İdamlarla toplumsal düzen tasfiye edildi

Seyîd Rıza ve arkadaşlarının idam edilmesinin yıldönümünde Dêrsim İdamları Araştırma Grubu ile konuştuk:

Seyîd Rıza ve altı arkadaşı, 14 Kasım’ı 15 Kasım 1937’ye bağlayan gece, Xarpêt’te (Elazı) asılarak idam edildi. Ancak bu cümle, yıllardır anlatılanların aksine, olayın bütününü açıklamaya yetmiyor. Biz araştırmamızda infazların yalnızca hangi tarihte gerçekleştiğiyle değil, nerede, hangi düzen içerisinde ve hangi görevlilerin nezaretinde gerçekleştirildiğiyle de ilgilendik
Koçgirî, Şeyh Said, Ağrı, Zilan ve Dêrsim, birbirinin aynısı hareketler değildir. Önderlikleri, toplumsal dayanakları, talepleri ve tarihsel koşulları farklıdır. Ancak devletin bu hareketlere verdiği askerî ve idarî karşılıklar arasında dikkate değer süreklilikler bulunmaktadır
Bizim kanaatimizce mezarların açıklanmaması meselesi, Cumhuriyet’in Dêrsim’le kurduğu tarihsel ilişkinin bugün de çözülememiş olmasının bir göstergesidir. Çünkü mezar yerlerinin belirlenmesi, yalnızca yedi insanın nereye gömüldüğünün öğrenilmesi anlamına gelmeyecek. Aynı zamanda 1937-38’de yaşanan devlet şiddetinin somut sonuçlarından biriyle yüzleşilmesini sağlayacaktır

Hüseyin Kalkan

Cumhuriyet’in ilanından sonra kurulan ulus devletin temellerini sağlamlaştırmak için Kürdistan’da çok sayıda askeri hareket düzenlendi ve katliamlar yapıldı. Şeyh Sait, Ağrı ve Dêrsim katliamı gibi birçok katliam birbirini izledi. Bu katliamlara dair bütün gerçeklere hâlâ ulaşılmış değil. Şeyh Said ve arkadaşlarının, Seyîd Rıza arkadaşlarının mezar yerleri hâlâ açıklanmıyor. Geçtiğimiz günlerde Dersim idamlarına dair tarihsel gerçekleri ortaya çıkarmak için bir ‘Dersim İdamlarını Araştırma Grubu’ oluşturuldu. Araştırma grubu, Dersim Katliamı’nın 89. yıldönümünde yaşananlara dair gazetemiz Yeni Yaşam’ın sorularını yanıtladı.

Nasıl bir süreç sonrasında Seyîd Rıza ve arkadaşları idam edildi?

Seyîd Rıza ve arkadaşlarının idamlarını yalnızca 1937 sonbaharında Elazığ’da görülen bir ceza davasının sonucu olarak değerlendirmek, meselenin tarihsel ve siyasal mahiyetini gözden kaçırmak olur. Çünkü 15 Kasım 1937’de kurulan darağaçlarına uzanan yol, mahkeme salonunda değil, Cumhuriyet’in Dêrsim’e yönelik askerî, idarî ve demografik müdahaleleriyle açılmıştı. “Dêrsim meselesi” Cumhuriyet’le başlamadı. Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminden itibaren bölgeyi merkezî otoritenin denetimine alma girişimleri, aşiretler ve ocaklarla kurulan ilişkiler, askerî seferler ve bunlara karşı gelişen direnişler söz konusuydu. Cumhuriyet ise bu tarihsel meseleyi yeni bir ulus-devlet inşasının gerekleri doğrultusunda ele aldı. 1935 tarihli Tunceli Kanunu, 1936’a Dördüncü Umumi Müfettişliğin kurulması ve 1937’de başlayan askerî harekât, birbirini tamamlayan müdahalelerdi. Nitekim 1937 ilkbaharında başlayan askerî operasyonlar, yaz ayları boyunca genişletildi. Dêrsim’in farklı bölgelerinden insanlar toplu şekilde öldürüldü, gözaltına alındı veya Elazığ’a sevk edildi. Bizim kendi çalışmamızda özellikle üzerinde durduğumuz hususlardan biri, yargılamanın sanıkların mahkeme önüne çıkarılmasıyla başlamadığıdır. Haziran-Eylül 1937 arasında yürütülen toplama, nakil ve tutuklama işlemleri, daha sonra kurulacak davanın fiilî altyapısını oluşturmuştu.

