Zeynep Kayadelen’in ‘İnsanlar, Cinler ve Sultan’ romanı, Osmanlı tarihini insan iradesi, inanç ve manipülasyon üzerinden okuyor. II. Murad’ın İkinci Kosova Savaşı’na hazırlandığı dönemde, görünen tarihin arkasında başka bir savaş sürüyor. Turhan’ın Maşrıki tarafından kandırılması, radikalleşmenin incinmişlikle başladığını gösteriyor. Roman, kötülüğün cinlerde değil, insanın zihnine sızan görünmez müdahalelerde olduğunu savunuyor. Tarihi kurgu, menkıbe ve metafizik gerilimi bir araya getiren güçlü bir çalışma.
AYDOĞAN VATANDAŞ | KİTAP İNCELEME
Zeynep Kayadelen’in ‘İnsanlar, Cinler ve Sultan’ adlı romanı, Osmanlı tarihinin en kritik eşiklerinden birini insan iradesi, inanç, nefis, büyü, uyuşturucu ve zihinsel manipülasyon üzerinden okumaya girişen iddialı bir tarihi kurgu olmuş. II. Murad’ın İkinci Kosova Savaşı’na hazırlandığı dönemi merkezine alan eser, görünen tarihin arkasında başka bir mücadelenin daha sürdüğünü öne sürüyor: İnsan ruhunu ele geçirmek isteyenlerle onu korumaya çalışanlar arasındaki kadim savaş.
Romanın daha ilk sayfalarında okur, Tuna yakınlarındaki “Yazı”da çalışan bir Türkmen ailesinin Nemseli atlılar tarafından katledilmesine tanık oluyor. Bu sert ve sarsıcı açılış, kitabın dünyasını tek hamlede kuruyor. Serhat, masum hayatların bir anda biçilebildiği, medeniyet ile vahşetin iç içe geçtiği bir eşiktir. Finalde aynı mekâna ve benzer bir saldırı sahnesine dönülmesi, romanın dairesel kompozisyonunu tamamlıyor: Başlangıçta savunmasız köylüleri katledenler, bu kez köylü kılığına girmiş akıncıların kurduğu tuzağa düşer. Böylece hikâye, tarihi adaleti edebi bir simetriyle tesis ediyor.
Ancak İnsanlar Cinler ve Sultan esasen bir savaş romanı değildir. Kitabın asıl meselesi insanın nasıl kandırıldığı, benliğinin nasıl parçalandığı ve kendi iradesi sandığı şeyin başka eller tarafından nasıl yönlendirilebildiği ile ilgilidir. Bu temanın merkezinde ise genç savaşçı Turhan ile Hekim Maşrıki arasındaki ilişki vardır.
Babası Ahmet Gazi’ye yapılan haksızlık yüzünden Sultan’a ve düzene kırgın olan Turhan, tam da bu kırılganlığı nedeniyle Maşrıki’nin ağına düşer. Maşrıki ona yalnızca ilaç ve şerbet vermez; kendisini seçilmiş, herkesten farklı ve hakikati gören özel bir insan olduğuna inandırır. Turhan’ın öfkesini tedavi etmek yerine büyütür, ona bir dava ve üstünlük duygusu sunar. Hikâyeler, afyonlu macunlar, tekrarlanan telkinler ve şifreli ifadeler aracılığıyla genç adamın hafızası, iradesi ve kimliği adım adım aşındırılır.
Romanın en başarılı taraflarından biri, radikalleşmenin incinmişlik ve aidiyet ihtiyacıyla başladığını göstermesidir. Turhan kötü biri olduğu için değil; onuru yaralandığı, babasının hakkının yenildiğine inandığı ve kendisine anlamlı bir yön aradığı için manipülasyona açıktır. Maşrıki’nin asıl mahareti de doğru ile yalanı ustaca karıştırmasıdır. “Adalet”, “eşitlik”, “uyanış” ve “özgürleşme” gibi cazip kavramları kullanır; fakat bunları gencin iradesini ipotek altına almak için araçsallaştırır. Böylece romanın fantastik görünen bu hattı son derece güncel bir soruya bağlanır: Bir insan ne zaman kendi düşüncesini düşünmekten çıkar ve başkasının zihninde yazdığı senaryonun oyuncusuna dönüşür?
