Tarıma OSB’nin atıksuyu

Kayyım yönetimindeki Mêrdîn’de sanayi atıksuları ve çöp sızıntı suları, ön arıtma yapılmaksızın Qoser’deki arıtma tesisine veriliyor. Sayıştay’ın 2024 denetim raporunda da yer alan bu durum, 2025 denetiminde de giderilmedi

Ferid Demirel

Mêrdîn (Mardin)’de Organize Sanayi Bölgesi’nin atıksuları ve çöp sızıntı sularının, kayyım yönetimindeki Mardin Su ve Kanalizasyon İdaresi’nin (MARSU) Qoser’deki (Kızıltepe) arıtma tesisine ön arıtma yapılmadan gönderildiği ortaya çıktı.

Sayıştay’ın MARSU ile ilgili 2025 dönemini kapsayan denetleme raporuna yansıyan bu duruma göre, arıtma tesisine gönderilen atıksuları ve çöp sızıntı suları, tarımsal sulamada kullanılıyor.

Suyun tarımsal sulamada kullanıldığına ilişkin bilgi MARSU 2025 dönemi faaliyet raporunda da yer alıyor. Sayıştay aynı yılın denetiminde, ön arıtmasız sanayi atıksuyu ve çöp sızıntı suyu kabulünün tesisin verimini düşürdüğünü saptadı. Ekim 2026 tarihli raporda, aynı durumun 2024 denetiminde de tespit edildiği, kuruma gerekli uyarıların yapıldığı belirtiliyor. 2025 dönemi raporunda aynı bulgunun karşısına “Yerine Getirilmedi” yazıldı.

2025 denetimi, yerine kayyım atanan DEM Partili Belediye Eşbaşkanı Ahmet Türk’ün 4 Kasım 2024’te görevden uzaklaştırılarak yerine Vali Tuncay Akkoyun’un kayyım atandığı dönemi kapsıyor.

Kirlilik sınırı aşıldı

Sayıştay’ın 2025 raporundaki analizlerde, OSB atıksuyunun kimyasal oksijen ihtiyacı (KOİ) 1.741,50 ile 3.892,30 mg/L arasında ölçüldü. Çöp sızıntı suyunda bu değer 7.848,60 ile 19.650 mg/L arasında değişti. MARSU’nun kanalizasyona kabul için belirlediği KOİ sınırı ise 1.000 mg/L.

Çöp sızıntı suyundaki en yüksek ölçüm, kanalizasyona kabul sınırının yaklaşık 20 katına ulaştı. Ancak bu ölçümler, arıtma sonrası çıkış suyuna değil, OSB ve katı atık tesisinden gelen sulara ait. MARSU’nun faaliyet raporuna göre Kızıltepe İleri Biyolojik Atıksu Arıtma Tesisi’nde yıl içinde 20 milyon 132 bin 800 metreküp atıksu arıtıldı.

Ekipmanlara zarar verdi

Sayıştay’ın 2024 raporunda da tesisin işleyişini bozan uygulamalara yer verilmişti. 2024 raporuna göre, OSB’nin endüstriyel atıksuları ile katı atık tesisinin çöp sızıntı sularının Qoser tesisine bağlı kanalizasyona verilmesine 10 Ağustos 2022 tarihli protokolle izin verildi. Ancak mevzuata uygun atıksu bağlantı izni düzenlenmedi, ön arıtma yapılmadı. Evsel atıksuya göre tasarlanan tesise gelen sanayi yükü, ekipmanlara zarar verdi, enerji tüketimi, bakım ve onarım giderleri arttı. OSB’deki un ve nişasta fabrikalarından gelen katı maddeler ızgaraları bozdu. Denetçiler, arıtma sonrasında tesisten çıkan suyun koyu renkli ve berraklıktan yoksun olduğunu da kaydetti. Bu durum 2025 denetim raporuna da yansıdı. MARSU’nun 2025 denetimine verdiği cevapta ise katı atık tesisinin çöp sızıntı sularının kolektör hattına “kaçak yollarla” boşaltıldığı belirtildi. 

Sözleşme feshedilmedi

Katı atık depolama alanında, Qoser’deki belediye arıtma tesisinden ayrı bir sızıntı suyu arıtma tesisi kurulması, yüklenicinin sözleşmedeki yükümlülükleri arasındaydı. Sayıştay’ın büyükşehir belediyesine ilişkin 2024 raporunda, yüklenicinin bu tesisi yapmadığı ve belediyenin sözleşmeyi feshetmediği tespit edildi. Sözleşmeye göre tesisin, gerekli izinlerin alınmasından sonra 540 gün içinde tamamlanması gerekiyordu. EPDK izni 15 Ekim 2020’de alındı; böylece son tarih 8 Nisan 2022 oldu. Sayıştay, 31 Aralık 2024 itibarıyla sürenin yaklaşık bin gün aşılmasına rağmen tesisin yapılmadığını ve ilerleme kaydedilmediğini belirledi. Belediye, rapora verdiği cevapta yükleniciye 15 gün süreli ihtar gönderildiğini, eksikliklerin giderilmediğini ve ceza tutarlarının hesaplanarak tahsil yoluna gidileceğini bildirdi.