Seyîd Rıza’nın Eylül 1937’de Erzincan’da (kimi anlatılara göre devlet yetkilileriyle görüşme girişimi sırasında) gözaltına alınması, sürecin önemli dönemeçlerinden biridir. Burada resmî anlatıyla tarihsel olguyu birbirinden ayırmak gerekiyor. Devletin kendiliğinden teslim olduğu yönündeki anlatısına karşılık, sözlü tarih anlatıları ve dönemin yazışmaları Seyîd Rıza ile yetkililer arasında önceden temas ve müzakerelerin bulunduğunu gösteriyor.

Ardından Elazığ’da yürütülen yargılama, 15 Kasım 1937’de yedi kişinin idamıyla sonuçlandı. İdam edilenler Seyîd Rıza (Seyd Rıza), Oğlu Resik Hüseyin (Usenê Seyd Rızay), Kureyşanlı Seyîd Hüseyin (Usenê Seydi, Yusufanlı Kamer oğlu Fındık (Fındıq Ağa), Demenanlı Cebrail oğlu Hasan (Hesen Ağa), Kureyşanlı Hasan (Hesenê İbrahimê Qıci) [basında “Ulikiye oğlu Hasan”] ve Demenanlı Mirza Ali oğlu Ali (Aliyê Mırzê Sıli). Elbette isimlerinin resmî kayıtlardaki yazılışlarıyla Dêrsim’deki yerel kullanımları arasında farklılıklar bulunmaktadır.

Biz bu idamları 1937 askerî harekâtının sonuna eklenmiş münferit bir cezalandırma olarak değil, Dêrsim’in geleneksel siyasal ve toplumsal önderliğini tasfiye etmeye yönelik daha geniş bir sürecin parçası olarak değerlendiriyoruz. Nitekim idamlar Dêrsim’deki devlet şiddetinin sonunu getirmedi. 1938’de çok daha geniş çaplı askerî operasyonlar, kitlesel öldürmeler ve sürgünler yaşandı.

Seyîd Rıza’nın Dêrsim ve Koçgirî’deki önemi nedir?

Seyîd Rıza’nın tarihsel konumunu anlamak için onu sonradan inşa edilmiş yekpare bir anlatının içine yerleştirmek yerine, yaşadığı dönemin toplumsal ve siyasal ilişkileri içerisinde değerlendirmek gerekir. Seyîd Rıza, Dêrsim’in batı kesiminde, özellikle Yukarı Abasan çevresinde nüfuz sahibi bir aşiret ve ocak mensubuydu. Ancak nüfuzu yalnızca aşiret reisliğinden kaynaklanmıyordu. Dêrsim’de dinî aidiyetlerin, aşiret ilişkilerinin, yerel ittifakların ve şahsî otoritenin iç içe geçtiği bir toplumsal yapı vardı. Seyîd Rıza’nın önemi de bu ilişkiler ağı içerisinde şekillenmişti. Onu bütün Dêrsim’in tartışmasız ve tek lideri olarak göstermek tarihsel bakımdan isabetli değildir. Dêrsim homojen bir siyasal yapı değildi. Aşiretler arasında rekabetler, farklı ittifaklar ve devletle kurulan birbirinden farklı ilişkiler mevcuttu. Seyîd Rıza’nın bazı aşiretler üzerinde güçlü bir nüfuzu bulunurken, diğerleriyle ilişkileri zaman içerisinde değişebiliyordu. Ancak haksızlığa karşı boyun eğmeyenlerin simgesine dönüşmüş ve Dêrsim’in sembolü hâline gelmiş bir isimdir.

Koçgirî meselesine gelince, burada da tarihsel bir ayrım yapmak gerekiyor. 1921 Koçgirî hareketinin önderliği ile Seyîd Rıza’nın Dêrsim’deki konumu aynı şey değildir. Koçgirî hareketinin kendine özgü kadroları, talepleri ve örgütlenme biçimleri vardı. Seyîd Rıza’yı bu hareketin doğrudan ve merkezî yöneticisi olarak sunmak için yeterli kanıt bulunmamaktadır.

