Dünya Gıda Günü’nde gıdaya erişimin önündeki engeller: Savaş, pahalılık ve yardım kesintileri

Dünya genelinde 2,1 milyar insan gıdaya düzenli erişimde sorun yaşıyor. Çatışmalar üretim ve ticaret yollarını tahrip ederken, yükselen maliyetler insani yardımın ulaşmasını da zorlaştırıyor

Dünya Gıda Günü, milyarlarca insanın yeterli ve sağlıklı beslenmeye erişemediği bir dönemde karşılanıyor. Birleşmiş Milletler kuruluşlarının hazırladığı Dünyada Gıda Güvenliği ve Beslenmenin Durumu 2026 raporuna göre, 2025’te yaklaşık 645 milyon kişi açlıkla karşı karşıya kaldı. Aynı yıl 2,1 milyar kişi orta veya şiddetli gıda güvensizliği yaşarken, 2,69 milyar kişi sağlıklı beslenmenin maliyetini karşılayamadı. Küresel açlık oranındaki düşüşe rağmen bölgesel eşitsizlikler sürüyor.

Gıdaya erişim sorunu, çatışmaların yaşandığı bölgelerde daha ağır koşullara dönüşüyor. Küresel Gıda Krizleri Raporu 2026, incelenen 47 ülke ve bölgede 266 milyon kişinin 2025’te kriz veya daha ağır düzeyde akut gıda güvensizliği yaşadığını ortaya koyuyor. Bu sayı bütün dünyayı kapsamıyor. Rapor ayrıca finansman ve erişim sorunları nedeniyle bazı ülkelerde yeterli veri toplanamadığına dikkat çekiyor.

Savaşların etkisi

Dünya Gıda Programının (WFP) 8 Ekim değerlendirmesine göre, Hürmüz Boğazı, Kızıldeniz ve Karadeniz’deki eşzamanlı aksaklıklar, gıda, yakıt ve gübre taşımacılığını zorlaştırıyor. Kuruluş, operasyonlarının yüzde 20 daha yüksek deniz taşımacılığı maliyetine ve yüzde 35 daha yüksek uçak yakıtı fiyatlarına maruz kaldığını bildiriyor. Kızıldeniz’den alternatif güzergâhlara yönelen bazı hatlarda teslimatlar zaman zaman 30 ila 50 gün uzuyor.

İran–İsrail–ABD savaşı

2026’daki savaşın küresel gıda etkisinin önemli bir kısmı Hürmüz Boğazı’ndaki taşımacılık aksaklıklarından kaynaklanıyor. Petrol ve doğal gazın pahalanması; sulama, gübre üretimi, hasat, işleme ve nakliyeyi maliyetli hâle getiriyor.

Bağımsız araştırma kuruluşu IFPRI’nin 7 Nisan analizinde, savaşın ilk ayını aşan dönemde üre fiyatlarının yaklaşık yüzde 40, buğday ve mısır fiyatlarının ise yaklaşık yüzde 6 arttığı belirtiliyordu. Bu erken dönem bulgusu, ilk şokun özellikle tarımsal girdilerde yoğunlaştığını gösteriyor; ekim ayındaki fiyat düzeyi olarak kullanılmamalı.

İnsanlar üzerindeki olası ölçeği gösteren WFP çalışması ise 45 milyon ilave kişinin akut gıda güvensizliğine sürüklenebileceğini hesapladı. Bu, savaşın yıl ortasına kadar sürmesi ve petrolün yaklaşık 100 dolar düzeyinde kalması koşullarına dayanan Mart–Nisan senaryosuydu; gerçekleşmiş ve yalnızca bu savaşa atfedilmiş bir kişi sayısı değil.

