeti yok. Siz diyebilirsiniz ki, “bana ne kardeşim, seni gönderiyorum.” Uluslararası hukuka aykırılığı bir yana, geri göndermeyi pratikte uygulamanız çok zor. Misafirliğin sınırlı olması gerektiğini söyleyen Bahçeli, aynı zamanda “ülkeye hizmet verenler başımızın üstünde” ifadesini de kullandı. Dolayısıyla Suriyelilerin tamamının değil bir bölümünün gönderilmesinden söz ediyor. Bunun da ne kadar gerçekçi olacağı ayrıca tartışılır.

2011’de 58 bin olan Suriyeli sayısı bugün 4 milyonu aştı. Türkiye’de doğan Suriyeli bebek sayısı 750 binin üzerinde. Türkiye’de okullara gidip, eğitim alan çocuk sayısı 700 binin üzerinde. 1 milyon civarında Suriyeli çalışıyor. 50 bin civarında Suriyeli çocuk üniversitelerde okuyor. Burada bir hayat inşa ettiler ve öyle kolay kolay da bu hayattan vazgeçmeye niyetleri yok.

Muhalefet “Esad’la barışmaktan” söz ediyor? Esad’la barışın Suriyelilerin geri dönüşünün önünü açması mümkün mü?

Esad’la anlaşmanın Suriyelileri geri dönüşe motive edeceğini düşünmek hayalcilikten başka bir şey değil. Esad’la anlaşmak yeterli olmaz. Suriye, şu anda büyük bölümü tahrip edilmiş bir ülke. Esad, gerçekten -ben size bir şey yapmayacağım- dese bile, bir diktatör olarak bu sözünde dursa bile insanların gidip de orada yaşamlarını sürdürmeleri kolay değil. Hele de burada bir yaşam kurmuşken. İşin sosyolojisinde ciddi bir değişiklik var. O sosyolojiyi görmezlikten gelmeyi sürdürürsek daha fazla yanılabiliriz.

AKP’nin Suriyelilere vatandaşlık vereceği iddialarının yaygınlaşmasının nedeni de seçim hesapları mı?

İktidar da, muhalefet de geçici seçim hesaplarıyla uğraşıyorlar. Suriyeliler geçici koruma statüsünde. Eğer Türkiye’de kalıcılıklarıyla ilgili bir çalışma yapacaksanız önce statülerini değiştirmeniz gerekiyor. Hükümetin bunu yapması toplumdan gelen baskılar nedeniyle oldukça zor. Çok ciddi tepki alıyorlar, onun için de mümkün olduğunca muhalefet konuyu büyütmedikçe Suriyeliler meselesini çok gündemde tutmak istemiyorlar. Bir taraftan uyum çalışmaları yapıyorlar ama bir taraftan da bu konuyu toplumla açıkça paylaşmaktan çekiniyorlar. Çünkü Türkiye’de insanların yarısı oy verirken mülteci politikasına göre hareket edecek. İktidar da, muhalefet de buna kilitleniyor.

AKP’nin Suriyelileri vatandaş yapacağı söylentileri yayılıyor ama AKP de biliyor ki, Suriyeli vatandaş sayısını artırırsa daha çok oy kaybedecek. O yüzden bir gün “geri göndereceğiz” diyorlar, bir gün “onurlu gönüllü dönüş”ten söz ediyorlar. Siyasi hesaplar yüzünden toplumdaki kaygıları azaltacak bir iletişim stratejisi geliştirilemiyor, halka gerçekler anlatılamıyor.

Suriye’deki savaş kronikleşti. Türkiye’nin etkin olduğu alan Suriye topraklarının sadece yüzde 12’si. Ama bu alanda bile kapasite daha fazla genişletilebilecek gibi görünmüyor. Üstelik Türkiye orada imar çalışmalarına başlasa bile Batılı ülkeler buna destek vermiyor. Türkiye’nin orda işgalci olduğunu iddia ediyorlar, Kürtlerle ilgili bir politika olduğunu iddia ediyorlar. Bütün bunlardan dolayı Suriye’deki rejim var olduğu sürece Türkiye’deki Suriyelilerin oraya dönüşü son derece problemli bir alan.

Mülteci konusu bugün ekonomiden, terörden, yolsuzluktan çok daha çarpıcı, herkesi ikna edebilecek, güzel bir siyasi pasta. Bu siyasi pastadan da muhalefet kolay kolay elini çekmez. Birisi en uçta ırkçı söylemleri, diğeri orta hallisini söyleyecek ama netice olarak bu konu bundan sonra Türk siyasi hayatının en önemli konusu olacak.

Hükümetin Suriyelilerin uyumuna, entegrasyonuna ilişkin de çalışmaları oldu? O süreç iyi yönetilemedi mi?

Türkiye aslında 2016’da çok önemli iki adım attı. Suriyelilerin çalışmalarına izin verildi ve Suriyeli çocukların devlet okullarına gitmesi sağlandı.

Sen dil öğretiyorsan, iş imkânı sağlıyorsan göçmenler senin ülkende kalır. Ama bu durum her hükümette tedirginlik yaratır. Almanya bile Türklere yönelik uyum politikalarına 20 sene sonra başladı. Uyum politikası Türkiye’de yanlış tartışılıyor. Uyum politikası yeniden gelenler için yapılmaz, yerel toplum için yapılır ve o yerel toplumun güvenliğine öncelik verilir. Buraya gelen çocukları eğitimden alalım mesela, doğru mu, yanlış mı olur?

Türk hükümeti uzun süre “kardeşlerimiz” dedi ama baktı ki bu politika yürümüyor “şikâyet etmeyelim ekonomimize yardımcı oluyorlar” dedi. İktidarın sürekli söylem değişikliği, topluma gerçekleri anlatmaması muhalefete istismar alanı yakalamış açtı. Bu istismar alanı üzerinden de hükümete daha da yüklenecekler. Hükümet de bundan sonraki süreçte mültecilere daha sert davranacak. İnsan haklarını tartışamayacağız bile ülkede. Türkiye’de hükümete olan tepkiyle, mülteciye olan tepkiyi birbirinden ayıramıyoruz. Burada hatayı yapan mülteci değil, hatayı yapan hükümet. Düzensiz göçle mücadele edilecekse adres mülteciler olamaz. Sağlıklı bir iletişim stratejisine ihtiyacımız var ama bundan çok uzağız.

“IRKÇILIK TIRMANACAK”

Türk halkının Suriyelilere karşı önyargılarına kim, nasıl sebep oluyor? Birlikte yaşam mümkün değil mi?

Bizim araştırmalarımıza bakıyoruz? Türklerin yüzde 85’i “gönderelim, kamplarda kalsınlar” diyor. Birlikte yaşamak istemiyor, çok net. Ama 10 senedir birlikte yaşıyoruz. İstanbul’da, Ankara’da aynı sokakta, aynı iş yerinde beraberiz. Türk toplumunun tepkileri ile uygulamaları farklılaşıyor. Uygulamalar daha yumuşak. Birlikte yaşamayı başarıyoruz aslında ama birlikte yaşamayı istemiyoruz. Bütün bunların en önemli sebebi de Türkiye’deki aşırı gergin siyasi ortam. Bu siyasi ortam ister istemez mültecileri de, bu konudaki tartışmaları da etkiliyor. AKP’den rahatsız olan herhangi birisi için mülteci de kötü. Dolayısıyla mülteci ile AKP arasında kurulan bağın da önemi var.

Araştırmalarımızda görüyoruz. AKP kitlesi içinde de Suriyelilerden rahatsızlık çok üst seviyede. CHP’nin yüzde 85’i, AKP’lilerin yüzde 70’i geri gönderilsin diyor. Önümüzdeki süreçte Türkiye’de ırkçılık daha da tırmanacak görünüyor ne yazık ki.

Ne yapılması gerekiyor bu ırkçılığa karşı?

Mevcut durum çok ciddiye alınıp, üstünde çalışılmazsa Türkiye’nin kendi içindeki sosyolojik kırılmalarına büyük bir kırılma daha eklenecek. Kürt-Türk, Alevi-Sünni, seküler-İslamcı gibi alanların içine yeni ve derin bir kırılma Suriyeliler üzerinden gelecek gibi görünüyor.

Suriyelilerin de kendi milliyetçiliklerini üretme süreci yaşanıyor şu an. Ona dikkat etmemiz gerekiyor. Kendi huzurumuz için kendi geleceğimiz için yapılan yanlış politikaları sonuna kadar eleştirelim ama bu ülkede bir şey yapmak gerekiyor. Geri göndereceğiz diyenler, hangi politikayı üretecek bilmiyoruz.

Şu an Türkiye, Suriye’nin yüzde 12’sini kontrol ediyor. Esad’la anlaşacağız diyorlar. Esad’la anlaştığınızda o topraklardan çekilmeniz gerekmeyecek mi? Çekildiğimizde orada Türkiye’ye gelmek için hazır bekleyen 5 milyon kişiyi kim kontrol edecek? Orada Türklerin en çok endişe ettiği Kürtlerin bir devlet kurması gibi konularda nasıl bir şey olacak? Muhalefet bu konuda acaba nasıl bir politika öneriyor? Hiç bilgimiz yok, bu konuda?

İktidarın da bir an önce bir gerçeklikle yüzleşmesi gerekiyor. Ve o gerçekliği toplumla paylaşması gerekiyor. Ama bunu yapmayacaklar. Geçmiş ola, olağanüstü hatalar yapıldı. Yeni bir sosyoloji var. Bu yeni sosyolojiyi dikkate almaksınız, politika üretemezsiniz. Hele Türkiye’de bu iş bu kadar siyasallaştıktan sonra asla yapamazsınız. Gelinen nokta vahim nokta ve bunun iyileşeceğine dair umudum yok. Bu artık ciddi bir siyasi pasta. Muhalefet de, hükümet de bunu sömürecek.