M. NEDİM HAZAR | YORUM
Pazar gecesi New Jersey’de son düdük çaldığında resmi kayıtlara 2026 FIFA Dünya Kupası şampiyonu İspanya olarak geçti. Hatırlayalım; baştan sona sıkıcı geçen maçta, uzatmalarda Ferran Torres’in golüyle gelen 1-0’lık final zaferi, 48 takımlı 40 günlük dev organizasyonun üzerine atılan son imzaydı.
Ama bir turnuvayı finaliyle özetlemek, bir romanı son cümlesiyle özetlemeye benzer. 2026 Dünya Kupası, 3 ülkede, 16 şehirde tam 104 maç yapıldı. Ve 40 günün sonunda ortaya çıkan tablo, sadece bir şampiyonluk tablosu değil; futbolun bugün kime ait olduğunu gösteren bir röntgen filmiydi adeta. çekilen filme baktığımızda futbolun arasında şunları gördük: Bir dinamik fiyatlandırma algoritması, bir vize dondurma kararnamesi, stat kapısında bekleyen göçmenlik polisleri, 30 adet şampiyonluk yüzüğü ve devre arasında sahne kuran Madonna.
Şimdi bu yazıda isterseniz bir Z Raporu çıkaralım ve bu turnuvanın gerçek kazananlarını ve kaybedenlerini, finalin büyüsüne kapılmadan, baştan sona sayalım. Spoiler da vereyim, kazananlar sütununda futbol, azınlık hissedar konumunda olacak.
Önce kazananlara bakacağız bittabi…
İspanya; emeğinin, bileğinin ve onurunun hakkıyla. Hakkı olanın hakkını verelim. İspanya bu kupayı kazanmadı, kelimenin tam anlamıyla tahsil etti. 8 maçta kalesinde tek gol; turnuva tarihinde bir ilkti mesela. Mart 2024’ten beri süren 38 maçlık yenilmezlik serisiyle İtalya’nın rekorunu da geçmiş oldular. Bireysel ödüller adeta toplu sözleşmeyle alındı: Altın Top Rodri’ye, Altın Eldiven Unai Simon’a, en iyi genç oyuncu ödülü 19 yaşındaki Pau Cubarsi’ye. Tek puan kaybı, açılış maçında Yeşil Burun Adaları’yla golsüz beraberlik ki bu bile aslında turnuvanın en güzel dipnotlarından biriydi bence. 2010’un tiki-taka’sı (Kısa paslarla topa sahip olmaya, sürekli pozisyon değiştirerek üçgenler kurmaya ve rakibi topsuz koşturarak yormaya dayanan İspanyol futbol felsefesi) emekliye ayrıldı ve bunun yerine Yamal’lı, Cubarsi’li, daha genç ve daha küstah bir versiyon geldi. Ki şahsi kanaatimce bu jenerasyon önümüzdeki en az 10 yılın en güçlü ülke takımı olmaya aday.
Kylian Mbappe; kaybederken bile… Fransa yarı finalde İspanya’ya elendi ama Mbappe turnuvayı 10 golle gol kralı olarak bitirdi. Üstelik 2022’nin ardından üst üste ikinci Altın Ayakkabı ki bu seviyede bir turnuva turnuva tarihinde bir ilk. Ve başka bir başarı daha: Toplam 22 golle Dünya Kupası tarihinin en golcü oyuncusu artık o; 21 golde kalan Messi’yi tam da Messi’nin veda turnuvasında geçmiş oldu.
Peri masalı yazanlar… Bu turnuvanın en temiz sayfaları küçüklerin kaleminden çıktı. Norveç, önce Fildişi Sahili’ni sonra beş yıldızlı Brezilya’yı devirip çeyrek finale uzandı. Haaland kuşağı Dünya Kupası sahnesine muazzam bir görsel gösteriyle adeta kapıyı tekmeleyerek girdi. Fas, Hollanda’yı penaltılarla evine gönderip 2022’nin tesadüf olmadığını tescilledi. Kanada kendi seyircisi önünde gruptan çıkıp turnuvanın sempatik hikâyesi oldu. Yeşil Burun Adaları müstakbel şampiyonu golsüz durdurdu; Kongo Demokratik Cumhuriyeti sahaya çıktığı her maçta bir ülkeyi televizyon başına kilitledi. FIFA 48 takımlı formatı savunurken hep bu hikâyeleri gösterecektir emin olunuz. Gerçi haksız da sayılmazlar zira format başka çakallıklar için değiştirilmiş olabilirdi ama masallar gerçek olabiliyormuş!
