Türkiye’de derin yoksulluk sebebiyle yardıma muhtaç kişi sayısı 17 milyonu aştı. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı verileri, AKP döneminde sosyal devletin evrensel hak temelli güvenceden cüzi nakdi transferlere dayalı bir bağımlılık sistemine dönüştüğünü ortaya koydu. Çocuk yoksulluğunda Türkiye, Avrupa Birliği ortalamasının neredeyse iki katına ulaştı.
Türkiye’nin ekonomi politiği ve sosyal güvenlik altyapısı, AKP hükümetleri döneminde köklü bir yapısal çöküşe sahne oldu. Anayasa’da güvence altına alınan “sosyal devlet” kavramı, vatandaşına evrensel hak temelli bir güvence sunmaktan uzaklaştı. Bunun yerine derinleşen yoksulluğu ve bölüşüm şoklarını cüzi nakdi transferlerle yönetmeyi amaçlayan devasa bir bağımlılık sistemine evrildi.
Cumhuriyet’in ulaştığı son resmi veriler ve tarihsel analizler, bağımlılık tuzağını gözler önüne seriyor. İktidarın övgü dolu söylemleri ile sahadaki sosyolojik enkaz arasındaki devasa asimetri böylece belgeleniyor.
17 MİLYON VATANDAŞ YARDIMLA YAŞIYOR
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın yayımladığı son raporlar, krizin ulaştığı boyutları net bir biçimde belgeliyor. En güncel verilere göre Türkiye’de yaklaşık 17.114.912 vatandaş yaşamını çeşitli sosyal yardım kalemleriyle sürdürmeye çalışıyor. Bu tablo, hane bazında değerlendirildiğinde 4.200.000 ile 4.570.000 hane aralığına tekabül ediyor. Ülke nüfusunun yaklaşık yüzde 20’si doğrudan sosyal yardımlara bağımlı hale geldiği görülüyor.
Yoksulluğun tabana yayıldığının en çarpıcı tescili ise Genel Sağlık Sigortası (GSS) primleri devlet tarafından ödenen vatandaşların sayısı oldu. Bu grup, hane içinde kişi başına düşen geliri brüt asgari ücretin üçte birinin altında kalan vatandaşlardan oluşuyor. 2018 yılında 6.900.000 kişi olan bu gruptaki nüfus, günümüzde 9.444.000’in üzerine çıkarak rekor kırdı. 2021 yılından bu yana e-Devlet kapısı üzerinden sosyal yardım almak için başvuranların sayısı 26.800.000’i aştı. Bu rakam, gizli yoksulluğun ve potansiyel muhtaçlığın resmi rakamların da çok ötesinde patladığını kanıtlıyor.
TÜRKİYE ÇOCUK YOKSULLUĞUNDA ROMANYA’YI BİLE SOLLADI
Avrupa Birliği’nin (AB) sosyal koruma mimarisi ile Türkiye’de uygulanan sistem arasındaki yapısal fark, iktidarın ekonomide ”başarılı ve istikrarlı” bir gidişat olduğu iddialarını çürütüyor. Eurostat verilerine göre AB üyesi ülkelerde sosyal koruma harcamalarının GSYH’ye oranı ortalama yüzde 27,3 ile yüzde 27,8 seviyelerinde seyrediyor. Fransa’da bu oran yüzde 33,8’e ulaşıyor. TÜİK verilerine göre ise Türkiye’de bu oran 2024 yılı itibarıyla yalnızca yüzde 11,1 seviyesinde bulunuyor.
Çok boyutlu yoksulluk endeksi (AROPE) verilerinde Türkiye tam anlamıyla negatif ayrışıyor. Genç nüfusta, yani 15-29 yaş aralığında, yoksulluk riski AB ortalamasında yüzde 24,2 iken Türkiye’de yüzde 28,2’ye çıkmış durumda.
Çocuk yoksulluğunda tablo daha da ağır. 0-17 yaş aralığındaki çocukların yoksulluk veya sosyal dışlanma riski altında yaşama oranı AB genelinde ortalama yüzde 24,7 seviyesinde seyrediyor. Türkiye’de ise çocukların yüzde 42,7’si bu riskle burun buruna yaşıyor. AB’nin ekonomik olarak en geride kalmış ülkesi olan Romanya’da bile bu oran yüzde 41,5’te kalıyor. Türkiye, AB ortalamasını neredeyse ikiye katlayarak çocuklarını açlığa, yoksunluğa ve yetersiz beslenmeye mahkûm etmede Avrupa klasmanında açık ara ilk sıraya yerleşti.
