İç Anadolu Bölgesi’ndeki 16 cezaevi için rapor: İşkence, ince arama, tecrit…

ÖHD Ankara Şubesi, İç Anadolu Bölgesi’nde bulunan 16 farklı cezaevinde gerçekleştirdikleri ziyaretler kapsamında açıkladıkları altı aylık cezaevi hak ihlalleri raporunda, tutsakların temel hakları dahi ihlal edildiğine dikkat çekildi

Özgürlük İçin Hukukçular Derneği (ÖHD) Ankara Şubesi Hapishane Komisyonu, İç Anadolu Bölgesi’nde bulunan 16 farklı cezaevinde gerçekleştirdikleri ziyaretleri, tutsak aileleriyle görüşme ve yazılı başvurular sonucunda hazırladıkları 6 aylık hak ihlalleri raporunu dernek binasında yaptıkları basın toplantısıyla açıkladı. Basın metnini, ÖHD Ankara Hapishane Komisyonu’ndan Berfin Babaoğlu okudu.

Raporun, Türkiye cezaevlerinde ağır, yaygın ve sistematik hak ihlallerinin sürdüğünü bir kez daha ortaya koyduğunu belirten Berfin Babaoğlu, “Afyon, Bolvadin, Çorum, Sungurlu, Eskişehir, Karabük, Kırıkkale, Kırşehir, Sincan ve Yozgat’ta bulunan farklı tipteki ceza infaz kurumlarında yaşanan ihlaller belgelenmiştir” dedi.

İGK’nin keyfi kararları sürüyor

İdare ve Gözlem Kurulları’nın tutsakları düşünce ve kanaatlerini sorgulayan adeta ikinci bir mahkeme gibi işlev gördüğüne dikkat çeken Berfin Babaoğlu, “Pişmanlık” dayatmasını kabul etmeyen tutsakların şartlı tahliyelerinin üç aydan bir yıla kadar soyut ve hukuka aykırı gerekçelerle ertelendiğini kaydetti. Berfin Babaoğlu, “İnfazlar çok kitap okuma, selam vermeme veya ‘toplumla bütünleşmeye uygun olmama’ gibi keyfi değerlendirmelerle uzatılmaktadır. Yine bazı hapishanelerde mahpuslar sadece kurum psikoloğu ile görüştürülmekte, çoğu zaman kurula bile çıkarılmamaktadır. İç Anadolu’daki neredeyse tüm hapishanelerde onlarca mahpusun infazı defalarca uzatılmıştır” dedi.

Sağlık hakkı ihlal ediliyor

Hastane ve revir sevklerinin “personel ve ring aracı yetersizliği” gerekçesiyle aylarca geciktirildiği veya iptal edildiğine dikkat çeken Berfin Babaoğlu, “Sevkler 8-12 ay, diş randevuları 6-8 ay, fizik tedavi sevkleri ise 1-1,5 yıl gecikmektedir. Kalp hastalıkları, kanser, şarapnel yaraları ve ortopedik engelleri bulunan çok sayıda ağır hasta mahpusun tedavisi aksatılmakta, orijinal ilaçlarına erişimleri engellenerek muadil ilaç dayatılmaktadır. Kırşehir Yüksek Güvenlikli Hapishanesi’nde vücudunda 10 yıldır şarapnel parçaları bulunan bir mahpusun nefes darlığı ağırlaşmasına rağmen tedavisi yaptırılmamış; enfeksiyon tespit edilen sürgün bir mahpusun tedavisi ağız içi arama dayatması nedeniyle engellenmiştir” diye konuştu.

Ağız içi arama ve kelepçeli muayene

Hastane sevklerinde ve kurum girişlerinde dayatılan ağız içi arama ve kelepçeli muayene uygulamalarının, tedaviye erişimin önünde sistematik bir bariyer haline geldiğini kaydeden Berfin Babaoğlu, Kırıkkale F Tipi Yüksek Güvenlikli Hapishanesi’nde üç tutsağın gardiyanlar tarafından yerde sürüklenerek süngerli odaya götürüldüğü, elbiselerinin yırtılarak çıkarıldığını tespit ettiklerine rağmen açılan suç duyurularının sonuçsuz kaldığını söyledi.

Tutsak yakınlarına ‘ince arama’

Berfin Babaoğlu sözlerini şöyle sürdürdü: “Kırşehir Yüksek Güvenlikli Hapishanesi’ne sürgün edilen bir mahpus, çıplak arama dayatmasına direnmesi üzerine kaba dayağa maruz kalmış ve 32 gün mevzuata aykırı biçimde gözlem odasında tutulmuştur. Gece saatlerinde yapılan baskın aramalar, ışık yakıp söndürme suretiyle uygulanan uyku işkencesi ve provokatif muameleler raporun tüm bölgesinde tekrarlanan bir örüntü olarak tespit edilmiştir. Kırşehir S Tipi Hapishanesi’nde adli mahpuslara yönelik ağır kötü muamele sonucu çok sayıda intihar vakası yaşandığı, bir mahpusun ise bileklerini keserek yaşamını yitirdiği bildirilmiştir. Onur kırıcı muamele mahpus yakınlarına da keyfi bir biçimde uygulanmaktadır. Ziyarete gelen mahpus yakınlarına ince arama adı altında çıplak aramaya varan aramalar yapılmaktadır.”