Gianni Infantino ve muhasebe departmanı. Turnuvanın tartışmasız gol kralları bu ikisi. 104 maçlık takvim, üç ülkeye yayılmış organizasyon, tarihin en büyük “kapsayıcılık” ambalajı içinde tarihin en verimli gişesi ki 13 milyar dolarlık bir gelir pastasından söz ediliyor. Sadece finalin 90 dakikasının 83 milyon dolar civarında gelir elde etmiş. Dakikası neredeyse 1 milyon dolarlık futbol. Su molalarından gelir elde etmediklerini bizzat Infantino açıkladı lakin bu bana pek inandırıcı gelmiyor. Başkana birazcık da pişman şekilde ticari anlaşmaların çok önceden imzalandığını söyledi. Yerseniz artık!
Dinamik fiyatlandırma algoritması. Turnuvanın görünmez yıldızı bir yazılımdı. FIFA, Dünya Kupası tarihinde ilk kez biletleri uçak bileti mantığıyla, talebe göre anlık fiyatlandırdı; resmi 2. el platformunda hem alandan hem satandan komisyon kesmeyi de ihmal etmedi. Neticede rekor fiyatlar, final için 2 milyon dolara tırmanan paketler ve FIFA’nın eski yönetim kurulu başkanı Miguel Maduro’nun isyanı vardı: “Ticari aktör kimliği, futbolun düzenleyicisi kimliğini yuttu.” Buyrun size içeriden konuşan birinin itirafları!
Amerikan eğlence endüstrisi. Futbol Amerika’ya gitmedi; Amerika futbolu yuttu, diyebiliriz. Şampiyona NFL usulü otuz adet kişiye özel şampiyonluk yüzüğü hazırlamıştı. Finalin devre arasında — turnuva tarihinde ilk kez — Chris Martin küratörlüğünde Super Bowl tarzı sahne şovu: J. Bieber, Shakira, Madonna, BTS, Burna Boy. IFAB kural kitabı devre arasını 15 dakikayla sınırlıyor ve lakin şov için bu süre esnetildi. Her iki devrede zorunlu su molaları, havadan ve şehirden bağımsız, kural gereği uygulandı ve kimi zaman bu uygulama tribünler tarafından yuhalandı. Roy Keane durumu bence şahane özetledi: “Amerika’dayız ya; bu bir time-out işte.” Ekran karşısındaki yayıncı için ise her mola bir reklam penceresiydi. Maç uzadıkça kasa doldu; kasa doldukça maç uzadı.
Donald Trump. Kupayı Rodri’ye Infantino’yla birlikte bizzat takdim etti; sahaya yürürken tribünlerin büyük bir kısmı tarafından yuhalanması bile fotoğrafın değerini düşürmedi. Dünyanın en büyük spor organizasyonu bir iç siyaset dekoru olarak kullanıldı ve buna kimse şaşırmadı.
2030 organizatörleri. Fas, İspanya ve Portekiz, dört yıl sonrası için ders çalışan öğrenciler gibi tribündeydi. Model artık test edilmiş ve onaylanmış oldu. Bundan sonra artık daha çok takım, daha çok maç, daha çok şov, daha esnek kurallar olacak. Bir sonraki turnuvada 64 takım tartışmasının açılması kimseyi şaşırtmasın zira şişen her format, satılacak yeni bir envanter demek.
