Cûdî’den Xerzan’a: Yıkılan mezarlıklar aranan cenazeler

Şirnex’te mezar taşları kırılan, yapıları yıkılan mezarlıklarda aileler yakınlarının mezarlarını arıyor. Yıllar süren cenaze arama ve defin çalışmalarının ardından kurulan bu alanlardaki tahribat, mezarların yerini ve kimliğini koruyan kayıtlara ne olduğu sorusunu da gündeme getiriyor

Ferid Demirel

PKK gerillası Hatice Erbağa’nın (Cihan Zilan) ailesi, 11 Ekim 2026’da yıllar sonra Cûdî Dağı’ndaki mezarlığı ziyaret etti. Ziyarete eşlik eden JinNews muhabiri Neslihan Kardaş’ın aktarımına göre, “Şehîdgeha Cûma Bilîkî û Binevş Edessa” adıyla bilinen mezarlıkta yapılar yıkılmış, mezarlığın yakınındaki bir çukurda birden fazla mezar taşı görülmüştü.

Çatışmalarda hayatını kaybeden PKK gerillası çocuklarının cenazelerini bulmak ve onlara ait bir mezar olmasını isteyen aileler, uzun bir süredir bunun mücadelesini veriyorlar. Belli aralıklarla bunlarla ilgili haberler medyaya yansıyor.

Yakın tarihin bu eksende en çok konuşulan konularından biri, Xerzan Mezarlığı’na defnedilen PKK gerillalarının cenazelerinin İstanbul’da Kilyos Mezarlığı’na getirilip kaldırımın altına gömülmesiydi.

1990 ile 2010 yılları arasında farklı çatışmalarda yaşamını yitiren gerillalar, Bedlîs’de bulunan Xerzan Mezarlığı’na defnedildi. Mezarlık alanında cami, taziye evi ve akademi binası gibi yapılar da inşa edildi. Ancak mezarlık Aralık 2017 yılında güvenlik güçleri ve korucuların bir operasyonu sonucunda tahrip edildi. İş makineleriyle yapılan bu müdahale sonucunda, mezarlıktan çıkarılan cenazeler, İstanbul Adli Tıp Kurumu’na götürüldü. Ardından Sarıyer’deki Kilyos Mezarlığı’nda kimsesizler için ayrılan parsellere ve kaldırım altlarına defnedildi. Buraya gömülen cenazelerin sayısının 260 ile 300 arası olduğu tahmin ediliyor.

Mezarlıkların kuruluşu

Gerillaların defnedildikleri mezarlıklar ve bunlara yönelik saldırılar yakın dönemin önemli konu başlıklarından birini oluşturuyor.

Çözüm süreci döneminde farklı bölgelerde, çatışmalarda hayatını kaybeden kişilerin cenazelerinin bir araya getirildiği mezarlıklar oluşturuldu. İlk mezarlardan biri Amed’in Licê ilçesinin Sîsê köyü yakınlarında Mayıs 2013 yılında kurulan bir mezarlık.

Neslihan Kardaş’ın 20 Ekim 2026 tarihli JinNews’te yayınlanan bir haberine göre, 2012–2015 yılları arasında HPG ve YJA-Star mensuplarının cenazelerinin defnedildiği beş mezarlık oluşturuldu. Bu alanlar Cûdî’de Spîndarok, Gabar’da Basret, Besta’da Xirbikê Bestê ve Feraşîn’de Hindirûnis köyleri yakınında; Kato Jîrka’da ise Meydana Kolya bölgesinde bulunuyor. Bu alanlarda kurulan bu mezarlıkların hikâyesi, yapıların inşa edildiği tarihlerden daha geriye uzanıyor.

Cenazeleri arama

Antropolog ve Ölüye Saygı ve Adalet İnisiyatifi’nden Derya Aydın’ın, 22 Ocak 2022’de inisiyatifin konuyla ilgili düzenlediği bir etkinlikte, saha araştırmasına dayanan aktarımına göre, farklı çatışmalarda hayatını kaybeden ve cenazeleri çeşitli yerlerde kalan kişiler bu mezarlığa taşınarak defnedildi.

Aydın, mezarlıkların oluşumunu yıllar süren cenaze arama çalışmalarıyla birlikte ele alıyor. Köylülerle, eski korucularla ve çatışmalardan sağ çıkan kişilerle yapılan görüşmeler, günlükler ve haritalar, cenazelerin yerlerinin belirlenmesinde kullanılan kaynaklar arasındaydı.

