Süreç hapishanelere uğramıyor

• Özellikle yargı makamlarının çok basit gerekçelerle tutuklama kararları verdiğini görüyoruz. Bu da hapishanelerdeki doluluk oranının artmasına neden olan başlıca etkenlerden biridir. Tutuklama tedbiri artık istisna olmaktan çıktı ve yaygın biçimde uygulanır bir tedbir hâle geldi
• Bir yandan barış, demokratikleşme ve toplumsal bütünleşme hedeflerinden söz edilirken diğer yandan mahpusların koşullu salıverilme tarihlerinin ertelenmesi, hem mahpuslar hem aileleri hem de sürece duyulan güven açısından ciddi bir sorun oluşturuyor

Şirin Bayık

Türkiye’de hapishaneler, toplumsal ve siyasal alandaki baskı politikalarının, adalet sistemindeki yapısal sorunların ve özgürlüklerin sınırlandırılmasının en görünür alanlarından biri olarak sık sık gündeme taşınmaya devam ediyor. Barış ve Demokratik Toplum Süreci’nin devam ettiği bir ortamda son üç ayda 90 tutsağın infazının yakıldığı raporlara yansıdı. Yargının bağımsızlığına ilişkin tartışmalar, kolaylıkla verilen tutuklama kararları, siyasi tutsaklara yönelik uygulamalar ve koşullu salıverilme hakkını fiilen ortadan kaldırabilen infaz uzatmaları tartışmaların odağında yer alırken, Adalet Bakanlığı’nın açıkladığı veriler de kapasite aşımının ulaştığı boyutu ortaya koydu. Resmi verilere göre; 304 bin 184 kişi kapasiteli ceza infaz kurumlarında 434 bin 337 mahpus bulunuyor. İnsan Hakları Derneği (İHD) Merkezi Hapishane Komisyonu Eşsözcüsü Av. Yusuf Erdoğan’a göre aradaki fark, yalnızca sayısal bir aşımı değil, insan onuruna uygun yaşam koşullarının ve temel hakların nasıl sistematik biçimde aşındırıldığını da gösteriyor.

Yusuf Erdoğan, bu tablonun temelinde, tutuklamanın istisnai bir tedbir olmaktan çıkarılması, yargı mekanizmalarının işleyişine ilişkin sorunlar ve hak temelli bir suç ve ceza politikasının bulunmamasının yer aldığını belirterek, “Hapishanelerdeki doluluk oranının artmasının birçok nedeni olabilir. Ancak bize göre bu durumun, Türkiye’nin güncel siyasal koşullarından kaynaklanan önemli nedenleri var. Öncelikle Ceza Mahkemesi Kanunu’nun (CMK) 100. maddesi ve devamında düzenlenen tutuklama hükümlerine bakmak gerekiyor. Özellikle yargı makamlarının çok basit gerekçelerle tutuklama kararları verdiğini görüyoruz. Bu da hapishanelerdeki doluluk oranının artmasına neden olan başlıca etkenlerden biridir. Tutuklama tedbiri artık istisna olmaktan çıktı ve yaygın biçimde uygulanır bir tedbir hâle geldi. Bu durum, hapishanelerdeki kapasite aşımına doğrudan yol açtı” şeklinde konuştu.

Sorunun bir diğer boyutunun da tutuklama kararlarını veren mahkemelerin yapısıyla ilgili olduğunu belirten Yusuf Erdoğan, “Avrupa İşkenceyi Önleme Komitesi (CPT) başta olmak üzere birçok uluslararası kuruluşun raporları ve AİHM kararları dikkate alındığında, mahkemelerin tarafsızlığı ve bağımsızlığına ilişkin kuşkular, verilen kararlarla birlikte değerlendirildiğinde özellikle siyasi dosyalarda tutuklama tedbirinin ölçüsüz ve keyfî biçimde kullanıldığını göstermektedir. Bu da kapasite aşımını artıran nedenlerden biri” dedi ve ardından İdare Gözlem Kurulları’nın yapısını da bu kapasite aşımının bir nedeni olarak gösterdi;  “Bu kurullar, soyut ve gerekçesiz değerlendirmelerle kendilerini yargı makamlarının yerine koyarak çok sayıda infaz uzatma ve yakma kararı verebiliyor. Mahpusların koşullu salıverilmeden yararlanamaması da hapishanelerdeki doluluğun artmasına neden oluyor. En önemli nedenlerden biri de devletin, daha doğrusu hükümetlerin suç ve ceza politikalarından kaynaklanmaktadır. Türkiye’de geçmiş dönem adalet bakanları ve mevcut Adalet Bakanı, kamuoyuna sık sık yeni hapishaneler inşa edileceğini, bunun bir hizmet olduğunu ve devletin, milletin yararına gerçekleştirildiğini söylüyor. Oysa burada temel bir sorun var: Türkiye’de kalıcı ve hak temelli bir suç ve ceza politikası yok. Hapsetme, hukuk devleti ilkeleri çerçevesinde suç işlediği hükmen sabit olan kişilerin cezalandırılmasını ve yeniden topluma kazandırılmasını amaçlayan bir süreç olarak genellikle düşünülür. Ancak Türkiye’de uygulama bu yönde ilerlemiyor. İstatistiklere baktığımızda da ne kadar çok hapishane inşa edilirse edilsin kapasite aşımı sorununun devam ettiğini görüyoruz. Bu, soruna kalıcı bir çözüm sunmaz.  Üstelik bu durum hem adli hem de siyasi mahpuslar açısından geçerli. Tutuklama kararlarının yaygın ve ölçüsüz biçimde uygulanması, İdare ve Gözlem Kurullarının infaz uzatma kararları ve insan haklarına dayalı bir infaz rejiminin olmaması, hapishanelerdeki aşırı kalabalıklaşmanın sürmesine neden oluyor.”