Ve geçelim kaybedenlere…
Arjantin ve Messi. Önce maça bakalım; futbol onurlarını bir kenara bırakıp 90 dakika direndiler, 90+3’te Enzo Fernandez’in kırmızı kartıyla 10 kişi kaldılar, uzatmalarda yıkıldılar. Üst üste 2. şampiyonluk hayali Ferran Torres’in tek dokunuşuyla bitti. Messi 39 yaş 25 günle kaleciler hariç bir Dünya Kupası finaline çıkan en yaşlı oyuncu olarak tarihe geçti ve 2014’ten sonra ikinci final yenilgisini yaşadı. 8 gol attı, takımını finale taşıdı veda sahnesinde perde yüzüne kapandı. Yine de kaybedenler listesinin en onurlu ismi oydu bence, ki herkes yüzük sayarken o hâlâ top oynuyordu. Bununla beraber Arjantin siyaseten İsrail yardakçısı olduğundan dolayı tüm dünyada muazzam bir antipati toplamış olmanın gerçeğiyle turnuvayı tamamladı. Bir zalim diktatör ile Arjantin bayrağıyla güle oynaya poz vermek onlara sadece onursuzluk getirdi.
Türkiye; reklam filmi turnuvadan uzun sürenler. Ve elbette bizim mahallemiz. A Milli Takım bu turnuvaya futbolla değil, kampanyayla geldi. Katılım daha sahaya çıkılmadan bir devlet başarısı olarak kutlandı; “Geliyoruz” temalı reklamlar döndü, siyasetçiler fotoğraf karelerinde yer kapma yarışına girdi, hamaset dozu her açıklamada bir tık artırıldı. Sonra turnuva başladı ve program şöyle işledi: Avustralya’ya 2-0, ikinci dakikada gol yenilen ve rakibin 45. dakikadan itibaren on kişi oynadığı maçta Paraguay’a 1-0 — ve daha ikinci hafta bitmeden, turnuvaya matematiksel olarak ilk veda eden takımlardan biri olma şerefi. Üstelik bir de dünya rekoru kırıldı: Transfermarkt’a göre 474 milyon euroluk kadrosuyla Türkiye, grup aşamasında elenen en değerli takım oldu. Yani milyon euro başına düşen puan hesabında da sonuncuyuz; en azından bir istatistikte zirvedeyiz. Kapanışta ABD’yi 3-2 yenen milliler — ki Arda’nın, Kökçü’nün, Kaan Ayhan’ın golleri gerçekten güzeldi — eve 3 puanla ama boş bavulla döndü; o galibiyetin iç kamuoyunda “tarihi zafer” ambalajıyla sunulacağından ise kimsenin şüphesi yoktu. İşte Türkiye’nin bu turnuvaya asıl katkısı da buydu bence: Batı, futbolu paraya çevirmenin dünya şampiyonuysa, biz de yenilgiyi propagandaya çevirmenin şampiyonuyuz. FIFA maçı satar, biz maç kaybını satarız. Kapitalizmin bizdeki yerli ve milli versiyonu: Hamaset ekonomisi; hammaddesi bol, kur riski yok, talep garantili. Reklam filmi turnuvadan uzun sürdü; slogan doğruydu aslında, sadece fiili eksikti: “Geliyoruz” evet, geri geliyoruz. İlk uçakla!
Javier Milei ve uğurlu montu. Turnuvanın trajikomik şaheseriydi bence. Geleneksel olarak Arjantin Devlet Başkanları finale gitmeyi reddediyor. Gerekçe yoğun devlet işleri değil, “çabala” yani uğur ritüeli. Milei tümtün maçları Olivos’taki başkanlık konutundan izlemişti, üstünde de bir enerji şirketinin logolu montu vardı ve İsviçre maçında sıcaktan montu çıkarınca Arjantin hemen gol yemiş, montu geri giymiş, bir daha çıkarmamıştı. Finalde de aynı koltuk, aynı mont, aynı ritüel vardı. Ve fakat Arjantin yine kaybetti. Buradan iki ders çıkıyor. Birincisi: Batıl inanç penaltı kurtarmıyor. İkincisi ve daha acısı: Bu çağda bir devlet başkanının uğuru bile sponsorlu; adamın tılsımı, petrol şirketi logolu bir mont. Kapitalizmin metafiziği ele geçirdiği an tam olarak buydu bence: Duanın üzerinde bile marka koyuyorlar!
