İHD’dan 2025 cezaevi raporu: 24 bin 207 hak ihlali kayıtlara geçti

İHD Êlih Şubesi Merkezi Hapishane Komisyonu, 2025 yılı cezaevleri hak ihlalleri raporunu açıkladı. Raporda yer alan bilgilere göre 24 bin 207 hak ihlali kayıtlara geçti, 62 mahpus yaşamını yitirdi

İHD Êlih Şubesi Merkezi Hapishane Komisyonu, “2025 Yılı Cezaevi Hak İhlali Raporu”nu açıkladı. Rapora göre, 2025 yılı boyunca İHD şubelerine yapılan toplam 889 başvuru sonucunda en az 24 bin 207 hak ihlali kayıtlara geçti. Raporu, İzmir İHD Hapishaneler Eşsözcüsü Nazlı Turan okudu.

Nazlı Turan, derneğe yıl boyunca cezaevlerinde yaşanan hak ihlallerine ilişkin çok sayıda başvuru olduğuna dikkat çekerek, “Bugün burada, İnsan Hakları Derneği Merkezi Hapishaneler Komisyonu olarak hazırladığımız 2025 Yılı Türkiye Hapishaneleri Hak İhlalleri İzleme Raporu’nu kamuoyuyla paylaşmak ve bir kez daha hapishanelerde yaşanan hak ihlallerini görünür kılmak amacıyla bir araya geldik. Hapishanelerde insan onuruna yaraşır koşulların sağlanması için kamuoyunu bilgilendirmek ve yetkili kurumları harekete geçirmek, İnsan Hakları Derneği’nin savunduğu evrensel insan hakları değerleri ile tüzüğünden kaynaklanan temel sorumluluklarından biridir. Bu doğrultuda derneğimize yıl boyunca hapishanelerde yaşanan hak ihlallerine ilişkin çok sayıda başvuru ulaşmaktadır. Merkezi Hapishaneler Komisyonu tarafından hazırlanan bu rapor; Genel Merkezimize, şubelerimize ve bölge temsilciliklerimize yapılan başvurular, düzenli izleme çalışmaları, avukat ve uzman heyet ziyaretleri ile hapishanelerde gerçekleştirilen yerinde incelemeler sonucunda elde edilen verilere dayanmaktadır. Elde edilen bulgular, Türkiye hapishanelerinde insan onuruyla bağdaşmayan, sistematik ve süreklilik arz eden ağır hak ihlallerinin 2025 yılı boyunca da devam ettiğini açıkça ortaya koymaktadır” dedi.

‘İşkence ve kötü muamele alanında 2 bin 945 başvuru’

2025 yılı boyunca İHD’ye yapılan başvurular kapsamında, işkence ve kötü muamele alanında toplam 2 bin 945 hak ihlali tespit edildiğini söyleyen Nazlı Turan, “Özgürlüğünden yoksun bırakılan kişilerin tutulma koşullarının insan onuruna uygun şekilde düzenlenmesi hem Anayasa hem de Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası insan hakları sözleşmeleri gereğince devletin mutlak yükümlülüğüdür. Buna karşın 2025 yılına ilişkin tespitlerimiz, hapishanelerin kanunda öngörülen infaz kurumları olma niteliğinden uzaklaştırıldığını; ek bir cezalandırma, yıldırma ve hak mahrumiyeti mekanizmasına dönüştürüldüğünü göstermektedir. Yıl boyunca Genel Merkezimize, şubelerimize ve bölge temsilciliklerimize toplam 889 başvuru yapılmış; başvurular sonucunda en az 24 bin 207 hak ihlali tespit edilmiştir.

2025 yılı boyunca derneğimize yapılan başvurular kapsamında, işkence ve kötü muamele alanında toplam 2 bin 945 hak ihlali tespit edilmiştir. Kayıtlara geçen ihlaller; darp, tehdit, hakaret ve provokatif tutumların yanı sıra ajanlık dayatması ve tecrit uygulamalarını kapsamaktadır. Elde edilen veriler; özellikle kuruma ilk girişte, oda aramalarında ve hastane/adliye sevkleri esnasında uygulanan çıplak arama, ayakta tekmil verdirme, telefonda tekmil, askerî nizamda yürütme dayatması ve baskın aramalarda kişisel eşyaların dağıtılması gibi uygulamaların sistematik biçimde sürdürüldüğünü göstermektedir. Ayrıca havalandırma hakkının kısıtlanması, barınma alanlarına ilişkin sorunlar, özel yaşam alanlarını görecek şekilde kamera yerleştirilmesi ve buna itiraz eden mahpuslara fiziki müdahalede bulunulması, ağır hasta yakınlarını ziyaret hakkı ile yakınlarının cenazesine katılım izinlerinin kısıtlanması veya reddedilmesi bu alan altındaki diğer somut ihlal alanlarını oluşturmaktadır” diye belirtti.