Rusya–Ukrayna savaşı

Bu savaşta küresel etki, büyük tahıl ihracatçılarının üretim ve ihracatının aksamasından da geliyor. 2022 işgali öncesinde Rusya ve Ukrayna birlikte dünya buğday ihracatının yaklaşık yüzde 29’unu, Ukrayna tek başına mısır ihracatının yaklaşık yüzde 16’sını sağlıyordu. Dolayısıyla liman, depo ve ulaşım aksaklıkları ithalatçı ülkeleri doğrudan etkiledi. IFPRI, 2022’de tahıl ve gübre arzının aynı anda sarsıldığını belirtiyor.

Etki yalnızca uluslararası fiyatlarla sınırlı değil: Ukrayna’da üretim kapasitesinin ve tarımsal geçim kaynaklarının yeniden kurulması gerekiyor. 31 Aralık 2025’e kadarki durumu değerlendiren Şubat 2026 ortak raporu, tarım sektörünün gelecek on yıllık toparlanma ve yeniden inşa ihtiyacını 55 milyar doların üzerinde hesapladı.

Yemen-Suudi Arabistan savaşı

Human Rights Watch, 2017’yi değerlendiren raporunda, Suudi Arabistan öncülüğündeki koalisyonun liman kısıtlamaları ve altyapı saldırılarının gıda, yakıt ve yardım girişini engellediğini belgeliyordu. Aynı rapor, Husilerin de gıda ve tıbbi malzemelere el koyduğunu ve erişimi engellediğini belirtiyor.

Oxfam’ın Nisan 2026 raporu, geciken veya ödenmeyen kamu maaşlarının aileleri borca, açlığa ve temel ihtiyaçlar arasında seçim yapmaya zorladığını anlatıyor.

ACAPS’in 14 Ekim 2026 güncellemesine göre, 4 Ekim’den itibaren Husiler ile uluslararası tanınan hükümet arasındaki çatışmalar Taiz’e ana ticari tedarik yollarını kesti. Kuşatma öncesine göre benzin fiyatı %233’ten fazla, pişirme gazı yüzde 175, içme suyu yüzde 50 arttı. Bu son gelişme, Yemen krizini yalnızca iki ülke arasındaki savaş olarak ele almanın yetersiz kaldığını gösteriyor.

Sudan ve Gazze’deki değerlendirmeler, güvenli erişimin beslenme üzerindeki etkisini ortaya koyuyor. Sudan’da Şubat–Mayıs 2026 döneminde yaklaşık 19,5 milyon kişi kriz veya daha ağır gıda güvensizliği yaşadı. Gazze’de ise yardım girişindeki artışın ardından iyileşmeler kaydedilmesine rağmen, nisan ortası–haziran döneminde 1,2 milyondan fazla kişi aynı koşullardaydı. IPC, Gazze’de üretim ve geçim kaynaklarının büyük ölçüde tahrip olması nedeniyle yardım akışındaki kesintilerin kazanımları hızla tersine çevirebileceği uyarısında bulunuyor.

Bağımsız yardım kuruluşları, ihtiyaçlar sürerken finansmanın daraldığını vurguluyor. Action Against Hunger’ın 15 Ekim açıklamasına göre, kriz ortamlarına yönelik insani gıda yardımı finansmanı 2022–2025 arasında yüzde 59 azaldı. Kuruluş, Güney Sudan’da personelini yüzde 60’tan fazla azaltmak zorunda kaldığını belirterek, kesintilerin hizmetlere ulaşımı doğrudan etkilediğini söylüyor.

Çocuklar etkileniyor

Sınır Tanımayan Doktorların (MSF) temmuz ayında Somali’nin Baidoa kentindeki 14 yerinden edilme alanında, 888 haneyi kapsayan araştırmasında, taranan çocukların yaklaşık yarısında akut yetersiz beslenme saptandı. Somali geneline uygulanamayacak bu bulgu üzerine kuruluş, kıtlık ilanını beklemeden müdahale çağrısı yaptı. MSF beslenme tedavisinin temiz su, sağlık hizmetleri ve sosyal destekle birlikte yürütülmesi gerektiğini vurguluyor.