Eski dünyanın devleri. Almanya, Paraguay’a penaltılarla elenerek üst üste üçüncü Dünya Kupası fiyaskosunu yaşadılar. 2014’ün şampiyonu artık turnuvaların figüranı. Brezilya, Japonya karşısında 90+6’da zor kurtulduğu turnuvada Norveç’e takıldı; 5 yıldız, İskandinav pres makinesine yetmedi. Hollanda, Fas’a penaltılarla veda etti. Ve Portekiz: Kolombiya’nın lider bitirdiği grupta elenerek turnuvanın en sessiz depremini yaşadı. Cristiano Ronaldo’nun Dünya Kupası hikâyesi, bir final ya da yarı finalle değil, bir grup aşamasında eridi gitti. Anladık ki, futbol kimseye veda töreni borçlu değil ve bu turnuvada bunu iki efsaneye birden hatırlattı.
İngiltere. Yarı finalde Arjantin’e 2-1 yenildi, üstüne, maç sonunda Arjantinli oyuncuların açtığı “Las Malvinas son Argentinas” pankartıyla bir diplomatik kriz hediyesi aldı. Londra FIFA’ya soruşturma çağrısı yaptı; Downing Street “Dünya Kupası bizim olmayabilir ama Falkland Adaları kesinlikle bizim” diye nota verdi. Sahada siyasete yer olmadığını söyleyen organizasyonda siyaset, her zamanki gibi kendine VIP koltuk buldu.
Vizesi reddedilen taraftarlar. Bu turnuvanın en büyük skandalı sahada değil konsolosluk kuyruklarında yaşandı. ABD’nin turnuva öncesinde 75 ülkeden vize başvurularını dondurması, Afrika’dan, İran’dan, Haiti’den on binlerce taraftarın takımını izleme hakkını fiilen gasp etti. Maç yönetmesi beklenen Somalili hakem Omar Abdulkadir Artan ülkeye sokulmadı. İran kafilesinin bir kısmına vize verilmedi; verilenlere de her maçtan sonra ülkeyi terk etme şartı koşuldu. “Tarihin en kapsayıcı Dünya Kupası” sloganıyla pazarlanan turnuvada milyonlarca insanın ilk deneyimi milli marş değil, ret damgası oldu. Kapsayıcılık, meğer bir pazarlama sütunuymuş; giriş kapısında geçerliliği yokmuş.
Tribün. İçeri girebilenler için de tablo parlak değildi aslında. Turnuvanın ilk haftalarında ekranlara yansıyan boş koltuk blokları, FIFA’nın seyirci sayılarını şişirdiği suçlamalarını gündeme getirdi. FIFA rakamlarının “okutulan biletlere” dayandığını söyleyerek savundu kendini lakin koltuğun boş, biletin satılmış olması arasındaki farkı en iyi anlatan cümle de buydu zaten. Dinamik fiyat sıradan taraftarı dışarıda bıraktı, kurumsal localar kameraya boş olarak yansıdı, 104 maçın yalnızca çok azı ‘Sold out’; kapalı gişe oynandı. Sonra statlar doldu, atmosfer düzeldi ama açılış haftasının o görüntüsü turnuvanın kapitalist vicdan fotoğrafı olarak arşivde kalacak. Gerçek şu; dünyanın en çok izlenen turnuvası, en pahalı boş koltuklarını üretti.
Stat işçisi. Los Angeles’ta SoFi Stadyumu çalışanlarının sendikası, ICE ajanlarının statlarda konuşlanacağı açıklamaları üzerine grev oylaması yaptı. 120’yi aşkın hak örgütü, turnuvaya gelecek taraftar, oyuncu ve gazeteciler için resmen seyahat uyarısı yayımladı. Bir futbol şöleninin fon müziğinde göçmenlik baskınları korkusunun çalması 2026’nın tarihe düştüğü en önemli ayrıntılardan biri oldu. Dışişleri Bakanı statlarda ICE olmayacağına dair güvence verdi fakat İç Güvenlik Bakanı ajanların orada olacağını söylüyordu. Hangisine inanacağınız, biletinizin kategorisine göre değişiyordu herhalde.
Oyuncunun bedeni. Öğle sıcağında başlama vuruşları, klimasız statlarda 40 dereceyi zorlayan zeminler, sırf yayın takvimi Avrupa prime-time’ına denk gelsin diye seçilen saatler. Su molaları çare diye sunuldu ama molalar havaya göre değil, kurala ve reklam kuşağına göre verildi. Oyuncu sendikalarının yıllardır dile getirdiği takvim yorgunluğu, 104 maçlık şişkin formatla birleşince ortaya futbolcu artık sporcu değil, yıllık amortismana tabi bir yayın içeriği olduğu gerçeğini çıkardı,
IFAB kural kitabı. On beş dakikalık devre arası kuralı, bir konser prodüksiyonuna yenildi. Küçük bir teknik detay gibi görünüyor ama değil. Çünkü kuralın esnediği yer, oyunun kime ait olduğunun ilan edildiği yerdir. Kural kitabı ile sponsorluk sözleşmesi karşı karşıya geldiğinde hangisinin kazanacağını artık çocuklar bile biliyor.
Ve futbolun ruhu. Bu turnuvanın gerçek mağlubu.
Hadi tek tek sayalım: Algoritmik bilet, komisyonlu karaborsa, boş VIP locası, vize duvarı, stat kapısında göçmenlik polisi, yuhalanan su molası, uzatılan devre arası, şampiyonluk yüzüğü, satışa çıkarılan final çimi, kupayı uzatan siyasetçi eli. Her biri başlı başına bir ayrıntı ama toplamı büyük bir manifesto. 2026, futbolun Amerika’da oynandığı turnuva değildi; futbolun eksiksiz bir gösteri metasına dönüştüğünün resmen tescil edildiği turnuvaydı. Yamal’ın çalımı, Haaland’ın öfkesi, Fas’ın inadı, Messi’nin son dansı; sahada hâlâ güzellik vardı evet ama o güzellik artık ambalajın içindeki üründü sadece ve bu ambalaj her turnuvada biraz daha kalınlaşıyor ve fiyat etiketi her turnuvada biraz daha büyüyor.
Son Düdük
Milei finale gitmedi; uğursuzluk getiririm diye korktu. Oysa yanlış adresten korkuyordu. Arjantin’e uğursuzluk getiren şey Olivos’taki koltuk değildi. Futbola uğursuzluk getiren şey, 40 gün boyunca bu turnuvayı VIP localardan izleyen gözlerdi: Fiyatlandıran, paketleyen, vize duvarı ören, yüzük döktüren, çimi metrekareyle satan gözler.
İspanya kupayı kazandı; hakkıdır, alkışlarız. Mbappe rekoru ele geçirdi; tarihin hakkı tarihe. Norveç’iyle, Fas’ıyla, Yeşil Burun’uyla küçükler onurlarını kazandı; asıl alkış onlara. FIFA kasayı doldurdu ki bidayetinden beri alışkınız. Peki bu dünyanın en yaygın oyununun gerçek sahibi; bilet alamayan, vizesi reddedilen, ekran başında reklam kuşağı sayan taraftar ne kazandı?
Bu sorunun cevabını 2030’da, muhtemelen 3 kıtaya yayılmış ve daha da şişirilmiş bir turnuvada yine arayacağız. O zamana kadar bir tek Milei’ye hakkını teslim edelim: Hiç değilse maça bedava bakmanın hâlâ mümkün olduğunu bütün dünyaya hatırlattı. Kendi koltuğundan, kendi montuyla. Tabii şimdilik…
Kaynak: Tr724
***Mutluluk, adalet, özgürlük, hukuk, insanlık ve sevgi paylaştıkça artar***
