DR. YÜKSEL NİZAMOĞLU | YORUM
Bediüzzaman’ın Osmanlı bürokrasisi ile tanışması Mardin’de gerçekleşecek ancak sürüldüğü Bitlis’te de Vali Ömer Paşa ile karşı karşıya gelecektir.
Ömer Paşa ile olan çeşitli diyaloglarına karşılık Bediüzzaman’ın entelektüel kişiliğinin oluşmasında Van Valisi Tahir Paşa önemli bir rol oynayacak hatta onun bir arizasıyla İstanbul’a gidecek ancak umduğunu bulamadan Van’a geri dönecektir.
MARDİN VE SÜRGÜN
Bediüzzaman hayatta iken yayınlanan Tarihçe-i Hayat’a göre, onun Osmanlı siyasi hayatıyla tanışması Mardin’de başlamıştır. Eserde bu süreç, “çok genç yaşta iken siyasi hayata atılır, vatan ve millete hizmete başlar. İlk hayat-ı siyasiyesi Mardin’de başlamıştır” şeklinde ifade edilmektedir. Şerif Mardin haklı olarak bu ifadeden maksadın ne olduğunun açık olmadığını vurgular.
Genç Said burada uzun süre kalamaz ve “bir mutasarrıfın pençe-i kahrıyla elleri bağlı, muhafız nezaretiyle” Bitlis’e sürülür. İki Tarihçe’de de sürgün nedenine dair bir bilgi verilmez. “Pençe-i kahır” ifadesinin bu şekliyle 1335’te (1919) basılan ilk Tarihçe’de yer alması da ilginç bir durumdur.
O dönemde Diyarbakır vilayetine bağlı bir sancak olan Mardin’de Müslüman Kürt, Arap ve Türklerle gayrimüslim Ermeni, Süryani ve Yahudiler yaşamaktaydı. Genç Said’in Mardin’de bulunduğu sırada 1895 Kasım’ında Diyarbakır’da Ermeni komitecilerin saldırıları ile başlayan olaylar Mardin’e de sıçramış; Ermeni ve Süryaniler Kürt aşiretlerinin saldırılarına uğramışlardı. Mardin merkezde ise Müslüman ahali, gayrimüslim halkı koruyarak zarar görmelerini önlemişti.
Genç Said’i sürgüne gönderen kişinin Mardin Mutasarrıfı Mehmet Enis Paşa olduğu anlaşılmaktadır. Selanik doğumlu olan Enis Paşa, Abdülhamid devrinin taşra idarecileri arasında yer almaktadır.
Şarkikarahisar Mutasarrıflığı sonrasında 1888’de Mardin’e mutasarrıf tayin edilen Enis Paşa (BOA; DH. MKT, 1561/29) burada üç yıl kaldıktan sonra Muş’a mutasarrıf olarak tayin edildi. Ancak bir yıl sonra yeniden aynı görevle Mardin’e döndü.
Enis Paşa’nın Abdülhamid devrinin gözde bürokratlarından birisi olduğu anlaşılmaktadır. Paşa, Mardin’de mutasarrıflık yaparken 1895’te Diyarbakır vali vekilliğini de üstlenmiş, 1896’da da bu göreve asaleten tayin edilmiştir (İ. HUS, 33/116).
Bu görevden sonra da Basra ve Halep valiliği yapacaktır. 1902’de görevinden azledilen Enis Paşa, emekliliğe sevk edilmiş, ömrünün son zamanlarını Fatih’teki Otlukçu Yokuşu’ndaki konağında zorluklar içinde geçirmiş ve 1905’te çocuksuz olarak vefat etmiştir.
Peki Bediüzzaman Mardin’den niye sürülmüştü? Risale-i Nur’da bu konuda net bir bilgi verilmese de yukarıda belirttiğimiz gibi Tarihçe-i Hayat’ta yer alan “siyasi hayatla tanıştığına” dair ifade bize bir kapı aralamaktadır. Şahiner eserinde bu konuya yer vermediği gibi hiçbir yorum da yapmaz.
Mardin’in bu ifadeyi açıklayış biçimi şu şekildedir:
“Bu ifade, muhtemelen, Said Nursi’nin Müslümanları İslâmiyet’in daha büyük zaferleri yolunda elbirliğiyle çalışmaları için harekete geçirmeye yönelik ilk girişimlerini kastetmektedir”.