Aydın, bazı cenazelerin kimliğinin bu aşamada da kesin olarak bilinmediğini anlatıyor. Bu durum, bugün mezarların tanınamamasının nedenlerini ayrı ayrı araştırmayı gerektiriyor: Bazı mezarlar baştan beri kimliği kesinleştirilemeden oluşturulmuş olabilir. Bazılarında ise taşların kırılması, daha önce bilinen yer ve isim bilgisini kaybettirmiş olabilir.

Anlatıların mekânı

Mezopotamya Ajansı’ndan Emrullah Acar’ın 4 Ağustos 2026 tarihinde yayımlanan haberinde anlattığı bir hikaye bu duruma dair çarpıcı bir örneklerden birini oluşturuyor.

Habere göre, PKK gerillası olan oğlu Cihan Ülüş’ün (Yılmaz Xorto) mezarını 20 yıldır arayan 88 yaşındaki Fatime Ülüş, solunum cihazıyla bir mezar taşı fotoğrafının peşinden Fransa’nın Strazburg kentinden 4 bin 600 kilometre yol kat ederek Şirnex’teki Cûdî Dağı’na çıktı.

Bu ve daha başka hikayeler, ailelerin çocuklarının mezarlarını hem ziyaret, hem tören hem de hafıza mekanı olarak gördüğünü gösteriyor.

Derya Aydın, mezarlıkları defin alanı olmanın yanında ziyaretlerin, törenlerin ve ölen kişilere ilişkin anlatıların biriktiği hafıza mekânları olarak değerlendiriyor. Bu yaklaşım, tahrip edilen misafirhanelerin ve diğer ortak yapıların ailelerin hayatındaki yerini de araştırmaya açıyor.

Süreç bitince…

Çözüm süreci bozulunca, mezarlıklar 2015 sonrasında farklı tarihlerde bombardıman, patlayıcılar ve iş makineleriyle tahrip edilmeye başlandı, mezar taşları kırıldı. Askerler ve köy korucularının adının karıştığı bu saldırılar neticesinde Feraşîn’deki “Ş. Memed Goyî û Ş. Rojîn Gewda” mezarlığında cami, misafirhane ve diğer yapılar 2017’de yıkıldı; Besta’daki mezarlıkta da çevre duvarı, yapılar ve mezar taşları tahrip edildi. JinNews’in haberinde Besta için 144 mezar bilgisi veriliyor.

Raporlar ne diyor? 

Mezarlıklara yönelik müdahalelerin bölgesel boyutu, MOJUST ve ÖHD işbirliğiyle hazırlanan 2021 tarihli raporda yer alıyor. Rapora göre, 17 Eylül 2015–4 Nisan 2020 arasında mezarlıklara yönelik 122 saldırı kaydedildi; en az 1 bin 644 mezar tamamen yıkıldı, 2 bin 926 mezar tahrip edildi. Rapor, bazı alanlardaki hasarın boyutunun belirlenemediğini de belirtiyor.

Aynı raporun Şirnex (Şırnak)’a ilişkin dökümünde, 900 mezarın tamamen yıkıldığı, 1 bin 475 mezarın ise tahrip edildiği belirtiliyor.

Gabar’daki “Goristana Şehîd Binevş” mezarlığında ise Kahraman Gezici’nin (Kendal Tetwan) ailesinin 23 Eylül 2026’daki ziyaretinden sonra yeni tahribat yaşandığı bildiriliyor.

Bu sayılara gerilla mezarlarının yanı sıra, çeşitli dönemler güvenlik güçleri tarafından öldürülen sivil Kürt bireylerin mezarlarıyla ilgili bilgiler de dahil.

Çewlîg örneği

Çewlîg (Bingöl)’deki bir örnek, defin kayıtları ve krokilerin mezar yerlerini belirlemedeki önemini gösteriyor.

İHD Diyarbakır Şubesi’nin sitesinde 2013 yılında yayınlanan bir haberde, dönemin MEYA-DER Bingöl temsilcisi Cengiz Turan, belediyenin kayıtları ve defin krokilerinden hareketle 133 kişinin defnedildiği alanı belirlediklerini anlatıyor. Turan, bu alandaki mezarların üzerine yeni definler yapıldığını, belediye çalışanlarıyla birlikte yerinde inceleme yürüttüklerini ve tutanaklar hazırladıklarını belirtiyor.

Wan Şax (Çatak)’taki bir toplu mezara ilişkin 2014 tarihli bir haber, ailelerin cenazelerine ulaşabilmek için yıllara yayılan başvurular yaptığını, keşif ve adli tıp giderleri için adli yardım talep ettiğini gösteriyor.

Kronoloji

2015’ten bu yana basına yansıyan haberler, mezarlara yönelik müdahalelerin farklı yıllarda ve yerlerde tekrarlandığını gösteriyor.