‘62 mahpus yaşamını yitirdi’

Cezaevinde 62 tutsağın yaşamını yitirdiğini kaydeden Nazlı Turan, “Adalet Bakanlığı Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü, hapishanelerde yaşamını yitiren mahpuslara ilişkin düzenli ve şeffaf veri paylaşmamaktadır. 6 Mayıs 2026 tarihli TBMM Birleşim tutanaklarına yansıyan resmî bilgilere göre; 2025 yılı içerisinde hapishanelerde 792’si hükümlü, 77’si tutuklu olmak üzere 869’u doğal/eceliyle, 132’si ise kaza veya izin süreçlerinde olmak üzere toplam bin 1 mahpus yaşamını yitirmiştir. Ayrıca 1 Ocak–6 Mayıs 2026 tarihleri arasında 26 mahpusun intihar ettiği ve bunlardan 14’ünün psikiyatrik ilaç kullandığı resmî makamlarca beyan edilmiştir. İnsan Hakları Derneği olarak yürüttüğümüz izleme çalışmaları sonucunda ise 2025 yılında yaşamını yitiren 62 mahpusun bilgisine ulaşılabilmiştir. Derneğimizin tespit edebildiği bu sayı, resmî verilerin yalnızca yüzde 6’sına karşılık gelmekte; aradaki devasa fark şeffaflık eksikliğini ve veri akışının engellendiğini açıkça göstermektedir” diye konuştu.

Nazlı Turan devamında şunları söyledi:

“Saptayabildiğimiz yaşam hakkı ihlallerinin önemli bir bölümü; ağır kronik hastalıkların tedavi edilmemesi, hastane sevklerinin geciktirilmesi ve sağlıksız barınma koşulları gibi ağır ihmaller zinciri sonucunda meydana gelmiştir. Bunun yanı sıra tecrit rejiminin yarattığı psikolojik tahribat, şüpheli ölümler ve intihar vakaları kaygı verici boyuta ulaşmıştır. Ailelerin ve avukatların tüm uyarılarına, nakil ve tedavi taleplerine rağmen gerekli önlemler alınmamış; bazı vakalarda mahpuslar yaşamını yitirinceye kadar hücrelerde tutulmuştur. Devletin yaşam hakkını koruma yükümlülüğünün en ağır biçimde ihlal edildiği alanlardan bir diğeri de sağlık hakkına erişimin engellenmesidir. 2025 yılı içerisinde sağlık hakkı kapsamında toplam 9 bin 592 hak ihlali tespit edilmiştir. Bu çerçevede hastane sevklerinin kasıtlı olarak geciktirilmesi veya hiç yapılmamasına ilişkin 398, kelepçeli muayene ve insan onuruyla bağdaşmayan sevk uygulamalarına ilişkin 174, düzenli ve diyete uygun beslenme, temiz suya erişim engelleri ile aşırı kalabalık ve sağlıksız barınma koşullarına ilişkin ise 5 bin 192 ihlal kayıtlara geçmiştir.”

Cezaevlerinde ihlallerin son bulması ve acilen atılması gereken adımları hatırlatan Nazlı Turan, bu adımları ve talepleri şöyle sıraladı:

• Hapishanelerde işkence ve kötü muameleye derhal son verilmeli; sorumlular hakkında etkili, bağımsız ve tarafsız soruşturmalar yürütülerek cezasızlık politikasına son verilmelidir.
• Çıplak arama, ayakta sayım/tekmil, kameralı mahremiyet ihlalleri ve insan onurunu zedeleyen tüm arama ile güvenlik uygulamalarına derhal son verilmelidir.
• Mahpusların yaşam ve sağlık hakkı güvence altına alınmalı; hasta mahpusların tedaviye erişimi sağlanmalı, hapishane koşullarında tedavisi mümkün olmayanların infazı derhal ertelenmelidir.
• Hapishanelerde yeterli, nitelikli ve bağımsız sağlık hizmeti sunulmalı; kelepçeli muayene ve insan onuruna aykırı sevk uygulamaları kaldırılmalıdır.
• Ağır tecrit ve izolasyon uygulamalarına derhal son verilmeli; tecrit esasına dayanan Yüksek Güvenlikli, S Tipi ve R Tipi hapishaneler kapatılarak insan onuruna uygun infaz koşulları sağlanmalıdır.
• Mahkemelerin yerine geçerek mahpusların tahliyelerini keyfî biçimde engelleyen İdare ve Gözlem Kurulları kaldırılmalı; infaz rejimi hukuki güvenlik ve belirlilik ilkelerine uygun şekilde yeniden düzenlenmelidir.
• Disiplin soruşturmaları ve disiplin cezalarının keyfî biçimde uygulanmasına son verilmeli; bu mekanizmalar mahpusların temel haklarını sınırlandırmanın ve hak aramayı engellemenin bir aracı olmaktan çıkarılmalıdır.
• Sürgün niteliğindeki sevk uygulamalarına son verilmeli; mahpusların ailelerine yakın hapishanelere nakil talepleri karşılanmalıdır.
• Mahpusların adil yargılanma, savunma ve etkili başvuru haklarının kullanılmasının önündeki tüm engeller kaldırılmalı; avukatlarıyla gizlilik esasına uygun biçimde görüşme hakları güvence altına alınmalıdır.
• Mahpusların haberleşme, ifade, eğitim, anadilde haberleşme ve bilgiye erişim haklarına yönelik keyfî kısıtlamalara ve kitap kotalarına son verilmelidir.
• Mahpuslara yönelik ayrımcı uygulamalara son verilmeli; dil, kimlik, cinsiyet, cinsiyet kimliği, cinsel yönelim, siyasi görüş, uyruk veya herhangi bir nedenle ayrımcılık yapılmaksızın tüm mahpusların haklardan eşit biçimde yararlanması güvence altına alınmalıdır.
• Kadın mahpusların toplumsal cinsiyete duyarlı infaz koşullarında tutulmaları sağlanmalı; hijyen ürünlerine ücretsiz erişimleri, cinsel ve üreme sağlığı hizmetleri ile gebelik ve annelik dönemine özgü ihtiyaçları eksiksiz karşılanmalı, toplumsal cinsiyet temelli ayrımcılık ve şiddete karşı etkin koruma sağlanmalıdır.
• LGBTİ+ mahpusların ayrımcılık, kötü muamele ve şiddete karşı etkin biçimde korunması sağlanmalı; güvenli barınma, sağlık hizmetlerine erişim ve diğer temel haklardan eşit biçimde yararlanmaları güvence altına alınmalıdır.
• Çocuk hapishaneleri kapatılmalı; çocuk adalet sistemi çocuğun üstün yararı ve onarıcı adalet ilkeleri doğrultusunda yeniden düzenlenmelidir.
• Yabancı mahpusların tercüman desteğine, hukuki yardıma, konsolosluk hizmetlerine ve sağlık hizmetlerine etkin erişimleri sağlanmalı; dil ve uyruk temelinde ayrımcı uygulamalara son verilerek temel haklardan eşit biçimde yararlanmaları güvence altına alınmalıdır.
• Mahpusların yeterli ve sağlıklı beslenme, temiz su, hijyen ürünleri ve diğer temel ihtiyaçlara erişimi güvence altına alınmalı; kantin fiyatları denetlenmeli ve ekonomik nedenlerle temel ihtiyaçlardan yoksun bırakılmalarına son verilmelidir.
• Hapishanelerde meydana gelen ölüm ve intihar vakaları hakkında etkili, bağımsız ve tarafsız soruşturmalar yürütülmeli; kamuoyu düzenli ve şeffaf biçimde bilgilendirilmelidir.
• Hapishaneler, İşkenceye ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı veya Onur Kırıcı Muamele veya Cezaya Karşı Sözleşme’ye Ek Seçimlik Protokolü standartlarına uygun bağımsız, tarafsız ve etkili ulusal önleme ve denetim mekanizmalarının düzenli denetimine açılmalıdır.

Nazlı Turan son olarak, “Hapishanelerdeki infaz koşullarının evrensel hukuk standartlarına, Anayasa’ya ve insan onuruna uygun hale getirilmesi; tecrit, kötü muamele ve hak ihlallerinin son bulması amacıyla yürüttüğümüz belgeleme, izleme ve hukuki mücadelemizi aralıksız sürdüreceğimizi kamuoyuna saygıyla duyuruyoruz” dedi.

Kaynak: JINNEWS