Kapasite aşımı hak ihlallerine yol açıyor

Hapishanelerdeki doluluk oranına ilişkin şeffaf bir veri paylaşımının da söz konusu olmadığına değinen Yusuf Erdoğan, bunun yanısıra kapasite aşımının hapishanelerde birçok ihlali beraberinde getirdiğine işaret etti; “Mahpusların yerde yatmak zorunda kalması, hijyen koşullarının kötüleşmesi, sosyal, kültürel ve sportif faaliyetlere erişimin kısıtlanması bunlardan bazıları. Kalabalıklaşma, özellikle çocuk mahpuslar açısından çok daha ağır sonuçlar doğurabiliyor. Suça sürüklenen çocuklara ilişkin terminoloji değişmiş olsa da tutuklama tedbiriyle karşı karşıya kalan çocukların gelişimini gözeten bir politika da hapishanelerde uygulama alanı bulmuyor. Yine hasta mahpusların durumu da kapasite aşımından doğrudan etkileniyor. Türkiye’deki hapishaneler, sağlıklı bir insanı bile hasta edebilecek koşullara sahip. Aşırı kalabalık ortamlar, hasta mahpusların tedaviye erişimini zorlaştırıyor ve mevcut hastalıklarının ilerlemesine neden olabiliyor. CPT, Türkiye’ye ilişkin 2021 ve 2024 yılı raporlarında hapishanelerdeki koşullara ve kapasite aşımına ilişkin önemli tespitlerde bulundu. Komite, belirli aralıklarla yaptığı incelemelerde bu sorunun devam ettiğine ve ağırlaştığına işaret ediyor. Ancak raporlar gecikmeli yayımlandığı için tespit edilen sorunların giderilip giderilmediğini takip etmek de güçleşiyor. Aşırı kalabalıklaşma, bir noktadan sonra kötü muamele yasağının ihlaline varan uygulamalara yol açabiliyor. Buna karşın Adalet Bakanlığı’nın bu sorunu gidermeye yönelik etkili bir tedbir mekanizması bulunmuyor.”

Demokratikleşme yok, tutuklama var

Türkiye’de muhaliflere, siyasi partilere, insan hakları savunucularına, gazetecilere ve LGBTİ+ bireylere yönelik operasyonların yoğunlaştığı bir sürecin etkilerine de dikkat çeken Yusuf Erdoğan, “Özellikle siyasi nitelikli soruşturmalarda tutuklama kararlarının kolaylıkla verildiğini görüyoruz. İddianamenin hazırlanması, mahkemece kabul edilmesi ve duruşma günü belirlenmesi aşamalarına kadar tutukluluk uzun süre devam edebiliyor. Dolayısıyla hem tutuklu hem de hükümlü sayısında artış hapishanelerde kapasite aşımını besliyor. Zaman zaman kamuoyunda torba yasa olarak adlandırılan düzenlemelerle koşullu salıverme ve denetimli serbestlik gibi konularda değişiklikler yapılıyor. Ancak bunlar kapasite aşımını önlemeye yönelik kalıcı tedbirler olmaktan uzak. Sorunun çözümü için yeni hapishaneler inşa etmek yerine yargı makamlarının bağımsızlığını ve tarafsızlığını güvence altına alan mekanizmalar oluşturulmalı. Tutuklama gibi koruma tedbirlerinin ölçüsüz ve kolay biçimde uygulanmasının önüne geçecek somut politikalar geliştirilmeli” önerilerini dile getirdi.