Gerçekten de genç Said, burada bir taraftan Kuzey Afrika’nın önde gelen Müslüman hareketlerinden Senusîlere mensup bir dervişle, diğer taraftan “İslamcı” ideolojinin önemli kurucu figürlerinden, Mümtaz’er Türköne’nin ifadesiyle, “Spielberg filmlerindeki gibi bir hayat yaşamış olan” Cemaleddin Afgani’nin takipçilerinden birisiyle karşılaşmıştır. Bu durum onda “İttihad-ı İslam” düşüncesinin temelini atmış olmalıdır.
Onun bu yıllarda Abdülhamid rejiminin gözetimi altında “İstanbul’da tutulan” Afgani’nin takipçilerinden birisiyle diyaloğa girmiş olmasının, valinin hışmına uğramasında etkili olduğu düşünülebilir.
Bir de Bediüzzaman’ın Mardin’de Namık Kemal’in “Rüya” adlı makalesini okuduğu ve etkilendiği belirtilmektedir. Namık Kemal bu makalesini Magosa’da bulunduğu dönemde 1293 Hicri yılında (Miladi 1876) Sadakat gazetesinde yayınlamıştır.
Makale bir ütopya tarzında kaleme alınmış olup dönemin aydınlarının en büyük özlemi olan “hürriyet”, çok güzel bir “Hürriyet Perisi” şeklinde tasvir edilmiştir.
Namık Kemal bu makalede topluma seslenir ve onları intibaha davet eder: “Ne zaman intibah hasıl edebileceksiniz? Ne zaman mert olacaksınız? … Ne zaman kaderinizi anlayacaksınız?”. Sonrasında da buna sessiz kalanlar gaflet uykusundan uyanmazlarsa, devletin çökeceğini söyler.
İşte Bediüzzaman Mardin’de, Jön Türklerin hedefleri olan; anayasa yapılması, meşruti rejime geçilmesi ve bunların temeli olan “hürriyetçi fikirleri” tanımıştır.
Bunu da Münazarat’ta “İnkılâptan (1908 Meşrutiyeti) on altı sene evvel, Mardin cihetlerinde, beni hakka irşad eden bir zata rast geldim. Siyasetteki muktesit mesleği bana gösterdi. Hem, ta o vakitte, meşhur Kemâl’in Rüya’sıyla uyandım” şeklinde ifade etmiştir.
Ancak bu “siyasetle, devletle, rejimle ve hürriyetçi fikirlerle tanışmanın” karşılığı olarak ilk bedeli ödemiş ve Jön Türklerin sürgününün benzerine maruz kalmıştır.
Burada şunu ifade etmemiz gerekiyor. Yukarıdaki tespitler sadece Risale-i Nur’dan çıkarılmış yorumlar olup Bediüzzaman’ın hangi kanuni gerekçeyle Mardin’den sürüldüğüne dair şu anda elimizde bir kayıt bulunmamaktadır. Yapılacak yeni çalışmalarla bu hususun da aydınlatılması gerekmektedir.
Tahir Paşa’nın oğlu Cevdet Bey (Belbez)
Sonuç olarak Mardin günlerinin Bediüzzaman üzerinde ciddi bir etkisi olduğu kesindir. Nitekim sonraki yıllarda basılan Divan-ı Harb-i Örfi’de İttihad-ı İslam konusunda “selefleri” olarak şu kişileri belirtecektir:
“Şeyh Cemaleddîn-i Afganî, allâmelerden Mısır müftüsü merhum Muhammed Abduh, müfrit âlimlerden Ali Suâvi, Hoca Tahsin ve İttihad-ı İslâm’ı hedef tutan Namık Kemal ve Sultan Selim’dir”.
BİTLİS VE ÖMER PAŞA
Bediüzzaman artık Mardin gibi mutasarrıflık olan bir şehir yerine vilayet merkezi olan Bitlis’tedir ve buradaki muhatabı Vali Ömer Paşa’dır. Bu sırada on beş on altı yaşlarında olan genç Said, kısa bir süre sonra Vali ile karşı karşıya gelecektir.
Ömer Paşa’nın vali olarak tayini ilginç bir nedenle gerçekleşmiştir. Ömer Bey, Emniyet Sandığı Müdürü iken saray mensuplarından bir hanım sultan ve bir şehzadenin rehin mücevherat ve başka eşya için özel muamele taleplerini, “Ben sultanlara halktan ayrı bir muamele yapamam” diyerek reddetmişti. Bu “adilane” tavrı sonrasında valilik görevine getirilmiştir.