Tutsakların hakları yok sayılıyor

Mevzuatta tanınan sohbet, spor, atölye ve kurs gibi sosyal hakların birçok kurumda ya tamamen yasaklandığını ya da “hoca/personel yokluğu” iddiasıyla fiilen kullandırılmadığını söyleyen Berfin Babaoğlu, tutsakların dört yılı aşkın süredir tek kişilik hücrelerde tutulduğunu ve günde yalnızca bir saat havalandırmaya çıkarıldığını aktardı. Özellikle Yüksek Güvenlikli Kapalı (YGC) ve S Tipi hapishanelerinin hem mimari yapıları hem de uygulanan infaz rejimleri itibarıyla sistematik bir tecrit modeli üzerine kurulu olduğunu söyleyen Berfin Babaoğlu, tutsakların koğuş dışındaki diğer tutsaklarla neredeyse hiçbir araya gelmediğini, tek kişilik veya küçük gruplu hücrelerde yıllarca dış dünyadan ve birbirlerinden izole tutulduğunu ifade etti. Bu tablonun geçici bir uygulamanın ötesinde kurumların fiziki tasarımı ile infaz mevzuatının birlikte ürettiği kalıcı ve yapısal bir tecrit rejimi olduğunu söyleyen Berfin Babaoğlu, bu durumun tutsakların ruhsal bütünlüğü üzerinde telafisi güç sonuçlar doğurduğunu söyledi.

‘İmralı’ya gönderilen mektuplar engelleniyor’

Kürtçe yazıların “tercüman yokluğu” bahanesiyle aylarca bekletildiğini ya da teslim edilmediğini söyleyen Berfin Babaoğlu, “Pek çok hapishanede idare, kurumda Kürtçe bilen personel bulunmadığını gerekçe göstererek Kürtçe mektupların işleme alınmasını fiilen engellemekte, tercüman temin edilmesini ise ücretinin mahpuslarca karşılanması şartına bağlamaktadır; bu uygulama anadilde haberleşme hakkını parasal bir ayrıcalığa dönüştürmekte, Kürtçe savunma yapılmasına dahi izin verilmemektedir. Sincan 1 No’lu Yüksek Güvenlikli Kapalı Hapishanesi’nde Kürtçe yazılan ve özellikle İmralı Adası’na gönderilen mektuplar ‘sakıncalı’ bulunarak keyfi biçimde iletilmemekte, aynı keyfi uygulama Afyon T Tipi Hapishanesi’nde de tekrarlanmaktadır. Yozgat 2 No’lu T Tipi Hapishanesi’nde mektup okuma birimi, içeriğinde belirli siyasi ve coğrafi kelimeler geçen yazışmaları aylarca incelemede tutmakta; hapishane içindeki bir koğuştan diğerine gönderilen bir mektup dahi ancak 6 ay sonra ulaştırılabilmektedir. ‘Tercüman yokluğu’ ve ‘sakınca’ gibi muğlak, denetlenemez ve keyfi biçimde uygulanan gerekçeler, anadilde iletişim ve savunma hakkını fiilen ortadan kaldıran birer araca dönüştürülmüştür. Bunlara ek olarak Yeni Yaşam, Evrensel, BirGün ve İlke TV gibi yayın ve kanallara erişim sistematik biçimde engellenmekte, hücrelerde bulundurulabilecek kitap sayısına keyfi sınırlamalar getirilmektedir” diye belirtti.

İnsanlık dışı muamele

Kırşehir Yüksek Güvenlikli ve S Tipi cezaevlerinde suyun ham petrol renginde, paslı ve kirli aktığını, tutsakların vücutlarında yaralar oluştuğunu tespit ettiklerini aktaran Berfin Babaoğlu, “Sıcak ve soğuk suya erişim günde birkaç saatle sınırlandırılmakta, temizlik malzemesi dahi idare tarafından sağlanmamaktadır. Yemeklerin besin değerinden yoksun olması nedeniyle mahpuslar temel beslenme ihtiyaçlarını kantinden ücretli olarak karşılamak zorunda bırakılmaktadır. Ağız içi arama dayatmaları, kelepçeli muayene, darp iddiaları, ring araçlarında saatlerce kelepçeli bekletilme ve gece baskın aramaları, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 3. maddesi kapsamında işkence ve insanlık dışı muamele yasağının açık ihlalidir” sözlerini kullandı.