Bu bağlamda eserin en ürpertici mekânı cinlerin görüldüğü oda değil, Kızılkonak’tır. Çünkü gerçek dehşet, orada insanların gönüllü biçimde uyuşturulması, hazla kuşatılması ve “uyanış” adı altında uyutulmasıdır. Gösterişli sofralar, içki, cinsellik, seçilmişlik söylemi ve sınırsız özgürlük vaadi, kapalı bir örgütün insan devşirme yöntemlerine dönüşür. Kayadelen burada tarikattan modern kült yapılanmalarına, siyasi örgütlerden istihbarat operasyonlarına kadar uzanabilecek geniş bir manipülasyon modeli kurar. Romanın çağdaş okur açısından en güçlü ve kalıcı boyutu budur.
Anlatının ikinci büyük hattında Maral ile Aycan vardır. Ölüm döşeğindeki annesini kurtarmak isteyen Maral, Hızır’ın bildiği söylenen Ölmezlik Suyu’nu bulmak için erkek kılığına girerek Bursa’ya doğru yola çıkar. Peşine, konuşması tutuk ama sezgileri güçlü arkadaşı Aycan takılır. Bu yolculuk zamanla Maral’ın ölüm fikriyle yüzleşmesine dönüşür. Maral başlangıçta ölümü yenmek ister; roman ilerledikçe ölümün başka bir varoluşa açılan kapı olduğunu kabul etmeye başlar.
Maral’ın hikâyesi romana duygusal derinlik kazandırır. Annesini kurtarmak isterken onun son anlarında yanında olamaması, köle tacirlerinin eline düşmesi, Çingis’in şiddetine uğraması ve Aycan’ı kaybetmesi, karakteri birkaç ay içinde çocukluktan yetişkinliğe geçirir. Başlangıçta kaderi kendi isteğine göre değiştirmeye çalışan Maral, sonunda kader karşısında teslimiyet göstermeyi öğrenir. Yardım kafilesiyle Kosova’ya gitme kararı, onun gelişimini tamamlar: Artık ölümden kaçmak için değil, başkalarının hayatına hizmet etmek için yola çıkmaktadır.
Maral ile Turhan arasındaki duygusal yakınlık ise ölçülü tutulmuştur. Roman, aşkı ana olayın önüne geçirmez; iki karakterin birbirini tanıması, daha çok birbirlerinin yaralarını sezmesi biçiminde gelişir. Her ikisi de yola eksik bir benlikle çıkar. Turhan kendi kimliğini ve iradesini, Maral ise ölüm karşısındaki dengesini kaybetmiştir. Bu nedenle aralarındaki bağ, klasik bir aşk hikâyesinden ziyade iki yaralı insanın birbirinde kendi eksik parçasını fark etmesidir.
Üçüncü ana hat, II. Murad ile Akşemseddin çevresinde örülür. Romanın Murad’ı iktidardan haz alan bir hükümdar değil, saltanatı ağır bir emanet ve sürekli bir imtihan olarak gören derviş tabiatlı bir devlet adamıdır. Taş hücrede riyazete çekilir, ordusunun önünde yürür, kendisini nefsine karşı sürekli denetler ve oğlu Mehmed’i gelecekteki fethe hazırlamaya çalışır. Akşemseddin ise görünen dünya ile “misal âlemi” arasında bağ kuran manevi bir rehberdir.
Bu iki figür romanın ahlaki merkezini oluşturur. Maşrıki’nin yöntemi kişiye “Sen seçilmişsin, herkesin üzerindesin” demektir; Akşemseddin’in yöntemi ise insana aczini, sorumluluğunu ve nefsinin tehlikesini hatırlatmaktır. Bir tarafta benliği şişirerek köleleştiren sahte uyanış, diğer tarafta benliği terbiye ederek özgürleştiren manevi disiplin vardır. Romanın en açık ve en güçlü karşıtlığı budur.
Ne var ki bu bölüm aynı zamanda eserin tartışmaya en açık tarafını oluşturur. II. Murad neredeyse kusursuz, ileri görüşlü, merhametli, bilge, cesur ve manevi keşiflere mazhar bir hükümdar olarak çizilir. Akşemseddin’in bilgeliği de hemen hiçbir beşeri tereddütle sınanmaz. Bu tercih, tarihi roman ile menkıbe arasındaki sınırı bilinçli biçimde belirsizleştirir. İnanç merkezli bir hikâye açısından tutarlı olsa da karakterlerin beşeri karmaşıklığını azaltır; Sultan’ı yaşayan bir roman kişisinden ziyade ideal hükümdar timsaline yaklaştırır.