Osmanlı arşiv kayıtlarında “Ömer Sabri Bey” olarak gözüken, Risale-i Nur’da ise Ömer Paşa olarak geçen Ömer Bey, 1865’te Mülkiye’yi bitirdikten sonra Poti Şehbenderliği ve Tiflis Başşehbenderliği (Başkonsolosluğu) görevlerinde bulunmuştu. Daha sonra hariciye mesleğinden ayrılarak Tekaüd Sandığı’nda çalışmaya başladı. Burada İstanbul Emniyet Sandığı müdürlüğüne kadar yükseldi.
1894’te Bitlis vali vekilliğine tayin edilen Ömer Sabri, 1895’te de bu göreve asaleten tayin edildi. 1899’da Bitlis’te görevi esnasında vefat eden Ömer Paşa; Fransızcaya vakıf olduğu gibi Arnavutça ve Rumca da konuşmaktaydı. 1879’da Mevhibe Hanım’la evlenen Ömer Bey’in bu evlilikten altı kız, iki erkek çocuğu dünyaya gelmişti.
Tahir Paşa Konağı (Restore edilmiş hali)
Vefatı sonrasında, yanında bulunan ailesinin İstanbul’a getirildiği, masrafların karşılanmasına dair arşivlerdeki çeşitli yazışmalardan ortaya çıkmaktadır (BEO, 1167/87452, H. 10.03.1316; BEO, 1168/87536, H. 13.03.1316).
Genç Said, Mardin’de olduğu gibi burada da Vali ile karşı karşıya gelecektir. Hem ilk Tarihçe’de hem de Latin harfli olarak basılan Tarihçe’de bu olaya yer verilmiştir.
Nursi, Ömer Paşa’nın memurlarla birlikte 1919’da basılan Tarihçe’ye göre “vali ile bir kısım memurların işret ettikleri”, sonraki Tarihçe’ye göre ise “içki içtikleri” haberini alır.
Abdülhamid gibi “dindar” olarak bilinen bir padişah devrinde doğrudan devleti dolayısıyla padişahı temsil eden bir valinin bu davranışı nasıl açıklanabilir? Bunun Abdülhamid’in kurduğu yönetim modelinin bir sonucu olduğu anlaşılmaktadır.
Nitekim New York Herald’ın temsilcisi olarak Trabzon, Erzurum, Bitlis ve Van’ı gezen Dr. Hepworth şu tespiti yapacaktır:
“(Abdülhamid) Tam bir inziva hayatı yaşıyor; vilayetleri hiç ziyaret etmiyor, kendi bahçesinden öteye çıkmıyor ve her haber zerreciği, çeşitli şahsi menfaatlerini yürüten bir saray takımının süzgecinden geçiyor. Duyduğuna ya da belirli kişilerin kendisine söylemeyi seçtiği şeylere inanamayacağı gibi, herhangi bir açıklamayı doğrulaması da imkânsız, zira resmi evrak çoğunlukla masallarla dolu…”.
Bediüzzaman, Bitlis gibi dindar bir memlekette “hükümeti temsil eden zatın” bu davranışına müdahale etme ihtiyacı hissederek “bir revolver ve hançer ile” işret meclisine gider.
Önce “işret hakkında” bir hadis okuyarak “pek şiddetli bir şekilde sövüp savmaya” başlar. Vali, “fevkalade mütehammil ve hamiyetli bir zat olduğundan” tepki vermez. Ömer Paşa, sonradan kendisini yanına davet ederek “herkesin bir piri vardır, sen de benim pirimsin” der ve bundan sonra yanında kalacağını belirtir (Abdurrahman (1335), s. 24-25).
Bediüzzaman yukarıda bahsettiğimiz altı kızdan üçünün yaşça büyük olmalarına rağmen “birbirinden tefrik edemediğini” belirtir ve bunu “ilmin izzetini muhafaza etmek” olarak izah eder.
Başlangıçta hoş olmayan ilişkiler sonradan yoluna girmiş, Şahiner’e göre; Ömer Paşa yerel kıyafetinden vazgeçmesi karşılığında köşk, bin altın ve kızını vermeyi teklif etmiştir (Şahiner, N. (1974), s. 45).