Avrupa’daki sistemler bireyi işgücü piyasasına entegre etmeyi hedefliyor. Almanya’nın yeni Grundsicherung modeli ile Fransa’nın RSA modeli bu yaklaşımın örnekleri arasında yer alıyor. Türkiye’de ise sosyal yardım tasarımı farklı işliyor. Bireyleri düşük ücretli kayıtlı istihdamdansa yardımlara tutunmaya veya merdiven altı kayıt dışı çalışmaya iten bir ‘refah tuzağı’ üretiyor.
Fransa gibi RSA modeli uygulayan ülkelerde belirli bir yardımın ardından bireyin çalışma hayatına geri dönmemesi üzerine bu yardımlar kesilebiliyor. Bu ülkelerde yardım alanların iş hayatına katkıda bulunması teşvik ediliyor. Türkiye’de ise yardımların süresine dair benzer bir uygulama bulunmuyor.
24 YIL SONRA RAKAMLAR NE ANLATIYOR?
2002 yılı öncesi verilerle Temmuz 2026 memur maaş katsayısı güncellemelerinin ardından belirlenen yeni sosyal yardım miktarları kıyaslandığında derinleşen muhtaçlığın hacmi somutlaşıyor.
Yaşlı aylığında, 65 yaş üstü için 2002 yılında ekonomik kriz koşullarında 24 TL düzeyinde olan bu aylık, Temmuz 2026’da yapılan yüzde 13,52’lik memur maaş zammı oranıyla 7.257 TL seviyesine yükseltildi. 2002’de sınırlı olan kapsayıcılık, bugün 800.000’den fazla yaşlı vatandaşın bu cüzi desteğe muhtaç kalmasıyla sonuçlandı.
Engelli aylıklarında da tablo benzer. 2002 yılında yüzde 70 ve üzeri ağır engelli raporu ile maaş alan kişi sayısı yalnızca 68.598 iken bugün bu rakam dört kat artışla 279.000’in üzerine çıktı. Temmuz 2026 itibarıyla yüzde 40-69 arası engelli aylığı 5.793 TL’ye yükseldi. Yüzde 70 ve üzeri engelli aylığı ise 8.689 TL’ye çıkarıldı.
Sosyal ve Ekonomik Destek (SED) programında ise ekonomik nedenlerle çocuklarını kurum bakımına vermek zorunda kalan ailelerin dramı sayılara yansıdı. 2002’de bu programdan yalnızca 12.075 çocuk yararlanırken bugün bu sayı 170.000 ile 264.000 bandına fırladı. Çocuk başına ödenen miktar ise 11.038 TL oldu.
ÇALIŞAN DA ÇALIŞMAYAN DA AÇ!
Yüksek enflasyon sebebiyle yapılan artışlara karşın yardımların 2026 yılı açlık sınırı ile arasındaki fark dikkat çekiyor.
2026 verileriyle dört kişilik bir ailenin sadece zorunlu gıda harcamalarını ifade eden açlık sınırı 35.759 TL’ye ulaştı. Net asgari ücret ise 28.075 TL seviyesinde seyrediyor. Ara zammın dahi düşünülmediği süreçte muhtaç sayısındaki hızlı artışa karşın yapılan yardımların açlık sınırının ancak dörtte birine karşılık gelmesi dikkat çekiyor.
Türkiye’deki en yüksek sosyal yardım kalemi olan Evde Bakım Yardımı 15.755 TL düzeyinde. Bu tutar bile açlık sınırının ancak yüzde 44’üne tekabül edebiliyor. Ağır engelli bir vatandaşa sağlanan 8.689 TL’lik destek ise açlık sınırının dörtte biri dahi etmiyor. Yardımlar enflasyon karşısında eriyip buharlaşıyor.
BAŞARI KRİTERİ Mİ, EKONOMİK ENKAZ MI?
Siyasi iktidar ise bu tabloyu bir refah devleti başarısı gibi ifade etmeye devam ediyor. AKP’li Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan 20 Mayıs 2022’de yaptığı bir konuşmada, “Hükümete geldiğimizde yılda 2 milyar lira olan sosyal yardım bütçesini 100 milyar lira sınırına getirdik” sözleriyle nominal bütçesel genişlemeyi mutlak bir başarı olarak çerçeveliyor. 2026 hedefleriyle bu bütçe 917 milyar TL’lik rekor seviyeye dayanmış durumda.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı Mahinur Özdemir Göktaş ise Temmuz 2026 zamlarını duyururken benzer bir çerçeve çizdi. Bakan, bu artışların “Türkiye Yüzyılı vizyonu çerçevesinde hiçbir vatandaşı geride bırakmama” hedefiyle yapıldığını iddia etti.
Kaynak: Tr724
***Mutluluk, adalet, özgürlük, hukuk, insanlık ve sevgi paylaştıkça artar***
