Antik Yunanlı bir kahramanın efsanevi eve dönüş hikayesini konu alan Odysseia (Odyssey) destanı, binlerce yıl önce kaleme alındı ve yüzyıllar boyunca pek çok kez yeniden anlatıldı.
Beyaz perdeye çeşitli uyarlamaları yapıldı ve yeni bir yapım gösterime giriyor.
Odysseia’nın ne olduğunu ve günümüze kadar popülerliğini nasıl koruduğunu merak ediyor olabilirsiniz.
Bu ünlü destan, temaları ve Antik Yunan dünyasına dair bilmeniz gerekenleri derledik.
ODYSSEİA NEDİR?
Odysseia nesiller boyunca incelenmiş bir eser.
Kurgusal kahraman Odysseus’un hikayesini ve vatanına dönme çabasını anlatan bir Antik Yunan metni. Eser bir destan yani çok eski zamanlarda yaşamış bir kahramanın maceralarını konu alan uzun bir şiir.
“Destan” kelimesi, Antik Yunanca’da “hikaye”, “söz” veya “şiir” anlamına gelen “epos” sözcüğünden türetildi. Eserin aslı, tutarlı bir ritme sahip olmasına rağmen her zaman kafiyeli olmayan “serbest vezin” biçiminde yazıldı.
Hikaye çoğunlukla üçüncü şahıs ağzından anlatılıyor. Anlatıcı, pek çok farklı karakterin düşünce ve duygularına dair ipuçları veriyor. Fakat 9. ve 12. bölümler bizzat Odysseus tarafından anlatılıyor.
KİM YAZDI?
Odysseia ve bir diğer Antik Yunan destanı İlyada, şair Homeros’a atfediliyor. İlyada, Truva Savaşı’nın sonlarına doğru birkaç haftalık bir süreci konu alıyor ve Yunanların en büyük savaşçısı Aşil’e odaklanıyor.
Bununla birlikte, bazıları bu metinlerin aynı kişi tarafından yazılmadığını ve her ikisinin de birden fazla yazar tarafından kaleme alınmış olabileceğini öne sürüyor. Bu tartışma “Homeros Sorunu” diye biliniyor.
Odysseia’nın farklı çevirileri yapıldı. Genel olarak, eserin İngilizceye 100’den fazla kez çevrildiği düşünülüyor.
En eski çeviri, M.Ö. 3. yüzyılda Livius Andronicus tarafından yapılan Latince çeviri.
Eser, İngilizceye ilk olarak 17. yüzyılın başlarında oyun yazarı George Chapman tarafından çevrildi. Kimileri Geraldine McCaughrean’ın Odysseia uyarlamasına da aşina.
ODYSSEİA NE HAKKINDA?
Destan, Yunanların, günümüzde Türkiye sınırları içinde kalan topraklarda Truva halkıyla savaştığı 10 yıllık bir çatışma olan Truva Savaşı’nın sona ermesiyle başlıyor.
İthaka Kralı Odysseus, savaş boyunca mücadele ettikten sonra artık Yunanlar galip gelmiştir.
Odysseus, eşi Penelope ve oğlu Telemakhos ile yeniden biraraya gelmek üzere evine doğru uzun bir yolculuğa çıkar. Ancak işler planlandığı gibi gitmez.
Yolculuğu sırasında mitolojik yaratıklar ve tanrılarla yüzleşir. Askerlerden oluşan mürettebatını kaybeder. İthaka’daki evinde ise eşi Penelope ve oğlu Telemakhos da kendi zorluklarıyla mücadele eder.
Penelope, hepsi de Odysseus’un tahtına göz dikmiş taliplerin kuşatması altındadır.
Odysseus döndüğünde kılık değiştirip bir dilenciye bürünür, rakiplerini geride bırakarak Penelope’nin kalbini kazanır ve destansı bir finalle evinin kontrolünü geri alır.
ODYSSEİA DESTANININ UZUNLUĞU NE?
Bu destanı tek oturuşta okuyabileceğinizi düşünüyorsanız, fikrinizi yeniden gözden geçirmeniz gerekebilir.
Odysseia, 12 binden fazla dize ve yaklaşık 121 bin kelimeden oluşuyor. Orijinal metin 24 bölüme (kitabe) ayrılmış halde ve okuma hızınıza bağlı olarak bitirilmesi yaklaşık sekiz saat sürebilir.
Ancak bu, şimdiye kadar yazılmış en uzun destan değil. Bu unvan, antik Sanskritçe metin Mahabharata’ya ait.
Eserin en uzun versiyonu 200 binden fazla dizeden oluşuyor. Kurukşetra Savaşı’na yol açan, kuzenlerden oluşan iki grup arasındaki güç mücadelesini konu alıyor.
ODYSSEİA NE ZAMAN VE NEREDE YAZILDI?
“Homeros Sorunu”nun bir diğer yönü de, destanın tam olarak ne zaman ve nerede yazıldığının bilinmemesi. Ancak muhtemelen M.Ö. 750-850 yılları arasında Yunan anakarasında kaleme alındı.
Destan çok daha eski bir dönemde, yani M.Ö. 12. veya 13. yüzyıl civarındaki Geç Tunç Çağı’nda geçiyor. İlyada’nın bittiği noktadan devam ediyor ve Truva’nın düşüşünden sonraki 10 yıllık süreci konu alıyor.
Hikayede Odysseus’u Ege Denizi ve yakınlardaki diğer denizler boyunca takip ediyor ve yolculuğun sonunda kuzeybatı Yunanistan açıklarındaki bir ada olan İthaka’ya ulaşıyoruz.
ODYSSEİA’DAKİ KARAKTERLER KİMLER?