Ömer Paşa ile olan ilişkilerin olumlu bir havaya dönmesi, Bediüzzaman’ın hayatında çok önemli bir dönüm noktasıdır. Mardin’de ilk defa siyasi hayatla tanışan Nursi, Vali’nin hışmına uğrayıp sürülmüşken Bitlis’te bu kez valinin iltifatına nail olmuş ve yanında kalmaya başlamıştır. Ancak bunun hangi gerekçeye dayandığı konusunda ne Şahiner ne de Mardin sessiz kalmışlar ve yorum yapmamışlardır.
Van Valisi Tahir Paşa
Ömer Paşa’nın bu tercihinde muhtemelen genç Said’in iyi niyetli olduğunu anlaması ve genç yaşta bu kadar birikime sahip bir “alim ve kanaat önderi adayını” devlete küstürmek istememesinin etkili olduğu tahmin edilebilir. Bediüzzaman bu sayede büyük bir fırsat elde etmiş ve valinin kendisine tahsis ettiği odada çeşitli kitapları mütalaa etme imkânı bulmuştur.
Mardin, herhangi bir kaynak göstermeden Nursi’nin Bitlis’te okuduğu kitapları anlamakta zorlandığını, bu durumun kendisini fikri bir bunalıma ve düşünce süreci olarak da durgunluğa düşürdüğünü belirtir.
İşte tam bu aşamada onun için bir çıkış yolu olarak Van hayatı başlayacak ve bir anda kendini farklı bir dünyada bulacaktır. Elbette Van’a gidişinin diğer nedeni olarak himayesinde bulunduğu Vali Ömer Paşa’nın vefatını da dikkate almak gerekir.
Sonuç olarak Bediüzzaman’ın Mardin ve Bitlis hayatı, kişiliğin oluşmasında önemli bir rol oynayan ilk gençlik yıllarında devletle ve bürokrasiyle tanışmasını sağlamıştır. Mardin’de Senusileri ve Cemaleddin Afgani’yi tanıması onda “İttihad-ı İslam” düşüncesinin temellerini atmıştır.
Namık Kemal sayesinde de “intibaha gelerek” hürriyet, istibdat karşıtlığı ve anayasal yönetim fikirlerini benimseyecek, sonraki yıllarda “Ekmeksiz yaşarım fakat hürriyetsiz yaşayamam” diyecektir (Emirdağ Lahikası, s.18).
Mardin’den sürüldükten sonra Bitlis’te yine Vali ile problem yaşasa da sonrasında Vali Paşa’nın himayesinde onun konağında yaşamaya başlayacak ve asıl hayatını şekillendirecek Van hayatının temeli bu yolla atılmış olacaktır. Muhtemelen Bitlis’ten Van’a davet edilmesinin nedeni de artık Vali, dolayısıyla devlet nezdinde “makbul ve muteber” bir kişi olmasıdır.
Kaynaklar: BOA; DH. MKT, İ. HUS, BEO; Abdurrahman (1335), Bediüzzaman’ın Tarihçe-i Hayatı, İstanbul, Necm-i İstikbal; Bediüzzaman Said Nursi (2007), Tarihçe-i Hayat, İstanbul, Şahdamar; Şahiner, N. (1974), Bilinmeyen Taraflarıyla Bediüzzaman Said Nursi, İstanbul, Yeni Asya; Badıllı, A. (2019), Mufassal Tarihçe-i Hayat, İstanbul, Sebat; Mardin, Ş. (1992), Bediüzzaman Said Nursi Olayı, İstanbul, İletişim; Kırmızı, A. (2008), Abdülhamid’in Valileri, İstanbul, Klasik; Çankaya, A. (1968-1969), Yeni Mülkiye Tarihi ve Mülkiyeliler, Ankara, Mars Matbaası; Göşen, Z. (2021), “Namık Kemal’in Siyasi Ütopyası Rüya”, Akra, C. 9, S. 25, s. 257-270;
https://www.risalehaber.com/mehmet-selim-mardin-bir-mutasarrifin-pence-i-kahri-24920yy.htm (5.5.2026).
Anahtar Kelimeler: Bediüzzaman, Ömer Paşa, Tahir Paşa.
Kaynak: Tr724
***Mutluluk, adalet, özgürlük, hukuk, insanlık ve sevgi paylaştıkça artar***