2015

17 Ekim’de Şirnex kırsalındaki Cûdî Dağı bölgesinde bulunan “Şehîdgeha Cûma Bilîkî û Binevş Edessa” mezarlığı askerler tarafından tahrip edildi.

18 Ekim’de Dêrsim Alacık Köyü yakınlarında, PKK’lilere ait cenazelerin ve 38 Dêrsim Katliamı’nda yaşamını yitirenlerin kemiklerinin de bulunduğu “Suna Çiçek ve Doktor Baran Şehitliği” havadan bombalandı. Mezarlık içindeki Cemevi yerle bir edildi.

18 Ekim’de Amed’in Licê ilçesine bağlı Sîsê Mahallesi’nde mezarlığına saldıran askerler, 218 mezardan 50’sini tahrip etti.

22 Ekim’de Sêrt, Mêrdîn ve Êlih üçgeninde yer alan “Mawa Şehitliği”nde yer alan mezarlar kepçelerle yıkıldı.

4 Kasım tarihinde Amed’in Pîran (Dicle) ilçesine bağlı Pirejman Mahallesi’nde bulunan mezarlık ve içinde cami ile misafirhane, askerler tarafından yıkıldı.

12 Kasım’da Şirnex’ın Beşabap ilçe kırsalında bulunan Meydan Kolya yaylasındaki Şehit Kurtay Feraşîn Mezarlığı bombalanarak yıkıldı.

22 Kasım’da Amed’in Licê ilçesinde bulunan Şehit Harun Mezarlığı savaş uçakları tarafından bombalandı. Mezarlıkta bulunan cami, dinlenme salonu, kütüphane ve çeşme yıkılırken PKK gerillalarına ait 140 mezardan 78’i tahrip oldu.

Mûş’un Gimgim ilçesinde Ekin Wan’ın cenazesine işkence edildi.

2016

1 Mayıs tarihinde Amed’in Rezan ilçesinde bulunan Yeniköy Asri Mezarlığı’na defnedilen gerillaların mezarlıkları polisler tarafından tahrip edildi.

2017 

10 Ekim Ankara Katliamı’nda yaşamını yitiren Barış Annesi Meryem Bulut ile Aycan Kaya’nın da bulunduğu 23 kişinin mezar taşlarının yıkılması için ailelerine gönderilen tebligatın ardından mezar taşları söküldü.

Wan (Van)’da onlarca polis ve zırhlı araç, İpekyolu ilçesine bağlı ‘Yeni Mahalle Mezarlığı’nda bulunan mezarları tahrip etti. Farklı tarihlerde yaşamlarını yitiren HPG, YJA-Star, YPG, YPJ’lilerin kabirlerinin de bulunduğu mezarlığa giren polisler mezarları tahrip etti ve sarı kırmızı renkli fularları çıkarıp yaktı. Mezarlıkların birçoğuna ‘T.C.’ yazılaması yapıldığı görüldü.

Dêrsim’in Mazgirt ilçesinde bağlı Perî (Akpazar), Sürek (Karabulut) köyünde Tunceli Valisi ve kayyım Osman Kaymak’ın talimatıyla askerlerce HPG’li Sancar Buluç (Seyid Rıza) ve Baran Çetinkaya (Brusk Dêrsim)’nın mezarları tahrip edildi.

Colemêrg’in Gever ilçesine bağlı Orman Mahallesi’nde bulunan mezarlık, özel harekat polisleri tarafından tahrip edildi. Mezar taşlarının üzerine “Leş” yazılaması yapıldı.

Şirnex’in Beşabap ilçesi Kato bölgesinde çok sayıda asker ve korucunun katılımıyla 18 Nisan tarihinde başlatılan operasyonda PKK’lilere ait mezarlıklar tahrip edildi. Meydan Kolya Yaylası’ndaki “Şehit Kurtay Feraşîn Şehitliği”nin duvarları kepçelerle yıkıldı. Mezar taşlarının tahrip edildiği mezarlıkta, ziyaretçiler için inşa edilen yapı da tamamen yıkıldı.

19 Aralık tarihinde Bêdlis’in Yukarı Ölek (Oleka Jor) Mahallesi’nde bulunan Xerzan (Garzan) Mezarlığı’nda defnedilen tüm cenazeler çıkarılarak mezarlık yerle bir edildi. Kemikler İstanbul’da bulunan Kilyos kaldırımına kutular içerisinde gömüldü.

6 Haziran 2018 tarihinde Qers (Kars)’ın Susuzlar ilçesine bağlı Ermişler köyünde HPG gerillası Tuncay Mihyaz’a ait mezar taşı askerler tarafından tahrip edildi.