Benzer bir sadeleştirme karşı cephede de görülür. Nemseliler, Haçlılar ve özellikle “kadim düşman” çoğu zaman tek boyutlu bir kötülük bloğu olarak sunulur. Peygamber’in doğumundan Osmanlı’nın yükselişine, Torlak isyanından Konstantiniyye’nin fethini engelleme planına kadar uzanan gizli örgüt söylemi, romanın gerilimini artırır ve fakat tarihi süreçleri -tıpkı benim gibi- fazlaca yekpare bir komployla yorumlama eğilimindedir.
Eserin dilinin, belirgin bir emek ve üslup iddiası taşıdığı açıktır. Kayadelen modern Türkçeyi tarihi kelimeler, deyimler, dualar, atasözleri ve halk anlatıcısının kıvrak sesiyle harmanlayabilmiştir. “Kader kalemi”, “gönül suyu”, “ölüm kokusu”, “hikmet denizi” gibi imgeler metne masal ve destan havası kazandırması, anlatıcının sık sık araya girip okura seslenmesi, gelecekte olacakları haber vermesi ve karakterler hakkında nükteli hükümler vermesi, geleneksel meddah anlatısını hatırlatmıştır.
Bu dil özellikle Porsuk, Hayret ve Topuz Ali gibi karakterlerin bulunduğu sahnelerde son derece canlıdır. Porsuk’un bitmeyen iştahı, Hayret’in cinlerle karşılaşınca dağılan soğukkanlılığı ve Topuz Ali’nin Turhan’a karşı sabırlı öfkesi, romanın ağır metafizik ve siyasi yükünü hafifletiyor. Mizah burada hikâyenin nefes borusudur. Kitabın en unutulmaz karakterlerinin kusurlarıyla sevimli hale gelen bu yan karakterler olması tesadüf değildir.
Romanın fantastik unsurları kendi dünyası içinde tutarlıdır. Cinler gerçekten vardır; kedi suretine girebilir, insanlarla konuşabilir ve savaş meydanına inebilirler. Fakat yazar onları kolaycı bir korku unsuru olarak kullanmaz. Hatta kitabın ironisi şuradadır: Cinler, insanlardan daha az korkutucudur. Müslüman cin Akşemseddin’e sığınır ve ilahi kanunla sınırlıdır; buna karşılık Maşrıki, Bayle ve Çingis gibi insanlar iradelerini kötülüğe teslim ederek çok daha yıkıcı hale gelir. Başlık bu nedenle kitabın temel hükmünü taşır: Sultan, cinler ve insanlar arasında asıl sınav yine insana aittir.
Romanın finali, İkinci Kosova Savaşı’nın sonucunu anlatmadan, iki ordunun çarpıştığı anda kesilir. Bu tercih bir yandan güçlüdür; bütün kolları tek meydanda buluşturur ve okuru tarihin bildiği sonuçla baş başa bırakır. Öte yandan Maral–Turhan hattı, Maşrıki ile Bayle’nin kaçışı ve Aycan’ın ölümünden sonra açılan duygusal hesap tam olarak kapanmaz. Bu yüzden kitap tamamlanmış bir romandan çok daha büyük bir anlatının ilk cildi izlenimini de bırakır.
İnsanlar Cinler ve Sultan, tarihî roman, menkıbe, macera ve metafizik gerilim türlerini bir araya getiren; dili, atmosferi ve karakter çeşitliliğiyle dikkat çeken güçlü bir çalışma. Başarısı, “kötülük” meselesini insanın zihnine ve benliğine sızan görünmez müdahalelerde aramasıdır.
Roman bittiğinde okurun zihninde önemli bir soru kalıyor: İnsanı şeytana yaklaştıran gerçekten cinler midir, yoksa incinmiş gururu, seçilmişlik arzusu, korkusu ve kolay hakikatlere duyduğu ihtiyaç mı? Kayadelen’in romanı, bütün tarihi ve fantastik katmanlarının altında asıl bu soruyu soruyor. Ve kitabın en çağdaş, en sarsıcı tarafı da burada yatıyor. Ben büyük bir keyifle, bir solukta okudum. Hararetle tavsiye ederim.
Kaynak: Tr724
***Mutluluk, adalet, özgürlük, hukuk, insanlık ve sevgi paylaştıkça artar***