Bununla birlikte Koçgirî ile Dêrsim birbirinden kopuk iki coğrafya değildi. Aşiret akrabalıkları, Kızılbaş ocakları, sığınma ilişkileri ve siyasal temaslar iki bölge arasında tarihsel bir süreklilik yaratıyordu. Koçgirî hareketinin bastırılmasından sonra Dêrsim’in bazı çevreleri, hareketin mensupları açısından önemli bir sığınma ve dayanışma alanı hâline gelmişti. Seyîd Rıza’nın önemi, bu tarihsel bağların içerisinde de aranmalıdır.

Bizim açımızdan da Seyîd Rıza’nın asıl önemi, devletin merkezîleştirme ve zor yoluyla dönüştürme girişimleri karşısında yerel özerkliğini korumaya çalışan Dêrsim toplumunun en görünür temsilcilerinden biri olmasıdır. İdamından sonra ise şahsî ve yerel nüfuzunun çok ötesine geçerek Kürt ve Kızılbaş toplumsal hafızasının en güçlü sembollerinden birine dönüşmüştür.

Dêrsimlilerin idam davası nasıl görüldü?

Yeni Arayış sitesinde yazı dizisi olarak ön-ürününü yayınladığımız araştırmalarımızda özellikle üzerinde durduğumuz meselelerden biri, bu davanın hukukî niteliğidir. Çünkü kamuoyunda hâlâ Seyîd Rıza ve arkadaşlarının bir İstiklal Mahkemesi tarafından yargılandığı yönünde yaygın bir kanaat bulunuyor. Bu doğru değildir.

Yargılama, Elazığ’da faaliyet gösteren “Tunceli Ağır Ceza Mahkemesi” tarafından gerçekleştirildi. Ancak mahkemenin adı, işleyişinin olağan bir ceza yargılamasının güvencelerine sahip olduğu anlamına gelmiyordu. Dördüncü Umumi Müfettişlik bölgesinde yürürlükte bulunan istisnaî idarî ve hukukî düzenlemeler, sanıkların olağan hukuk yollarından yararlanmasını ciddi biçimde sınırlandırıyordu. Özellikle idam kararlarının temyiz edilememesi ve infazların müfettişlik makamının onayıyla gerçekleştirilebilmesi, yargılamanın en önemli özelliklerindendi. Dava 12 Ekim 1937’de başladı ve 15 Kasım’da sonuçlandı. Toplam 58 kişi yargılandı. Bunlardan 11’i hakkında ölüm cezası verildi; dört kişinin cezası yaşları nedeniyle ağır hapse çevrildi, yedi kişi idam edildi. Diğer sanıklar hakkında farklı hapis ve beraat kararları verildi. Burada önemli olan yalnızca verilen cezaların ağırlığı değildir. Asıl mesele, sanıkların hangi delillerle suçlandığı, bireysel sorumluluklarının nasıl belirlendiği, savunma imkânlarının ne ölçüde sağlandığı ve mahkemenin askerî-idarî otoriteden ne kadar bağımsız hareket edebildiğidir.

Biz bu vakayı incelerken tutsakların Elazığ’a getirilişlerini, haklarında oluşturulan suçlamaları, tanık ifadelerini, mahkemenin işleyişini ve hükmün açıklanma koşullarını birbirinden ayrı aşamalar olarak ele aldık. Çünkü son gece yaşananları anlamak için önceki aylarda davanın nasıl inşa edildiğini bilmek gerekiyor. Dönemin basını da yargılama sürerken sanıkları çoğunlukla “suçluluklarını” peşinen kabul eden bir dille kamuoyuna tanıtıyordu. Devletin kullandığı “şaki, eşkıya ve asi” gibi kavramlar, haber metinlerinde de tekrar ediliyordu. Bu dil, mahkemenin etrafında oluşan siyasal atmosferin önemli bir parçasıydı.

Dolayısıyla burada yalnızca bir ceza davasından değil, askerî harekâtın, istisnaî hukukun ve devletin basın aracılığıyla kamuoyu oluşturma faaliyetinin iç içe geçtiği bir yargılama sürecinden söz ediyoruz.

Dava sürecine hükümetin müdahalesi nasıl oldu?