Odysseia’da İthaka kralı Odysseus, eşi Penelope ve oğlu Telemakhos gibi karakterlerle tanışıyoruz. Ancak daha önce de gördüğümüz gibi, destanda yer alanlar sadece insanlar değil. Eserde çeşitli tanrılar ve mitolojik yaratıklar da var.
O dönemde insanlar, tanrıların ve tanrıçaların hayatlarında olup bitenleri yönettiğine ve Olimpos Dağı’nın üzerindeki bulutların arasında yer alan bir sarayda yaşadıklarına inanırlardı.
Destanda ayrıca deniz tanrısı Poseidon ve Kiklop oğlu Polyphemus, savaş tanrıçası Athene (sıklıkla Athena olarak da anılır), yeraltı dünyasının tanrısı Hades ve güneş tanrısı Helios da yer alıyor.
Okurlar ayrıca çeşitli ilginç kadın karakterlerle de karşılaşıyor. Bunlar arasında, Odysseus’a aşık olan büyücü Kirke ve büyüleyici şarkılarıyla denizcileri tehlikeye çeken mitolojik yaratıklar olan Sirenler bulunuyor.
İnsanın en iyi dostu da destanda kendine yer buluyor. Argos, Odysseus’un köpeği. Kılık değiştirmiş olmasına ve aradan geçen bunca zamana rağmen, efendisi İthaka’ya döndüğünde sahibini tanıyor.
ODYSSEİA’DAKİ ÖNE ÇIKAN TEMALAR NELER ?
Destanda öne çıkan çeşitli temalar var.
Odysseus’un yolculuğu, zekanın fiziksel güce nasıl üstün gelebileceğini gösteriyor ama eser aynı zamanda ayrılık, sadakat ve bir hedefin peşinden giderken kendine sadık kalma gibi temaları da işliyor.
Odysseus’un zaman zaman cazibeye kapıldığını ancak eve dönme hedefinden sapmadığını görüyoruz. İthaka’da ise eşi Penelope, kocasının geri döneceğine olan inancı sayesinde açgözlü taliplerini zekasıyla alt ediyor.
Bir diğer önemli tema ise ilahi adalet ile kader ve özgür irade arasındaki etkileşim.
Poseidon, Zeus ve Athena gibi tanrılar Odysseus ve beraberindekilere yardım etmek ya da onlara engel olmak için müdahalede bulunsalar da, kahramanımız kendi kararlarını verme ve kendi kaderini tayin etme gücüne de sahip.
ODYSSEİA DAHA ÖNCE NASIL UYARLANDI?
Batı edebiyatının en sevilen ve kalıcı eserlerinden biri olmasına rağmen, orijinal hikayeyi beyaz perdeye taşıyan yalnızca iki uyarlama yapıldı.
Bunlardan ilki, ünlü Amerikalı oyuncu Kirk Douglas’ın başrolünde yer aldığı 1954 yapımı “Ulysses” filmi.
Ulysses, Odysseus’un bilinen diğer adı. Mario Camerini tarafından yönetilen filmde, orijinal olay örgüsünde bazı kısıtlamalara gidilmiş ve Penelope’nin hikayesine yeni unsurlar eklenmişti.
1997 yapımı bir televizyon mini dizisi, Odysseia’yı anlatmadan önce İlyada’nın hikayesine yer vererek her iki metindeki olayları kronolojik bir sırayla sundu. Andrei Konchalovsky’nin yönettiği dizinin başrollerinde Armand Assante ve Christopher Lee yer almıştı.
Odysseia’dan esinlenen ekran uyarlamalarına dikkat çekici bir örnek, Joel ve Ethan Coen tarafından yazılıp yönetilen 2000 yapımı komedi-müzikal türündeki “O Brother, Where Art Thou?” (Neredesin Be Birader?) filmi.
Film, George Clooney’nin canlandırdığı Ulysses Everett McGill ve iki mahkum arkadaşının, gömülü bir hazineyi bulma planıyla 1930’ların Mississippi’sinde bir çeteden kaçışlarını konu alıyor.
ODYSSEİA’NIN YENİ FİLM UYARLAMASI NEYİ KONU ALIYOR?
Kara Şövalye (Dark Knight) üçlemesi, Yıldızlararası (Interstellar) ve Oppenheimer gibi yapımların arkasındaki isim Christopher Nolan’ın yönettiği yeni uyarlamanın Türkiye’de 17 Temmuz’da 2026’da vizyona girmesi planlanıyor.
Başroldeki Matt Damon Odysseus’u canlandırıyor. Damon rolü için sakal bıraktı zira Nolan, yapay sakalın rüzgar ve yağmura dayanamayacağından endişe ediyordu.
Örümcek Adam’dan Tom Holland, Odysseus’nin oğlu Telemakhos’u, Şeytan Marka Giyer (The Devil Wears Prada) yıldızı Anne Hathaway Penelope’yi ve Zendaya da tanrıça Athena’yı oynuyor.
Yıldızlarla dolu oyuncu kadrosunda ayrıca Robert Pattinson, Charlize Theron ve Elliot Page de yer alıyor.
Yaklaşık 250 milyon dolarlık bir bütçeye sahip olduğu söylenen filmin çekimleri İtalya, Yunanistan, Fas, Malta, İskoçya ve İrlanda gibi çeşitli ülkelerde gerçekleştirildi.
Fragmanı izlediyseniz, Amerikan aksanları ve modern diyalogların —bazılarına göre antik atmosferle uyuşmadığı düşünülen unsurlar— bir miktar tartışma yarattığını biliyor olabilirsiniz.
***Mutluluk, adalet, özgürlük, hukuk, insanlık ve sevgi paylaştıkça artar***