Kuruluşların talepleri, sivillerin ve üretim altyapısının korunması, güvenli ticaret ve yardım yollarının açılması, hanelerin satın alma gücünün desteklenmesi ve öngörülebilir finansman sağlanması üzerinde birleşiyor. NRC ve ortaklarının Sudan saha araştırması da çiftçilerin, tüccarların ve yerel dayanışma ağlarının desteklenmesini, gıdanın tarladan sofraya izlediği yolun her aşamasındaki engellerin kaldırılmasını öneriyor.

Uluslararası yardım kuruluşları ise ihtiyaçlar sürerken finansmanın daraldığını vurguluyor. Action Against Hunger’ın 15 Ekim açıklamasına göre, kriz ortamlarına yönelik insani gıda yardımı finansmanı 2022–2025 arasında yüzde 59 azaldı. Kuruluş, Güney Sudan’da personelini yüzde 60’tan fazla azaltmak zorunda kaldığını belirterek kesintilerin hizmetlere ulaşımı doğrudan etkilediğini söylüyor.

Türkiye’de gıdaya erişim sorunları

Türkiye’de de bölgesel savaşların tarımsal maliyetler üzerindeki etkisi resmî açıklamalara yansıyor. Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı, 15 Nisan 2026’daki konuşmasında, İran, ABD ve İsrail arasındaki çatışmanın enerji ve gübre maliyetleri üzerinden tarımsal üretime baskı yaptığını söyledi. Yumaklı, Türkiye’nin çoklu tedarik stratejilerine işaret ederek gıda arz güvenliğinde sorun yaşanmadığını ve yaşanmayacağını savundu.

Ürün tedarikinin sürekliliği ile hanelerin bu ürünleri satın alabilmesi, gıdaya erişimin farklı boyutlarını oluşturuyor. TÜİK’in 5 Ekim’de açıkladığı Eylül 2026 verilerine göre, gıda ve alkolsüz içecek fiyatları aylık yüzde 0,20 azalırken, bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 27,62 arttı. Genel tüketici enflasyonu ise yıllık yüzde 29,73 oldu.

Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonunun (TÜRK-İŞ) aynı aya ilişkin araştırması, Ankara’da yaşayan dört kişilik bir ailenin sağlıklı, dengeli ve yeterli beslenmesi için gereken aylık gıda harcamasını 37.800,92 lira olarak hesapladı. Sepetin maliyeti bir yılda yüzde 35,14 arttı. TÜİK ile TÜRK-İŞ araştırmalarının coğrafi kapsamı, ürün sepetleri ve amaçları farklı. TÜRK-İŞ’in “açlık sınırı” hesabı da ülkede aç yaşayanların sayısını ölçmüyor; belirli bir ailenin beslenme maliyetini gösteriyor.

Bağımsız sivil toplum kuruluşları, düşük gelirli hanelerde sorunun birden fazla temel ihtiyacı aynı anda karşılayamamak olduğunu vurguluyor. Açık Alan Derneğinin girişimi Derin Yoksulluk Ağı, 2026 çalışmalarına ilişkin açıklamasında, özellikle engelli bireylerin ve özel gereksinimli çocukların bulunduğu hanelerde bakım yükünün gelir elde etmeyi zorlaştırdığını belirtiyor. Kuruluşun saha gözlemlerine göre aileler temel ihtiyaçlar ile sağlık, özel eğitim ve bakım giderleri arasında zorunlu tercihler yapıyor. Ağ, gıda ve nakit desteğini sağlık, eğitim ve sosyal hizmetlere erişimle birlikte ele alan bir model yürütüyor. Bu gözlemler, kuruluşun çalıştığı hanelerin deneyimlerini yansıtıyor.

TMMOB Gıda Mühendisleri Odası ve Türk Veteriner Hekimleri Birliği okullarda çocuklara ücretsiz, yeterli, dengeli ve güvenli yemek ile temiz içilebilir su temini talebini dile getirirken, bunun kamunun temel sorumluluğu olduğunu belirtiyor.

HABER MERKEZİ