Mahkemeler onay makamı

Cezaevlerinde yaşanan hak ihlallerine karşı tutsakların ve avukatlar aracılığıyla İnfaz Hakimlikleri’ne ve Cumhuriyet Başsavcılıklarına yapılan başvuruların hukuka uygunluğunun tartışılmadığı, yargı mercilerinin idarenin kararlarını birer onay makamı gibi onadığını aktaran Berfin Babaoğlu, “Hapishaneler hukukun askıya alındığı alanlar değildir; mahpusların insan onurundan ve temel hak ve özgürlüklerinden yoksun bırakılmaları kabul edilemez” ifadelerini kullandı.

Berfîn Babaoğlu başta Adalet Bakanlığı olmak üzere tüm idare ve yargı yetkililerini şu adımları atma çağrısında bulundu:

“Ağır hasta mahpusların infazının hapishane koşullarında sürdürülmesi mümkün değilse alternatif infaz usulleri aranmalı, sağlık koşulları nedeniyle cezanın ertelenmesi veya geri bırakılması için gerekli işlemler derhal başlatılmalıdır.
Onur kırıcı ağız içi ve çıplak arama dayatmalarına son verilmeli, hasta mahpusların hastane sevkleri geciktirilmeden sağlanmalı, nakil talepleri keyfi gerekçelerle ertelenmemeli, mahpusların ailelerine yakın yerlere sevk talepleri kabul edilmelidir.
Gıdaya ve temiz suya erişimdeki kısıtlamalara son verilmeli, hapishanelerdeki altyapı sorunları giderilmeli, hijyen koşulları ve temizlik malzemesi erişimi sağlanmalıdır.
Mahpusların sağlık kurumlarına nakli, kelepçesiz ve hijyenik araçlarla yapılmalı; muayene sırasında jandarma bulunması ve kelepçeli muayene uygulamasına son verilmelidir.
Gece/şafak baskın aramalarına, eşyalara zarar verilmesine ve arama adı altında kötü muameleye ilişkin etkin ve şeffaf soruşturmalar yürütülmeli, sorumlu görevliler yargılanmalıdır.
Sohbet, spor, atölye ve kurs gibi sosyal faaliyetlere ilişkin keyfi süre ve grup kısıtlamaları kaldırılmalıdır.
Yüksek Güvenlikli Kapalı (YGC) ve S Tipi hapishanelerin gerek mimari yapısının gerekse uygulanan infaz rejiminin sistematik ve ağırlaştırılmış tecride yol açtığı gözetilerek, bu kurumlardaki insan onuruna aykırı tecrit uygulamalarına derhal son verilmeli; söz konusu hapishaneler kademeli olarak kapatılmalı ya da sosyalleşmeye, ortak yaşam ve toplu faaliyet alanlarına imkân tanıyan bir mimari ve infaz rejimine dönüştürülmelidir.
Anadilde savunma ve yazışma hakkı güvence altına alınmalı; Kürtçe yazışmalar keyfi şekilde engellenmemelidir, ‘tercüman yokluğu’ ve ‘sakınca’ gibi muğlak gerekçelerle mektup, savunma ve kitaplara el konulması uygulamasına son verilmeli; mektup okuma birimlerinin yazışmaları makul olmayan sürelerle incelemede tutmasının önüne geçilmesi için yasada açık ve kısa inceleme süreleri belirlenmelidir.
Kitap kotası ile gazete, dergi ve televizyon kanallarına erişim yasakları kaldırılmalıdır.
İdare ve Gözlem Kurullarının “iyi hal” değerlendirmesi adı altında yürüttüğü hukuka aykırı, keyfi ve siyasi sorgu niteliğindeki uygulamalarına son verilmeli; ilgili yönetmeliğin iptali ile kurulların yetkileri sınırlandırılmalı, aleyhe düzenlemeler geçmişe yürütülmemelidir.
Mahpusların ailelerine yakın hapishanelere nakil talepleri gerekçesiz reddedilmemeli, sürgün uygulamalarına son verilmelidir.
Mahpusların idari ve adli mercilere yazdığı dilekçelere kayıt numarası ve alındı belgesi verilmeli, akıbetleri hakkında bilgilendirme yapılmalıdır.
Kelepçeli muayene ve ring aracında kelepçeli yolculuk gibi güvenlik gerekçesiyle insan onurunun ihlal edildiği uygulamaları önleyecek yasal düzenlemeler yapılmalı; Anayasa Mahkemesi ve AİHM kararları gözetilerek kalıcı çözümler üretilmelidir.
İnfaz yakmalara neden olan Gözlem ve Sınıflandırma Merkezleri Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmalı, lehe kanun ilkesi uygulanmalıdır.
Ceza infaz kurumları; Birleşmiş Milletler İşkenceyi Önleme Alt Komitesi (SPT), Avrupa İşkenceyi Önleme Komitesi (CPT), TİHEK, barolar ve ilgili sivil toplum kuruluşları başta olmak üzere bağımsız denetim mekanizmalarının düzenli, önceden haber verilmeksizin ve engelsiz erişimine açılmalı; denetim raporları kamuoyuyla paylaşılmalı, tespit edilen ihlaller bakımından yaptırım uygulanmalıdır.”