Bu sorunun cevabı için 14 Kasım’ı 15 Kasım’a bağlayan geceye bakmak yeterlidir. Fakat müdahaleyi yalnızca o geceye indirgemek de doğru olmaz. Zira hükümetin müdahalesi, mahkemenin kurulmasından önce yürürlüğe konulan istisnaî hukuk düzeniyle başlamıştı.

Dördüncü Umumi Müfettişlik yalnızca idarî bir kurum değildi. Askerî, mülkî ve belirli yargısal yetkilerin aynı merkezde toplandığı olağanüstü bir yönetim mekanizmasıydı. Abdullah Alpdoğan’ın hem bölgenin askerî-idarî yönetiminde hem de idam kararlarının uygulanmasında sahip olduğu yetkiler, bu düzenin niteliğini gösteriyor.

İkinci müdahale ise hükmün açıklanması ve infazın zamanlamasında karşımıza çıkıyor.

İhsan Sabri Çağlayangil’in yıllar sonra aktardığı tanıklık, bu bakımdan önemlidir. Çağlayangil’in anlatımına göre, Mustafa Kemal’in Elazığ’a yapacağı ziyaret öncesinde idamların tamamlanması istenmişti. Mahkemenin hafta sonu toplanması ve kararların hızla uygulanması konusunda ortaya çıkan güçlükler, savcılık makamında yapılan düzenlemelerle aşılmıştı. Burada üzerinde durulması gereken husus, devletin en üst düzeyindeki bir ziyaret programıyla ölüm cezalarının infazı arasında kurulan ilişkidir. Bir insanın yaşamına son verilmesine ilişkin yargı kararı, yürütmenin siyasal takvimine göre düzenlenebilir mi? Bizce bu soru, davanın mahiyetini anlamak açısından son derece önemlidir.

Elbette Çağlayangil’in anlatısı, aradan uzun yıllar geçtikten sonra kaleme alınmış bir hatırattır. Dolayısıyla bu anlatıdaki her ayrıntıyı tartışmasız bir olgu olarak kabul etmiyoruz. Ancak mahkeme kararının açıklandığı gece, infazların olağanüstü bir hızla gerçekleştirilmesi ve dönemin resmî ziyaret programı birlikte değerlendirildiğinde, yargı ile yürütme arasındaki ilişkinin ciddi biçimde sorgulanması gerektiği açıktır. Ayrıca bu noktada tarihsel bir ayrım yapıyoruz. Bizim araştırmamızda hükümet müdahalesi, tek bir kişinin mahkemeye emir vermesi meselesinden daha geniş bir çerçevede ele alınıyor. Burada yargılamanın öncesinden infazların sonrasına kadar uzanan, askerî ve sivil bürokrasinin farklı kademelerini kapsayan bir devlet mekanizması söz konusudur.

İdamlar nasıl gerçekleştirildi?

Seyîd Rıza ve altı arkadaşı, 14 Kasım’ı 15 Kasım 1937’ye bağlayan gece, Elazığ’da asılarak idam edildi. Ancak bu cümle, yıllardır anlatılanların aksine, olayın bütününü açıklamaya yetmiyor. Biz araştırmamızda infazların yalnızca hangi tarihte gerçekleştiğiyle değil, nerede, hangi düzen içerisinde ve hangi görevlilerin nezaretinde gerçekleştirildiğiyle de ilgilendik. Çağlayangil’in anlatısı, infazların gece gerçekleştirildiğini, hükümlülerin darağaçlarına götürüldüğünü ve Seyîd Rıza’nın son anlarına ilişkin bazı ayrıntıları içeriyor. Ancak bu anlatı, olayın tek kaynağı değildir. Elazığ’da o dönemde yaşayan insanların tanıklıkları, daha sonra kaleme alınan hatıratlar, dönemin gazeteleri ve yakın zamanda ortak yazarımız Sedat Ulugana tarafından ortaya çıkan fotoğraflar, bu geceye ilişkin daha geniş bir tablo oluşturmamıza imkân sağlıyor.

Özellikle infaz mekânı üzerinde uzun süre çalıştık. Değerli araştırmacı ve tarihçi Mahmut Akyürekli ve Mustafa Balaban’ın eşsiz katkıları sayesinde Elazığ’ın eski kent dokusuna ilişkin krokileri, meydanların konumlarını, adliye binasını, karakolu, cezaevini, camiyi ve fotoğrafların arka planında görülen mimari unsurları karşılaştırma olanağı bulduk. Bu çalışmalarımızda Buğday Meydanı, Bit Meydanı, Odun Meydanı ve Sıra Meydanı gibi tarihsel yer adlarını da değerlendirdik.