İGK paralel bir yargı mekanizması gibi

İdare ve Gözlem Kurulları’nın (İGK) yarattığı bir diğer etkiye dikkat çeken Yusuf Erdoğan, “Kurulların uygulamalarına baktığımızda, özellikle siyasi mahpuslar hakkında verdikleri infaz uzatma kararlarının ciddi sorunlara yol açtığını görüyoruz. Bize ulaşan çok sayıda karar örneği var. Binlerce mahpus hakkında infazın ertelenmesi ya da koşullu salıverilmenin engellenmesi sonucunu doğuran kararlar verildi. Burada verilen kararlar çok ilginç. Kararlarda bir yandan mahpusun cezaevinde uyum sorunu yaşamadığı, mala zarar verme gibi disiplin ihlaline konu olabilecek bir eyleminin bulunmadığı belirtiliyor. Buna rağmen özellikle siyasi mahpuslar hakkında örgütten ayrılmadığı, örgütlü koğuşta kaldığı veya siyasi faaliyetlerini sürdürüp sürdürmeyeceği gibi gerekçeler öne sürülüyor. Bazı kararlarda mahpuslara PKK ve Abdullah Öcalan hakkındaki düşüncelerinin sorulduğu, tahliye sonrasında ne yapacaklarının ve siyasi faaliyetlerine devam edip etmeyeceklerinin sorulduğu ve bunun kararlara yansıdığı görülüyor. Bu yaklaşım, kurulların iyi hal değerlendirmesinin sınırlarını aşarak mahpusların düşüncelerini ve siyasi kimliklerini sorgulayan bir mekanizmaya dönüştüğünü gösteriyor. İHD olarak bu yönetmeliğin iptali için 2021 yılında, düzenleme yürürlüğe girdikten hemen sonra dava açtık. Ancak aradan beş yıl geçmesine rağmen davada henüz karar verilmedi. Bize göre kurullar, uygulamalarıyla paralel bir yargı sistemi gibi hareket ediyor. Bir mahpus hakkında birden fazla kez infaz uzatma kararı verebiliyorlar. İsim vermeden örnek vermek gerekirse, bir mahpus hakkında yedi veya sekiz kez infaz uzatma kararı verildiğini biliyoruz. Sincan Cezaevi başta olmak üzere farklı hapishanelerdeki kadın mahpuslar hakkında verilen infaz uzatma kararları da yakın zamanda gündeme geldi. Bazı siyasetçiler bu konuyu Meclis’te soru önergelerine taşıdı ancak cevap verilmiyor” eleştirilerini paylaştı.

Hasta mahpusların tahliyesi engelleniyor

Hapishanelerde uzun süredir devam eden bir diğer hak ihlaline de değindi Yusuf Erdoğan. Hasta mahpuslar. Yusuf Erdoğan, “Hasta mahpusların tahliyelerinin engellenmesi ve Adli Tıp Kurumu’nun kararları da önemli sorun alanları arasında” diyerek, Adli Tıp Kurumunun bağımsızlığı ve tarafsızlığı konusunda ciddi sorunların olduğuna işaret etti: “Hasan Abdurrahman hakkında yapılan infaz erteleme başvurularında da cezaevinde kalamayacağına ilişkin sağlık raporlarına rağmen sorunların devam ettiğini görüyoruz. Bu konuda Adalet Bakanlığıyla görüşmeye ve çözüm için girişimlerde bulunmaya çalışıyoruz. Ancak Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’da yer alan bazı hükümler de hasta mahpusların tahliyesinin önünde engel oluşturabiliyor. Toplum güvenliği açısından tehdit oluşturup oluşturmadığı gibi ölçütler, sağlık durumu ağır olan mahpusların tahliyesi bakımından sorun yaratabiliyor.”

Barış hapishanelere uğramayacak mı?

