Amed’in Kürt kimliğini savunan ilk belediye başkanı: Mehdi Zana

1977 yılında diğer adayların arasından sıyrılarak Amed’in Kürt kimliğini açıktan savunma cesaret ve gücünü gösteren ilk belediye başkanı Mehdi Zana  2021’de verdiği bir röportajında, ‘Belediye başkanı seçilmemin başlıca nedeni, kimliğime sahip çıkmamdan dolayıydı’ demişti

Kürt siyasetçi, Amed Belediyesi eski Başkanı Mehdi Zana yaşamını yitirdi. Zana, KOAH hastalığı nedeniyle kısa süre önce Amed’de yatırıldığı özel hastanede yoğun bakıma alınmıştı. Mehdi Zana yarın Rezan (Bağlar) ilçesinde bulunan Yeniköy Mezarlığı’nda defnedilecek. Mehdi Zana hem darbe süreçlerinde, hem gençlik yılları hem de sürgün yıllarında ömrünü Kürt meselesine sahip çıkarak geçirdi.

Amed’in Farqîn (Silvan) ilçesinde 20 Aralık 1940’ta doğan Mehdi Zana, siyasete atılmadan önce terzilik yaptı. Siyasi bilincinin terzi çıraklığı döneminde dükkana gelen gidenlerin tartışmalarıyla şekillendiğini belirtmiştir. “Bilici” olan soyadını sonradan, bu sözcüğün Kürtçe karşılığı olan “Zana” ile değiştirdi. Eski Demokrasi Partisi (DEP) Milletvekili Şükran Zana kız kardeşi, Amed Milletvekili Leyla Zana ise eşidir. Zana, 1963 yılında Türkiye İşçi Partisi’ne (TİP) katıldı, 1965’te Farqîn İlçe Başkanı oldu. Aynı dönemde Devrimci Doğu Kültür Ocakları (DDKO) bünyesinde de aktif faaliyet yürüttü.

‘Kürt kimliğini açıktan savunma cesaret ve gücünü gösteren ilk belediye başkanı olur’

Kürtlerin bağımsız örgütlenmeler oluşturması gerektiğini, 1970’lerin başından itibaren savunan Zana, Ecevit iktidarının 1974’te çıkardığı af yasasından yararlanarak Türkiye’ye dönen Kürt aydın ve şahsiyetleri ile birlikte TİP’ten ayrılarak bağımsız örgütlenmeyi tartışmaya başlar. Bu tartışma sürecinin akabinde Kemal Burkay ile birlikte 1975’te kurulan Türkiye Kürdistan Sosyalist Partisi’nin (TKSP) 7 kurucusundan biri olur. Zana’nın siyasal yaşamındaki en önemli dönüm noktası, 1977 yılıdır. O yıl Amed Belediye Başkanlığı için bağımsız aday olur. Söz konusu dönemde Amed siyasetinde etkin olan başka gruplar da bağımsız aday çıkarır. Mehdi Zana, dışında bulunan farklı Kürt gruplarının bağımsız adayları ve CHP’nin adayı arasından sıyrılarak Amed’in Kürt kimliğini açıktan savunma cesaret ve gücünü gösteren ilk belediye başkanı olur.

Hiç pes etmedi

Belediye başkanlığı ile birlikte içinden geldiği grupla, o dönem adını gizleyen illegal TKSP’nin yasal alandaki yansıması olan Kemal Burkay liderliğindeki ‘Özgürlük Yolu’ grubundakiler ile çatışmaları başlar. Nihayetinde ayrışma yaşanır ve Mehdi Zana, TKSP ile yollarını ayırır. Belediyede örgütlü sendika TKSP-Özgürlük Yolu’nun denetimindedir. Bu siyasal çatışma, sendika üzerinden Mehdi Zana’yı zorda bırakmak için yürütülen mücadeleye de tanıklık eder. Sendika belediyede greve gider. Aylarca grev çadırlarında nöbet tutulur, belediye hizmetleri durdurulur. Mehdi Zana, yine de pes etmez.

1977 yerel seçimlerinde bağımsız aday olarak Amed Büyükşehir Belediye Başkanı seçilen Zana, bu görevini 12 Eylül 1980 askeri darbesine kadar sürdürür.1980 darbesi sonrası tutuklanarak, işkence merkezi olan Diyarbakır 5 No’lu Askeri Cezaevi’nde kalır. 12 Eylül 1980 askeri darbesinin ardından tutuklanan Zana, yaklaşık 11 yıl aralıksız hapis yattıktan sonra 16 Nisan 1991 tarihinde cezaevinden tahliye edilir. 1990’ların ortasında aldığı başka cezalar nedeniyle Diyarbakır, Aydın, Afyon ve Eskişehir cezaevlerinde de kalan Zana, daha sonra cezaevinden serbest bırakılır.

Cezaevinden tahliye olduktan sonra yaklaşık 8 yıl boyunca İsveç’te sürgün hayatı yaşayan Zana, 2004 yılında Türkiye’ye geri döner. Zana, hakkındaki davalardan dolayı gözaltına alınırsa da daha sonra serbest bırakılır. Anıları ile siyasi görüşlerini yazarak kitap olarak yayımladı. “Bekle Diyarbakır” adlı anı kitabında, siyasal bilinçlenmesinde terzihanenin önemine değindi. Yine Zana’nın birçok kitabının da bulunduğu biliniyor.

‘Halkın sahip çıkmasının başlıca nedeni Kürt kimliğini vurgulamamdı’

Zana 2021’de  Independent Türkçe’den Abdulhakim Günaydın’ın  “Türkiye’de mevcut iktidar Kürt sorununu çözdüğü iddia ediyor. Gerçekten sorun çözüldü mü?” sorusuna şu yanıtı verir:

“Alakası yok, hiçbir sorun çözülmüş değil. Nereden bakarsan 40 milyonluk bir Kürt nüfusu var. Birbirimizi kandırmamıza gerek yok. Türkiye’de Kürtçe anadilde eğitim imkanı bile söz konusu değil. Bırakın çözümü, açıkçası Kürtlük namına hiçbir şey yok. Tüm dillerin kullanılmasına izin veriliyor ama Kürtçeye resmi bir izin yok. İktidarın yörüngesinde bir Kürt televizyon kanalı dışında ben bir şey göremiyorum. Kürt sorunu nasıl çözülmüştür? Mesela Diyarbakır’da belediye başkanı seçilmemin başlıca nedeni, kimliğime sahip çıkmamdan dolayıydı. Kürtçe konuşmam halkı memnun ettiği için beni seçtiler. Ben onlara hiç hizmetten söz etmedim. Halk hizmet için değil, Kürtçe konuştuğum ve Kürt kimliğine sahip çıkmamdan dolayı bana oy verdi. Halkın sahip çıkmasının başlıca nedeni Kürt kimliğini vurgulamamdı. Fakat bugün ise iktidar siyasetini Kürt yoktur söylemiyle inşa ediyor. Bu tarihsel bir hatadır.”

Yine Zana röportajında TİP’te bir dönem kaldığını ve o dönemde de Kürt kimliğine sahip çıktığını şu sözlerle anlattı: “Ben ilk olarak Türkiye İşçi Partisi’nde (TİP) bir süre görev yaptım ama orada da Kürt meselesine sahip çıkıyordum” dedi.

Kaynak: MA