Fotoğraflardaki darağaçları, asker ve jandarmaların konumları, sivillerin bulunduğu alanlar ve arka plandaki yapılar, infazların gerçekleştirildiği mekânın düzenlenişi hakkında bilgiler veriyor.

Bir diğer mesele de cenazelerin akıbetidir. İdamların gece gerçekleştirilmiş olması, bedenlerin hemen kaldırıldığı anlamına gelmiyor. Elimizde, idam edilenlerin bedenlerinin bir süre darağaçlarında bırakıldığını anlatan birden fazla sözlü tanıklık bulunuyor. Bizim için önemli olan, idamların sonrasını da tarihsel araştırmanın bir parçası hâline getirmektir. Çünkü infaz edilen insanların bedenlerine ne yapıldığı, nereye götürüldükleri ve neden ailelerine teslim edilmedikleri, en az yargılamanın kendisi kadar önemlidir.

İdamların Dêrsim’de ve bütün Kürdistan’da etkisi nasıl oldu?

Seyîd Rıza ve arkadaşlarının idamı, Dêrsim toplumunda yalnızca yedi insanın kaybı olarak yaşanmadı. Bu idamlar, bölgenin geleneksel inançsal-toplumsal yapısına ve kolektif hafızasına yönelmiş ağır bir müdahale olarak algılandı. Dêrsim’de aşiret reisliği, seyitlik, ocak ilişkileri ve yerel önderlik birbirinden bütünüyle bağımsız kurumlar değildi. Devletin idam ettiği ve Türkiye’nin değişik hapishanelerinde ölüme terk ettiği kişiler, farklı düzeylerde bu toplumsal ilişkilerin temsilcileriydi. Dolayısıyla idamlar, hapisler ve sürgünler aracılığıyla onların tasfiyesi, yalnızca bazı kişilerin cezalandırılması değil, belirli bir toplumsal düzenin de tasfiyesi anlamına geliyordu.

Fakat idamların hemen ardından Dêrsim’de bütünlüklü bir siyasal tepkinin ortaya çıktığını söylemek de doğru olmaz. 1937’deki askerî operasyonlar, tutuklamalar ve sürgünler toplumun hareket kabiliyetini zaten büyük ölçüde sınırlandırmıştı. Üstelik 1938’de yaşanacak çok daha kapsamlı şiddet henüz gerçekleşmemişti. İdamların en kalıcı etkilerinden biri, kanaatimizce, toplumsal hafızada ortaya çıktı. Seyîd Rıza ve arkadaşlarının hikâyesi, kuşaktan kuşağa aktarılan ağıtlarda, aile anlatılarında ve sözlü tarih geleneğinde yaşamaya devam etti.

Kürdistan’ın diğer bölgelerindeki etkisine gelince, burada 1937’deki çağdaş tepkilerle sonraki dönemlerde oluşan kolektif hafızayı birbirinden ayırmak gerekiyor. 1930’ların Kürdistan’ı siyasal bakımdan parçalanmış bir coğrafyaydı. Ağrı hareketinin bastırılmasından sonra Kürt milliyetçi örgütlenmeleri ciddi kayıplar yaşamış, Türkiye, Irak, Suriye ve İran’daki Kürt toplulukları birbirinden farklı siyasal koşullar altında kalmıştı. Bu nedenle Dêrsim idamlarının bütün Kürdistan’da aynı anda ve aynı biçimde karşılandığını söylemek tarihsel açıdan mümkün değildir.

Buna karşılık Dêrsim’in 1937-38’de yaşadıkları, zaman içerisinde Kürt siyasal hafızasının ortak referanslarından biri hâline geldi. Özellikle sürgün çevrelerinde, Kürtçe yayınlarda ve sonraki kuşakların siyasal anlatılarında Seyîd Rıza, yalnızca Dêrsim’e ait bir figür olmaktan çıktı.

Bizim açımızdan burada daha önemli bir tarihsel süreklilik var. Koçgirî, Şeyh Said, Ağrı, Zilan ve Dêrsim, birbirinin aynısı hareketler değildir. Önderlikleri, toplumsal dayanakları, talepleri ve tarihsel koşulları farklıdır. Ancak devletin bu hareketlere verdiği askerî ve idarî karşılıklar arasında dikkate değer süreklilikler bulunmaktadır.