2019

29 Mart’ta Amed’in Bismil ilçesine bağlı Kazancı Mahallesi’nde bulunan mezarlık askerler tarafından tahrip edildi.

30 Eylül’de Amed’in Pîran (Dicle) ilçesinde defnedilen Mahmut Alınbay’ın mezarı askerler tarafından tahrip edildi.

2020

4 Nisan’da Şirnex’in İdil ilçesine bağlı Yarbaşı köyünde bulunan mezarlık askerler tarafından tahrip edildi. Mezarlıkta bulunan PKK’lilerin mezar taşları askerlerce balyozlarla parçalandı.

17 Nisan’da Mûş Milazgir ve merkezde bulunan köylerde HPG’lilere ait mezar taşları kırıldı.

24 Nisan’da Amed’in Farqîn (Silvan) İlçe Jandarma Komutanlığı, çatışmalarda yaşamını yitiren gerilla ailelerini telefonla arayarak, yakınlarının defnedildiği mezarlardaki taşların kırılmasını ve Kürtçe alfabede olan X, W, Q harflerinin silinmesini istedi.

25 Mayıs’ta Êlih Heskîf (Hasankeyf) ilçesine bağlı Güneşli köyündeki mezarlık tahrip edilerek, mezarlıktaki ağaçlara bayrak asıldı.

12 Haziran’da Amed’in Licê ilçesine bağlı Esenler Mahallesi’nde bulunan mezarlık tahrip edildi.

10 Nisan’da Dêrsim’de bir çatışmada yaşamını yitiren Agit İpek’in cenazesi ailesine kargo ile gönderildi.

2021

25 Temmuz’da Efrîn’de Türkiye’ye bağlı çete grupları, Şêxorze köyündeki mezarlığı tahrip etti. Çetelerin mezar taşlarını da sökerek sattıkları ve evlerin bahçelerinde kullandıkları bildirildi.

Aynı tarihlerde Efrîn’de Türkiye YPG-YPJ savaşçılarının mezarlarını açıp, ‘toplu mezar bulduk’ diye haber yaptırdı.

2023

Ağrı Doğubeyazıt ilçesine bağlı Koçkıran Şehir Mezarlığı’nda bulunan gerilla mezarları tahrip edildi.

2024

Ovacık Merkez Mezarlığı’ndaki anıt mezarların tahrip edildiği bildirildi. 1986’da yaşamını yitiren ve “Konferans Şehitleri” olarak anılan kişiler ile Ahmet Kargın, Hasan Ben, Mahsuni Küçükoğlu, Ali Ekber Gözoğlu ve Gülbahar Göynek için oluşturulan anıt mezarların taşlarının polisler tarafından parçalandığı aktarıldı.

2025

Akköprü Mezarlığı’nda iki gece art arda saldırı yaşandığı bildirildi. İlk gece yaklaşık 30 mezarın, ikinci gece de onlarca mezarın taşlarının tahrip edildiği aktarıldı. İki gecede zarar gören farklı mezarların kesin toplamı verilmedi. Faillerin kimliği belirlenemedi.

HPG’li İdris Turan’ın (Nurşin Bagok) mezar taşının ikinci kez tahrip edildiği bildirildi. 16 Haziran tarihli habere göre, mezar taşındaki kod adı ve Kürtçe dörtlük siyah boyayla, yıldız simgesi ise betonla kapatıldı. Aile, ziyaret sırasında fark ettiği tahribatın ardından taşı onardı. Saldırıyı gerçekleştirenlerin kimliği belirtilmedi.

Çemê Elika (Birlik Mahallesi)’nin Kêlesi mezrasında bulunan Azize ve Rojhat Önkol kardeşlerin mezarlarına müdahale edildi. Ailenin anlatımına göre, askerler mezarların yıkılacağını bildirdi; ailenin tepkisinin ardından fotoğrafların kaldırılması istendi. Aile üyesi Arif Önkol ise karakolda kendilerine yazıların silinmesi veya taşların kaldırılması gerektiğinin iletildiğini, aksi halde görevlilerin kaldıracağının söylendiğini anlattı. Önkol, mezarların zarar görmesinden kaygılanarak taşları kendilerinin kaldırdığını belirtti.

2026

Şirnex Gabar Basret köyü yakınındaki “Goristana Şehîd Binevş” mezarlığında yeni tahribat bildirildi. Mezopotamya Ajansı’nın 1 Ekim tarihli haberinde, mezar taşlarının askerler tarafından kırıldığı aktarıldı. JinNews’in 20 Ekim tarihli haberinde ise tahribatın, Kahraman Gezici’nin (Kendal Tetwan) ailesinin 23 Eylül’deki ziyaretinden sonra gerçekleştiği belirtildi.