Devam eden süreci ve Meclis’ten geçen çerçeve yasayı da hatırlatan Yusuf Erdoğan, olası tahliyelerden söz edildiği bir ortamda karşılaştıkları tablonun sürecin ruhuna aykırı olduğunu söyledi: “Mahpusların tahliye sonrasında belirli kurullar tarafından takip edilmesine ilişkin düzenlemeler tartışılıyor. Ancak diğer yandan İdare ve Gözlem Kurulları aynı uygulamalarını sürdürüyor. Son dört-beş ay içinde 100’ün üzerinde infaz uzatma kararı verildiği söylenebilir ancak ilgili kurumlar veri paylaşımı yapmamaktadır. Bir yandan barış, demokratikleşme ve toplumsal bütünleşme hedeflerinden söz edilirken diğer yandan mahpusların koşullu salıverilme tarihlerinin ertelenmesi, hem mahpuslar hem aileleri hem de sürece duyulan güven açısından ciddi bir sorun oluşturuyor. Ailelerden bu konuda çok sayıda başvuru alıyoruz. Yakınlarının tahliye tarihi gelmesine rağmen İdare ve Gözlem Kurulları’nın infaz uzatma kararı verdiğini, aralarında hasta mahpusların da bulunduğunu anlatıyorlar. Aileler haklı olarak şu kaygıyı taşıyor: Bir yandan barış sürecinden söz edilirken diğer yandan yakınlarımızın tahliyesi engelleniyorsa bundan sonraki uygulamalara nasıl güveneceğiz? Mahpusların koşullu salıverilme hakkı, hukuk ilkeleri ve nesnel ölçütler temelinde değerlendirilmelidir. Kurulların uygulamaları, hasta mahpuslar açısından da ciddi sonuçlar doğuruyor. İHD uzun yıllardır hasta mahpusların hakları için çalışma yürütüyor. Ancak İdare ve Gözlem Kurullarının değerlendirmelerinde kişinin sağlık durumunun dahi yeterince dikkate alınmadığını görüyoruz. Kurullar kendi ‘iyi hal’ ölçütlerini uyguluyor ve özellikle siyasi mahpuslar hakkında olumsuz kararlar verebiliyor. Bu yaklaşım, sürecin ruhuyla da bağdaşmıyor. Henüz çerçeve yasanın uygulamada nasıl sonuçlar doğuracağını görmedik. Ancak geçmişte benzer mekanizmalar üzerinden yaşanan ihlaller nedeniyle hem hukukçular hem de özellikle PKK’li mahpus yakınları kaygı duyuyor.”

İtiraz yolları etkili bir sonuç üretmiyor

İdare ve Gözlem Kurullarının kararlarına karşı hukuki itiraz yollarının olduğuna işaret etse de Yusuf Erdoğan, adalete erişimin yollarının kapalılığına dikkat çekti: “Öncelikle infaz hâkimliklerine başvurulabiliyor. İnfaz hâkimliğinin kararına karşı da ağır ceza mahkemesine itiraz edilebiliyor. İstisnai olarak bazı infaz hâkimliklerinin kurul kararlarını kaldırdığı örnekler var. Ancak genel tabloya baktığımızda, ağır ceza mahkemelerinin itirazların önemli bir bölümünü reddettiğini görüyoruz. Bir diğer başvuru yolu Anayasa Mahkemesi. Ancak Anayasa Mahkemesi’nin iş yükü ve yargılama süreleri nedeniyle mahpuslar açısından etkili bir giderim sağlanamıyor. Örneğin kurul, mahpusun infazını altı ay uzatabiliyor ve altı ay sonra yeniden değerlendirme yapacağını belirtiyor. Mahpus bu süreçte Anayasa Mahkemesinden karar beklerken yeni bir infaz uzatma kararıyla karşılaşabiliyor. Böylece mahpus, hukuki yollara başvursa bile tahliye tarihinin ne zaman gerçekleşeceğini öngöremiyor. Müddetnamede koşullu salıverilme tarihi belirtilmesine rağmen tahliyeye birkaç gün kala kurul kararıyla infaz uzatılabiliyor. Bu ihlal yalnızca mahpusun özgürlüğünü değil, ailesinin yaşamını da etkiliyor. Bazı hapishane idarelerinin bu uygulamaları özellikle katı biçimde sürdürdüğünü görüyoruz. Demokratikleşmeden bağımsız bir pratik sergileniyor. Bazı yerlerde infazın birkaç kez uzatılmasının ardından yeni bir uzatma kararı verilmeyeceği yönünde değerlendirmeler yapıldığını yani ‘iki kez uzatacağız, sonra daha fazla uzatmayacağız’ dediklerini biliyoruz. Ama süreçle bağlantılı hapishanelerde ihlallerin giderilmesi, ihlallerden sorumlu kamu görevlileri hakkında etkili soruşturmalar yürütülmesi beklenirken İdare ve Gözlem Kurullarının mevcut uygulamalarını sürdürmesi kaygı yaratıyor. Hukuk devleti iddiasındaki kurumların bu kararlara karşı etkili bir tutum alması gerekiyor.”