Dêrsim idamlarını daha uzun tarihsel bağlam içerisinde değerlendirmek gerekiyor.

Mezar yerleri hâlâ açıklanmıyor. Bu tutumu neye bağlıyorsunuz?

Aradan 89 yıl geçmiş olmasına rağmen Seyîd Rıza ve arkadaşlarının mezar yerlerinin hâlâ bilinmemesi, meselenin en ağır ve en açıklanmaya muhtaç taraflarından biridir.

Bir insanı idam etmekle onun bedenini ailesinden ve toplumundan saklamak aynı şey değildir. Birincisi devletin uyguladığı ölüm cezasıdır. İkincisi ise ölümden sonra da devam eden bir mahrumiyet yaratır. Biz bu durumu yalnızca arşivlerdeki bir eksiklik olarak görmüyoruz. Çünkü ortada devlet tarafından gerçekleştirilen, görevlileri, tarihi ve yeri bilinen bir infaz söz konusudur. İnfaz edilen insanların bedenlerinin kimlere teslim edildiği, nereye götürüldüğü, kimlerin nezaretinde defnedildiği gibi soruların resmî kayıtlarda bir karşılığının bulunması beklenir.

Ancak bu belirsizlikler, devletin sorumluluğunu ortadan kaldırmıyor. Tam tersine, kayıtların araştırılması ve mevcut bilgilerin ailelerle paylaşılması yönündeki sorumluluğunu daha da artırıyor. Bizim kanaatimizce mezarların açıklanmaması meselesi, Cumhuriyet’in Dêrsim’le kurduğu tarihsel ilişkinin bugün de çözülememiş olmasının bir göstergesidir. Çünkü mezar yerlerinin belirlenmesi, yalnızca yedi insanın nereye gömüldüğünün öğrenilmesi anlamına gelmeyecek. Aynı zamanda 1937-38’de yaşanan devlet şiddetinin somut sonuçlarından biriyle yüzleşilmesini sağlayacaktır. Dêrsim’de ölülerin hatırasına, mezarlara ve ziyaret yerlerine atfedilen anlam düşünüldüğünde, bu mahrumiyetin toplumsal ve inançsal boyutu da daha iyi anlaşılır.

Bizce bugün sorulması gereken soru, mezarların neden istendiği değil, neden hâlâ bulunamadığı ve ilgili devlet kurumlarının bu konuda neden kapsamlı, şeffaf bir araştırma yürütmediğidir.

Bu yıl idamlara dair bazı fotoğraflar yayımlandı. Siz bu fotoğrafları nasıl yorumladınız? Fotoğraflara bakınca neler gördünüz?

Ortak yazarımız Sedat Ulugana’nın yayınladığı bu fotoğraflar bizim için yalnızca tarihsel birer görüntü değil, yaklaşık doksan yıl boyunca büyük ölçüde sözlü anlatılar ve yazılı belgeler üzerinden bilinen bir olayın görsel izleridir.

Temmuz 2026’da bu altı fotoğrafın ortaya çıkmasıyla birlikte, Seyîd Rıza ve arkadaşlarının idamları konusunda şimdiye kadar üzerinde yeterince durulmamış bazı soruları yeniden gündeme getirme imkânı doğdu.

İlk dikkatimizi çeken şey, fotoğrafların yalnızca darağacındaki bedenleri değil, infazların etrafında oluşturulan düzeni de göstermesiydi. Askerler, jandarmalar, sivil izleyiciler, ahşap sehpalar, kamu binaları ve meydanın mimari dokusu… Bütün bunlar bir araya geldiğinde, yalnızca bir ölüm sahnesiyle değil, devlet tarafından düzenlenmiş ve denetlenmiş bir infaz mekânıyla karşılaşıyoruz. Kimlerin asıldığını tespit etmek kadar, bu insanların hangi mekânda, nasıl bir askerî ve idarî düzen içerisinde infaz edildiklerini de anlamaya çalıştık.

Fotoğrafları, dönemin başka fotoğraflarıyla, şehir planlarıyla, mimari unsurlarla ve tanıklıklarla karşılaştırdık ve infaz mekanlarına dair önemli sonuçlar elde ettik.