 Uygunsuz atıksuya ceza

MARSU’nun 2025 Faaliyet Raporu’nda, endüstriyel atıksu üreten işletmelere yıl içinde 242 denetim yapıldığı açıklandı. Analiz değerleri uygun bulunmayan OSB’ye 2 milyon 415 bin 50 lira, katı atık tesisine ise 267 bin 840 lira kirlilik önleme payı (KÖP) uygulandı. İki tesis için bildirilen tutar toplam 2 milyon 682 bin 890 liraya ulaştı. MARSU, Sayıştay’a verdiği cevapta OSB yönetiminin önlem alması için uyarıldığını, işletmelerin iyileştirmeler için süre istediğini bildirdi. Kurum, katı atık tesisindeki boşaltımlarla ilgili hukuki işlem ve suç duyurusu için Aralık 2025’te hukuk müşavirliğine yazı gönderildiğini de belirtti. 

Tarımda kullanılıyor

MARSU, Qoser tesisinin arıtma verimini yüzde 90 olarak açıkladı. 2025 Faaliyet Raporu’nda tesiste 1.370 atıksu analizi yapıldığı ve 950 arızanın giderildiği bildirildi. Analiz sayısının yer aldığı bölümde, giriş ve çıkış suyunun parametre bazındaki sonuçları bulunmuyor.

Kurumun tesisi tanıttığı resmi sayfada, arıtma ve ultraviyole dezenfeksiyon işlemlerinin ardından suyun Zergan Deresi’ne bırakıldığı belirtiliyor. Aynı sayfada suyun tarımsal sulamada değerlendirildiği açıklanıyor. MARSU Genel Müdürü Murat Erçin de 25 Temmuz 2025’te Tarım ve Orman Bakanlığı’nın yayın platformuna yansıyan açıklamasında, arıtılan suların çiftçiler tarafından kullanıldığını söyledi. Erçin, bu uygulamanın toprağı ve yeraltı suyunu koruduğunu savundu. Sayıştaş söz konusu raporda idarenin “hususun düzeltilmesi için çalışmaların yürütüldüğü ifade edilmiştir” notunu düştü.

Sayıştay raporunda 8 kirlilik bulgusu 

Sayıştay, raporun Bulgu 8 başlığı altında değindiği konuyla ilgili olarak şu belirlemeleri yapıyor:

*Organize Sanayi Bölgesi’ne ait endüstriyel nitelikteki atık sular ile katı atık tesisi çöp sızıntı suyunun Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği ve MARSU Genel Müdürlüğü Atıksuların Kanalizasyon Şebekesine Bağlantı Yönetmeliği’ndeki düzenlemelere uyulmaksızın 10.08.2022 tarihinde imzalanan protokolle Kızıltepe Atıksu Arıtma Tesisi kanalizasyon hattına deşarjına izin verildiği,

*Organize Sanayi Bölgesi ile katı atık tesisine yukarıdaki Yönetmelik’in 44’üncü maddesinde öngörülen usullere uygun bir “Atıksu Bağlantı İzni ve Belgesi” verilmediği,

*OSB’de Yönetmelik’in 29’uncu maddesine uygun otomatik numune alma ve debi ölçme cihazı bulundurulan bir numune alma bacasının inşa edilmediği,

*OSB atık suyu ile katı atık tesisi çöp sızıntı suyunun herhangi bir ön arıtma işlemine tabi tutulmadığı, OSB’de faaliyet gösteren nişasta fabrikalarında devreye alınması gereken evaparatör ünitelerinin devreye alınmadığı,

*Kızıltepe Atıksu Arıtma Tesisi arıtma sonrası çıkış suyunun, OSB atık suyu ile katı atık tesisi çöp sızıntı suyu kirlilik yükünün yüksek olması nedeniyle oldukça koyu renkli olduğu, berraklığının olmadığı,

*OSB ile imzalanan protokolün 9’uncu maddesine göre, aylık atıksu miktarının 56.740,74 m3/ay ve 680.888 m3/yıl olarak belirlendiği ve bu miktarların sözleşme süresince sabit kalacağının kararlaştırıldığı, ancak 15.05.2023 tarihli laboratuvar analiz sonucu raporunda atık su debisinin 3.793,13 m3/gün olarak ölçüldüğü, buna göre atık su miktarının 98.621,38 m3/ay ve 1.183.456,56 m3/yıl, 08.03.2024 tarihli laboratuvar analiz sonucu raporunda atık su debisinin 2.815,73 m3/gün olarak ölçüldüğü, buna göre atık su miktarının 73.208,98 m3/ay ve 878.507,76 m3/yıl, 26.11.2024 tarihli laboratuvar analiz sonucu raporunda ise atık su debisinin 3.000,00 m3/gün olarak ölçüldüğü, buna göre atık su miktarının 78.000,00 m3/ay ve 936.000,00 m3/yıl olarak hesaplanacağı, dolayısıyla her halükarda aylık ve yıllık bazda kanalizasyon sistemine verilen atık suyun protokolle mutabık kalınan miktarların oldukça üzerinde olduğu,

*Kızıltepe Atıksu Arıtma Tesisi’nin prosesi evsel nitelikli atık sulara göre tasarlandığından endüstriyel atık su kaynağı işletmelerin atık sularının (OSB atık suyu, katı atık tesisi çöp sızıntı suyu vb.) kirlilik yükünü artırması nedeniyle tesise zarar verdiği, tesisin; arıtmada kullanılan kimyasal oksijen miktarı ihtiyacının, yıllık enerji maliyeti ile bakım ve onarım giderlerinin artmasına sebep olduğu,

*OSB’de bulunan un ve nişasta fabrikalarından kanalizasyon hattına olması gerekenin üzerinde katı madde (buğday, mısır vb.) geldiği, normalin üzerindeki katı madde akışının tesis ızgara ekipmanlarına zarar verdiği, tesiste istihdam edilen teknik personelin sayısal olarak yetersizliği nedeniyle arıza bakım ve onarımlarında aksamalar meydana geldiği görülmüştür.”