Demokratik toplum inşasında dil ve çerçeve

Barış müzakeresi ‘zafer’ diliyle yürütülemez. Demokratik toplum inşası ‘mutlak doğrular’ mantığıyla örgütlenemez. Farklılıkların bir arada yaşaması ‘sapma ve düzeltme’ kavramlarıyla kavranamaz. Yeni bir gerçekliği anlatmak için yeni bir dile ihtiyaç var. Ve yeni bir dil, yeni bir düşünce biçiminin ürünüdür

Nimet Sevim

Dil, düşüncemizin aracı değildir yalnızca. Onun sınırıdır aynı zamanda. Hangi kelimelerle düşündüğümüz, neyi görebildiğimizi, neyi sorabileceğimizi ve neyin mümkün görüneceğini belirler. Bu soyut bir felsefi gözlem değildir. Siyasi pratiğin tam merkezinde duran, somut sonuçlar doğuran bir gerçekliktir. Demokratik toplum inşasını konuştuğumuzda hangi kelimeler devreye giriyor? Hangi çerçeveler düşüncemizi şekillendiriyor? Ve bu çerçeveler bizi nereye götürüyor, nereye götüremez?

***

Aynı olguyu farklı kelimelerle tanımlamak, yalnızca farklı bir üslup değildir. Farklı bir gerçeklik kurar. “Azınlık hakları” ile “ortak özgürlükler” aynı meseleyi farklı çerçeveler içinde sunar. Biri ayrımı, öteki ortaklığı öne çıkarır. Biri “onlar” ve “biz” arasındaki sınırı pekiştirir, öteki o sınırı bulanıklaştırır. Hangi çerçeveyi kullandığınız, hangi çözümlerin akla geleceğini, hangi ittifakların mümkün görüneceğini ve hangi gerilimlerin kaçınılmaz sayılacağını doğrudan etkiler.

Ya da şu örneği düşünelim: “Barış müzakeresi” ile “teslim olma” aynı süreci tanımlıyor olabilir; ama biri bir imkânın kapısını açar, öteki onu kapatır. Biri özneyi masada oturan taraf olarak kurar, öteki onu yenik düşen taraf olarak. Dil burada sadece durumu tasvir etmez; tarafların kim olduğunu, gücün nerede bulunduğunu ve sonucun ne anlama geldiğini de şekillendirir. Bunun en başarılı örneği, Abdullah Öcalan’ın başlattığı ve yürüttüğü barış ve demokratik sürecin müstesna tekniğidir.

Nörobilimin açığa çıkardığı içsel beyin, bilgiyi ham ve yansız biçimde işlemez; her girdiyi var olan çerçeveler aracılığıyla yorumlar. Yeni bir bilgi, yerleşik çerçeveyle çeliştiğinde çoğunlukla çerçeve değişmez, bilgi reddedilir ya da bükülür. Yani insanlar, gördükleri için düşünmezler; düşündükleri için görürler. Bu, siyasi iletişimin ve toplumsal dönüşümün önüne koyduğu en büyük engellerden biridir.

***

Siyasi dil boşlukta üretilmez. Her dönemin dili, o dönemin mücadelelerinin, ilişkilerinin ve güç yapılarının izini taşır. Bugün demokratik toplum inşasını tartışırken kullandığımız kelimelerin önemli bir bölümü, onlarca yıl öncesinin siyasi ikliminde şekillendi. O kelimelerin bir kısmı hâlâ işlevseldir; bir kısmı ise değişen gerçekliği artık taşıyamaz hale gelmiştir. Ama değiştirilmeleri kolay değildir. Çünkü o kelimeler yalnızca birer araç değil, kimlik ve aidiyet taşıyıcılarıdır. Bir kelimeyi sorgulamak, bazen o kelimeyle örülmüş bir tarihi, bir sadakati ya da bir kimliği sorgulamak gibi hissettirir.

İşte tam da bu yüzden dil meselesi hassastır ve bu hassasiyet çoğunlukla konuşmayı engeller. Oysa tam da bu yüzden konuşulması gerekir. Eski kelimelerle yeni bir dünya kurmaya çalışmak, eski haritayla yeni bir coğrafyada yol bulmaya benzer. Harita elimizde, yön duygumuz var; ama gittiğimiz yer haritada yok. O zaman ya haritaya bakıp “bu yer yoktur” deriz, ya da haritayı bir kenara bırakıp gerçekten nerede olduğumuza bakarız.

***

Hangi kelimelerle düşündüğümüz, neyi görebildiğimizi belirler. ‘’Zafer,” “düşman,” “mutlak doğru,” “sapma,” “kitle”… Bu kelimelerin her biri belirli bir dönemin, belirli bir mücadele anlayışının izini taşıyor. O dönemde işlevseldi; o gerçekliği anlatıyordu. Ama farklı bir dönemde, farklı bir gerçekliği anlatmak için aynı kelimelerle konuşmak yalnızca iletişimi değil düşüncenin kendisini kısıtlar. Barış müzakeresi “zafer” diliyle yürütülemez. Demokratik toplum inşası “mutlak doğrular” mantığıyla örgütlenemez. Farklılıkların bir arada yaşaması “sapma ve düzeltme” kavramlarıyla kavranamaz. Yeni bir gerçekliği anlatmak için yeni bir dile ihtiyaç var. Ve yeni bir dil, yeni bir düşünce biçiminin ürünüdür.

***

Dil, masa başında icat edilmez. Yaşanan deneyimden, yeni ilişkilerden ve farklı gerçekliklerin bir arada var olmaya başlamasından doğar. Demokratik toplum inşasının dili de ancak böyle gelişebilir. Farklı kimliklerin, farklı coğrafyaların ve farklı yaşam deneyimlerinin siyasi düşünceye gerçekten taşınabildiği ortamlarda. Tek bir merkezin üretip dağıttığı bir dil değil; farklı seslerin birbirini dönüştürdüğü bir dil.

Bu, kavramsal bir titizlik gerektiriyor. Her kullandığımız kelimeye sormak gerekiyor: Bu kelime ne açıyor, ne kapatıyor? Kimi görünür kılıyor, kimi görünmez? Hangi ilişkileri mümkün kılıyor, hangilerini önceden imkânsız ilan ediyor? Bu sorular rahatsız edici olabilir. Çünkü yerleşik dili sorgulamak, onun üzerine kurulmuş düşünce yapılarını da sarsar. Ama bu sarsıntı bir tehdit değildir. Daha doğru, daha kapsayıcı ve daha yaratıcı bir düşüncenin başlangıç noktasıdır.

***

Sonuç olarak şunu söylemek gerekiyor: dil mücadelesi, siyasi mücadelenin ayrılmaz bir parçasıdır. Hangi kelimelerin meşru sayılacağı, hangi çerçevelerin egemen olacağı ve hangi anlatıların gerçeklik olarak kabul göreceği; bunlar güç ilişkilerinin yansıdığı alanlardır. Demokratik toplum inşası bu alanda da mücadele gerektirir. Dayatılan çerçeveleri görünür kılmak, alternatif diller geliştirmek ve farklı deneyimleri taşıyabilecek kavramlar üretmek; bunlar soyut entelektüel uğraşlar değil, somut siyasi eylemlerdir. Hangi kelimelerle düşündüğümüz, hangi dünyayı kurduğumuzu belirler. Bu yüzden yeni bir dünya kurmak isteyenlerin, önce yeni kelimeler bulmaya ihtiyacı vardır.