Öte yandan bazı fotoğraflarda yüzlerin ve ayakların koyu mürekkeple kapatılmış olması dikkatimizi çekti. Bunun kimliklerin teşhis edilmesini güçleştirmeye yönelik bir müdahale olabileceğini düşünüyoruz. Ancak sansürün kim tarafından, hangi tarihte ve hangi amaçla yapıldığı konusunda kesin bir hükme varılmadı. İkinci önemli mesele, fotoğrafların arka planıdır. Elazığ’ın eski kent dokusunu gösteren krokilerle fotoğrafları karşılaştırdığımızda, şimdiye kadar infazların mekânına ilişkin tekrarlanan bazı bilgilerin yeniden değerlendirilmesi gerektiğini gördük.

Üçüncü mesele ise infazların ardından yaşananlardır.

Bizi en fazla etkileyen şeylerden biri, bu fotoğrafların ölümden sonra bile bedenler üzerinde sürdürülen denetimi görünür kılması oldu. Darağaçlarındaki insanların etrafında askerî bir düzen bulunuyor. Sivil izleyiciler var. Fotoğrafı çeken biri var. Dolayısıyla ortada yalnızca bir infaz değil, kayda geçirilmiş bir kamusal sahne bulunuyor. Bu görüntüler bize yeni sorular sorduruyor: Fotoğrafları kim çekti? Hangi kurumun bilgisi dâhilinde çekildi? Neden çoğaltıldı? Kimlere dağıtıldı? Nasıl oldu da bazıları özel koleksiyonlarda bugüne kadar korunabildi?

Bütün bunların ötesinde, fotoğraflara baktığımızda en çok düşündüğümüz şey, o insanların öldürülmesinden sonra (aileleri başta olmak üzere Dêrsimlilerin) yaşadıklarıdır. İdam edilenlerin bedenleri fotoğraflanmış, fakat mezarları bugün bile bilinmiyor. Bu, üzerinde düşünülmesi gereken çok ağır bir tarihsel çelişkidir. İnfaz edilen insanların darağacındaki görüntüleri bugüne ulaşmış, ancak cenazelerinin nereye götürüldüğü hâlâ açıklığa kavuşmamıştır.

Dêrsim İdamları Araştırma Grubu olarak araştırmalarınız sonucunda ulaştığınız bazı önemli noktaları okuyucularımızla paylaşabilir misiniz?

Alfabetik sırayla Bülent Bilmez, Cemal Taş, Sedat Ulugana ve Yonca Sarsılmaz’dan oluşan Dêrsim İdamları Araştırma Grubu olarak yürüttüğümüz kolektif çalışmanın temel amacı, Seyîd Rıza ve arkadaşlarının yargılanmasıyla idam edilmesini, bugüne kadar tekrarlanan birkaç anlatının dışına çıkararak bütünlüklü bir tarihsel incelemeye tabi tutmaktır.

Bu mesele üzerine çok şey yazıldı. Ancak dikkat çekici olan, yazılanların önemli bir bölümünün aynı sınırlı kaynaklara dayanması ve birbirini tekrarlamadır. Özellikle Çağlayangil’in hatıraları, dönemin birkaç gazete haberi ve bazı sözlü tanıklıklar, uzun yıllar boyunca neredeyse bütün anlatının temelini oluşturdu. Biz bu kaynakları dışlamıyoruz. Aksine, her birini yeniden ele alıyoruz. Fakat bunları başka belgelerle karşılaştırmadan tarihsel hakikatin tamamına ulaşamayacağımızı düşünüyoruz. Çalışmamızda yargılama ve infaz sürecini birbirini izleyen aşamalara ayırdık. Haziran-Eylül 1937 arasında sanıkların Elazığ’da toplanması, Eylül-Ekim aylarında davanın hazırlanması, 12 Ekim’de başlayan mahkeme, 14-15 Kasım gecesi verilen hükümler, idamlar ve cenazelerin sonraki akıbeti ayrı ayrı araştırılıyor.

Bu yaklaşım bize bazı önemli sonuçlar sağladı.

İlk olarak, yargılamanın yalnızca mahkeme salonundaki işlemlerden ibaret olmadığını gördük. Sanıkların askerî operasyonlar sırasında veya sonrasında esir alınmaları, Elazığ’a nakledilmeleri, haklarında hazırlanan dosyalar ve dönemin basınında oluşturulan suçluluk söylemi, davanın ayrılmaz parçalarıydı.

