Deniz Kenan’ın ‘Annemin Elleri Varmış’ adlı eseri, 15 Temmuz sonrası KHK’larla, gözaltı ve tutuklamalarla hayatları altüst edilen insanların gerçek hikâyelerini bir araya getiriyor. Kitap, resmî anlatının dışında kalan mağduriyetleri, özellikle çocukların ve annelerin gözünden belgesel anlatıyla edebî hikâyeciliği birleştirerek aktarıyor. Eserin adını taşıyan cümle, annesini unutan küçük bir kızın söylediği “Anneanne, annemin elleri de varmış!” sözünden geliyor ve cezanın çocuklar üzerindeki yıkıcı etkisini gözler önüne seriyor. Kitap, hasta tutuklulardan hamile kadınların gözaltı koşullarına, pasaport iptalleri nedeniyle tedaviye ulaşamayan çocuklardan parçalanan ailelere kadar geniş bir insan hakları ihlalleri tablosu çiziyor.
AYDOĞAN VATANDAŞ | YORUM
Bazı kitaplar yaşananları anlatır, bazıları ise yaşananların unutulmasına engel olmak için yazılır. Deniz Kenan’ın Annemin elleri varmış adlı eseri, ikinci gruba giren kitaplardan biri. Süreyya Yayınları tarafından Mart 2026’da yayımlanan eser, 15 Temmuz 2016’dan sonra Kanun Hükmünde Kararnameler, gözaltılar, tutuklamalar, meslekten ihraçlar, pasaport iptalleri ve sosyal dışlanma yoluyla hayatları altüst edilen insanların gerçek hikâyelerini bir araya getiriyor.
Kitabın önsözünde, eserin AST’nin (Advocates of Silenced Turkey) çalışmaları kapsamında hazırlandığı; hayatta olan kişilerin kendi anlatımlarından, hayatını kaybedenlerin ise yaşam hikâyelerinden yararlanıldığı belirtiliyor. Kitapta 53 kişinin yaşadıkları anlatılırken, güvenlik gerekçesiyle bazı isimlerin değiştirildiği ifade ediliyor. Dolayısıyla Annemin Elleri Varmış, klasik anlamda bir hikâye kitabı olmadığı gibi, yalnızca kuru bir insan hakları raporu da değil. Belgesel anlatıyla edebî hikâyecilik arasında duran, tanıklığı duyguyla, hukuksal ihlali insan yüzüyle görünür hâle getiren bir hafıza çalışması.
Kitabın en önemli başarısı, büyük siyasi kavramların altında ezilen insanı yeniden görünür kılması. “OHAL”, “KHK”, “iltisak”, “irtibat”, “örgüt üyeliği”, “adli kontrol”, “pasaport tahdidi” gibi resmî ve soğuk ifadeler, kamuoyunda yıllarca tekrarlandıkça gerçek insan hayatlarından koparıldı. Oysa her ihraç kararının ardında bir öğretmen, her tutuklama kararının ardında annesiz veya babasız kalan bir çocuk, her pasaport iptalinin ardında tedaviye ulaşamayan bir hasta vardı. Bu kitap, siyasal dilin görünmezleştirdiği o hayatları yeniden isimlendiriyor.
Kitabın adını veren cümle
Eserin adı, kitaptaki en çarpıcı hikâyelerden birine dayanıyor. “Kızım Beni Unutmuş” başlıklı bölümde, üç çocuk annesi bir eğitimci olan Sena’nın yaşadıkları anlatılıyor. Sena, 15 Temmuz’dan kısa süre sonra sabaha karşı evi basılarak gözaltına alınıyor ve daha sonra tutuklanıyor. Çocuklarından ayrıldığında küçük kızı Nurşen henüz iki yaşında.
Aylar sonra yapılan açık görüşte Nurşen, annesinin kucağına gitmek istemiyor; anneannesine sarılıyor ve ona “Anne!” diye hitap ediyor. Küçük çocuk annesini unutmuş! Bir süre sonra Sena’nın yüzüne ve ellerine dikkatlice bakan Nurşen, anneannesine dönerek kitabın adına dönüşen o cümleyi söylüyor: “Anneanne, annemin elleri de varmış!”
Bu cümle, kitabın bütün anlam dünyasını üzerinde taşıyor. Çünkü çocuk için anne artık bütünlüklü bir insan değil, uzak ve belirsiz bir hatıradır. Annesinin yüzünü, kokusunu, ellerini yeniden keşfetmek zorunda kalmıştır. Bir devlet uygulamasının çocuk ruhunda meydana getirdiği yıkım, istatistiklerle ya da hukuk terimleriyle değil, beş kelimelik bir çocuk cümlesiyle görünür hâle gelir.
“Annemin elleri de varmış!” sözü yalnızca bir unutma anını anlatmaz. Çocuğun dünyasının parçalandığını, anne ile çocuk arasındaki en temel bağın kesintiye uğradığını gösterir. Kitabın adındaki “varmış” kelimesi özellikle sarsıcıdır. Çünkü bu kelime, bir zamanlar bilinen fakat artık unutulmuş bir hakikatin yeniden keşfini ifade eder. Annenin elleri elbette vardır; fakat cezaevi, çocuğu bu en doğal bilgiden bile mahrum bırakmıştır.
Büyük siyasi anlatıların altında kalan küçük hayatlar
Kitap, 15 Temmuz sonrası dönemi gündelik hayatın parçalanması üzerinden anlatıyor. Bir çocuğun babasına neden gelemediğini sorması, bir annenin evlatlarına kendi yokluğunda hayatlarını sürdürebilmeleri için erkenden yemek yapmayı ve yatak toplamayı öğretmesi, bir kadının cezaevindeki eşini görebilmek için yüzlerce kilometre yol gitmesi, bir hastanın ilaçlarına ulaşamaması…
Bütün bunlar, siyasi baskının gündelik hayata nasıl nüfuz ettiğini gösteriyor.
“Ya Bir Daha Fırsatım Olmazsa” başlıklı hikâyede bir anne, cezasının onanması ihtimaline karşı çocuklarını hayata hazırlamaya çalışıyor. Oğluna küçük yaşta şehirlerarası yolculuk yapmayı, kızına kendi başına banyo yapmayı, yemek hazırlamayı ve eşyalarını düzenlemeyi öğretiyor. Dışarıdan bakıldığında bunlar çocuklara sorumluluk kazandıran sıradan davranışlar gibi görünebilir. Fakat annenin asıl amacı başkadır: Yakında hapse girebileceğini ve çocuklarının yanında bulunamayacağını düşünmektedir.
Bu nedenle kitapta çocukların büyümesi doğal bir gelişim süreci olmaktan çıkıyor. Çocuklar, yaşlarından önce büyümek zorunda bırakılıyor. Anne ve babaların yokluğunda hayatta kalmayı, korkularını gizlemeyi, cezaevi yollarını ve görüş kurallarını öğreniyorlar.
“Burası Cezaevi Değil mi Anne?” hikâyesinde küçük bir kız, kendisine babasının bir iş yerinde çalıştığı söylenmesine rağmen cezaevi girişindeki yazıyı okumayı öğreniyor ve annesine gerçeği soruyor. Çocuğu korumak amacıyla kurulan anlatı, okuma yazmayı öğrenmesiyle yıkılıyor. Böylece eğitim normal şartlarda çocuğa dünyayı açması gereken bir imkanken, burada acı bir gerçeği keşfetmenin aracı haline geliyor.
“Ayakları Olmasın” hikâyesindeki üç yaşındaki Hifa ise annesiyle birlikte cezaevinde kalıyor. Babasının da tutuklandığını bilmediği için kendisini terk ettiğini düşünüyor. Yaptığı oyuncaklara ayak yapılmasını istemiyor; çünkü ayakları olursa onların da yürüyüp kendisini terk edeceğine inanıyor. Koğuşta beslenen salyangoz kaybolduğunda, “Keşke senin de ayakların olmasaydı, beni bırakmasaydın” diyerek ağlıyor.
Annelik kitabın merkezinde
Kitabın merkezinde kadınlar, özellikle de anneler var. Fakat annelik burada direnmenin, korumanın, yoklukta hayatı sürdürmenin ve bazen de tarifsiz kayıplarla yüzleşmenin adı olarak karşımıza çıkıyor.
Kitapta hamileyken gözaltına alınan, cezaevinde bebeğini kaybeden, çocuklarından ayrılan, hasta hâlde tutulan veya çocuklarıyla birlikte tehlikeli göç yollarına sürüklenen kadınların hikâyeleri bulunuyor. “Zindandan Cennete Uğurlanan İki Can” bölümünde Berra Hanım, cezaevi koşullarında iki ayrı hamileliğini kaybediyor. “Cennete Uğurlanan İkizler”de yıllarca çocuk sahibi olabilmek için tedavi gören bir kadın, ikizlerini kaybediyor. “Nezarette Düşük Tehdidi” ve “Doğmamış Bebeğimi Nezarette Katlettiler” başlıklı bölümler ise hamile kadınların gözaltı koşullarında sağlık şikâyetlerinin dikkate alınmamasını anlatıyor.
Ayşe öğretmen, sekiz haftalık hamileyken gözaltına alınıyor. Ağrılarını defalarca dile getirmesine rağmen yeterli tıbbi yardım alamıyor. Serbest bırakıldıktan sonra bebeğinin, gözaltında bulunduğu sırada hayatını kaybettiğini öğreniyor. Şikâyeti hakkında soruşturma açılmadığı gibi mahkeme masrafları da kendisine yükleniyor.
Bu hikâyelerde mesele devletin koruması altında bulunması gereken hamileliğin, doğmamış çocuğun, hastanın ve annenin korunmamasıdır. Böylece ceza, bireysel olmaktan çıkıp; anne karnındaki çocuğa, evde bekleyen evlada ve bütün aileye yayılıyor.
Kitap cezanın şahsiliği ilkesinin, hayatın gerçekliği içinde defalarca ihlal edildiğini gösteriyor. Bir kişi tutuklanır ama onunla birlikte çocukları, eşi, anne ve babası da cezalandırılır. Görüş yollarında geçen saatler, maddi yoksunluk, sosyal dışlanma ve parçalanmış aile hayatı, mahkeme kararlarında yazmayan ikinci bir cezaya dönüşür.
Hastalık, cezaevi ve yaşam hakkı
Kitabın en önemli insan hakları boyutlarından biri hasta tutukluların durumudur. “Şerife Sulukan – Yüzde 89 Engelli Tutuklu”, “Ölüme Mahkûm Edilen Halime Gülsu”, “Elimde Silah Değil, Kalem ve Stetoskop Var” gibi bölümlerde sağlık hakkının nasıl göz ardı edildiği ortaya konuyor.
Halime Gülsu’nun hikâyesi, bu bakımdan kitabın en ağır bölümlerinden biri. Sistemik lupus gibi ciddi bir kronik hastalığı bulunan Gülsu, cezaevi şartlarında ilaçlarına ve uygun tedaviye ulaşamıyor, sağlık durumu giderek ağırlaşıyor ve sonunda hayatını kaybediyor. Burada cezaevi, yalnızca özgürlüğün kısıtlandığı bir mekân olmaktan çıkıyor; gerekli sağlık hizmeti sağlanmadığında insan hayatını doğrudan tehdit eden bir yere dönüşüyor.
Kitabın son hikâyesi “Otuz Gün Ömrün Kaldı” ise yaşam hakkı ihlalini cezaevi dışına taşıyor. On iki yaşındaki Furkan’a beyin kanseri teşhisi konuluyor ve Türkiye’de tedavi imkânı bulunmadığı söyleniyor. Ailesi Küba’da tedavi imkânı buluyor; ancak ailenin pasaportlarına el konulduğu için çocuğun yurt dışına çıkmasına izin verilmiyor. Ailenin en azından Furkan’ın tek başına gitmesi yönündeki talebi de kabul edilmiyor. Hastalığı ilerleyen Furkan önce yüz felci geçiriyor, daha sonra bir gözünü kaybediyor ve 7 Şubat 2017’de hayatını kaybediyor.
Kitabın bu hikâyeyle sona ermesi son derece anlamlıdır. Çünkü eser boyunca anlatılan bütün hak ihlalleri, Furkan’ın hikâyesinde yaşam hakkı meselesine bağlanır. Devletin idari bir kararı, tedaviye ulaşması gereken bir çocuğun önünde ölümcül bir engele dönüşmüştür.
Mektupların açtığı iç dünya
Eserde mektup türü önemli bir yer tutuyor. “Son Mektup”, “Ali Ünal’dan Mektup”, “Ya Bir Daha Fırsatım Olmazsa” ve cezaevinden gönderilen çeşitli mektuplar, karakterlerin iç dünyasına doğrudan ulaşmamızı sağlıyor.
Kitap, okuru ağlatmayı hedefleyen bir duygu sömürüsüne yaslanmaktan ziyade, tanıklığın kendi gücüne güveniyor. Elbette hikâyelerin çoğu son derece dramatik; ancak bunun nedeni anlatımın yapay biçimde dramatikleştirilmesi değil, yaşananların kendisidir.
Burada önemli olan, mağdurları yalnızca çaresiz ve kırılmış insanlar olarak göstermemektir. Kitapta kadınların ve ailelerin dayanışması, cezaevinde üretmeye devam etmeleri, yeni meslekler edinmeleri, çocuklarını büyütmeleri ve umutlarını korumaları da anlatılıyor. Böylece mağduriyet ile insanlık onuru arasındaki denge korunuyor.
Bir karşı-hafıza kitabı
Otoriter dönemlerin en önemli mücadele alanlarından biri hafızadır. İktidarlar yalnızca bugünü yönetmek istemez; geçmişin nasıl hatırlanacağını da belirlemeye çalışır. Bunun için bazı mağdurlar görünmez hâle getirilir, bazı ölümler sıradanlaştırılır, bazı hukuksuzluklar güvenlik diliyle meşrulaştırılır.
Annemin elleri varmış, tam da bu noktada bir karşı-hafıza metni olarak değer kazanıyor. Resmî anlatının dışarıda bıraktığı insanların seslerini kayda geçiriyor. Bir gün mahkeme dosyaları, resmî belgeler ve siyasi tartışmalar önemini yitirse bile, bir çocuğun “Annemin elleri de varmış” cümlesi yaşamaya devam edecektir.
Deniz Kenan’ın bu eseri, 15 Temmuz sonrası Türkiye’nin toplumsal ve insani bilançosunu anlamak isteyen herkes için önemli bir kaynak niteliğinde. Özellikle insan hakları savunucularının, gazetecilerin, hukukçuların, eğitimcilerin ve gelecekte bu dönemi araştıracak tarihçilerin dikkatle okuması gereken bir çalışma.
Süreyya Yayınları tarafından yayımlanan bu kitabı hararetle tavsiye ediyorum.
Kaynak: Tr724
***Mutluluk, adalet, özgürlük, hukuk, insanlık ve sevgi paylaştıkça artar***