İkinci olarak, mahkemenin hukukî statüsüne ilişkin yaygın yanlışları yeniden ele aldık. Bu dava bir İstiklal Mahkemesi’nde görülmedi. Ancak Tunceli Ağır Ceza Mahkemesi’nin faaliyet gösterdiği olağanüstü hukuk düzeni, olağan ceza yargılamasının temel güvencelerini ciddi biçimde sınırlandırıyordu. Bu ayrım önemlidir. Çünkü tarihsel eleştirinin sağlam olabilmesi için önce kurumları ve uygulanan mevzuatı doğru tanımlamak gerekir.

Üçüncü olarak, sanıkların biyografileri üzerinde çalıştık. Seyîd Rıza dışındaki altı kişinin (bugüne kadar ihmal edilmiş hayat hikayeleri, aile ilişkileri, toplumsal konumları ve 1937 öncesindeki) faaliyetleri hakkında son derece sınırlı bilgi bulunuyor. Oysa bu insanlar yalnızca idam listelerinde geçen isimlerden ibaret değillerdi. Her birinin kendi ailesi, toplumsal çevresi ve tarihsel geçmişi vardı.

Bu nedenle araştırmamızda isimlerin yerel söylenişlerini, aşiret ve ocak aidiyetlerini, akrabalık ilişkilerini ve mümkün olduğu ölçüde doğum tarihlerini karşılaştırdık.

Dördüncü olarak, infazların gerçekleştirildiği mekânı yeniden araştırdık. Eski Elazığ’ın kent dokusuna ilişkin krokiler, tespitler, fotoğraflardaki mimari ayrıntılar ve sözlü tanıklıklar bu çalışmanın temel kaynakları arasında bulunuyor. Burada tabi arkadaşımız Cemal Taş’ın aktardığı tanıklıklar ve Elazığ’daki saha ziyaretleri çalışmaya mühim bir ivme kazandırdı.

Beşinci olarak, fotoğrafların ortaya çıkması araştırmamıza yeni bir boyut kazandırdı. Yazılı belgelerle görsel malzemeyi, sözlü tanıklıklarla mekânsal verileri birlikte değerlendirmeye başladık. Bu sayede yalnızca olayların kronolojisini değil, infazların fiziksel ve toplumsal koşullarını da yeniden inceleme imkânı bulduk.

Burada bir hususu özellikle belirtmek isteriz. Bizim amacımız, önceden kabul ettiğimiz bir tarihsel anlatıya belge bulmak değildir. Belgelerin bize ne söylediğini, hangi bilgileri doğruladığını ve hangi anlatılarla çeliştiğini anlamaya çalışıyoruz.

Araştırmalarımız sırasında karşılaştığımız en önemli sorunlardan biri yargılama, infaz ve cesetlerin akıbeti konusunda arşivlere erişim meselesidir. Askerî operasyonların, tutuklamaların, mahkeme kararlarının ve infazların devlet kurumları tarafından yürütüldüğü düşünüldüğünde, ilgili kayıtların kapsamlı biçimde araştırmacıların erişimine açılması gerekir.

Özellikle mahkeme dosyasının bütünlüğü, kararların onaylanmasına ilişkin yazışmalar, infaz tutanakları, cezaevi kayıtları ve cenazelerin akıbetine dair belgeler bakımından hâlâ cevaplanması gereken çok sayıda soru bulunuyor.

Biz bu çalışmayı, geniş anlamda, Cumhuriyet’in kuruluş döneminde devlet şiddetinin hangi idarî ve hukukî mekanizmalar aracılığıyla uygulandığını anlamaya çalışıyoruz.

Son olarak şunu söylemek isteriz: Seyîd Rıza ve arkadaşlarının idamlarının üzerinden 89 yıl geçti. Bu süre içerisinde çok sayıda tanık hayatını kaybetti, bazı belgeler kayboldu, bazıları ise hâlâ erişime kapalı. Dolayısıyla zaman, tarihsel hakikatin ortaya çıkarılması bakımından da aleyhimize işliyor.

Araştırma grubunda kimler var?

Dêrsim İdamlarını Araştırma Grubu’nda yer alan isimler şunlar: