AI Washing nedir?

Teknolojinin hızla popülerleşmesi, şirketlerin yapay zeka kullanımına ilişkin beyanlarının da daha fazla sorgulanmasına yol açıyor.

Şirketlerin ürün veya hizmetlerinde yapay zekayı olduğundan daha kapsamlı ya da etkili gösterdiği durumlar “AI Washing” olarak adlandırılıyor.

Bu kavram, çevresel konularda kullanılan “greenwashing” terimine benzer şekilde, gerçekte sınırlı olan yapay zeka kullanımının pazarlama faaliyetlerinde abartılması anlamına geliyor.

Şirketlerin “AI Washing” tanıtımı

Bazı şirketler gerçekte basit algoritmalar kullanmasına rağmen ürünlerini yapay zeka destekli olarak tanıtırken, bazıları mevcut teknolojilerin performansını abartabiliyor ya da henüz tam olarak çalışmayan sistemleri hazır gibi sunabiliyor. Bazı firmalar ise mevcut yazılımlarına yalnızca bir sohbet botu ekleyerek ürünü “AI destekli” olarak pazarlayabiliyor.

Yatırım dünyasında da benzer bir eğilim gözlemleniyor. Teknoloji yatırımlarına odaklanan OpenOcean verilerine göre, 2022 yılında girişimlerin yalnızca yüzde 10’u, sunumlarında yapay zekadan bahsederken bu oran 2023’te yüzde 25’in üzerine çıktı. Bu yıl ise oranın üçte bir seviyesini aşmasının beklendiği ifade ediliyor.

Araştırmalar, bu eğilimin yeni olmadığını gösteriyor. MMC Ventures tarafından 2019 yılında yayımlanan bir çalışmada, kendisini “yapay zeka girişimi” olarak tanımlayan şirketlerin yüzde 40’ının gerçekte kayda değer bir yapay zeka kullanmadığı tespit edildi.

Yapay zeka kavramının net bir tanımının bulunmaması da tartışmaları derinleştiren unsurlar arasında yer alıyor.

BBC’nin 27 Haziran 2024’teki haberinde görüşlerine yer verilen uluslararası denetim, vergi ve danışmanlık hizmetleri şirketi KPMG’de yeni teknoloji riskleri sorumlusu olarak görev yapan Douglas Dick, yapay zekanın tek bir ortak tanımının olmamasının, yapay zeka manipülasyonu sorununu daha da kötüleştirdiğini belirtti.

Dick, “Bir grup insana yapay zekanın tanımını sorsam, hepsi farklı bir cevap verirdi. Terim çok geniş ve gevşek bir şekilde, net bir referans noktası olmadan kullanılıyor. Yapay zeka manipülasyonunun ortaya çıkmasına izin veren de bu belirsizliktir.” ifadesini kullandı.

Bu durumun işletmeler için “endişe verici etkilere yol açabileceğini” ifade eden Dick, bunların teknoloji ve hizmetler için fazla ödeme yapmak ve yapay zekanın yardımcı olması beklenen operasyonel hedeflere ulaşamamak olabileceğini belirtti.

Terimin geniş ve esnek biçimde kullanılması da şirketlerin farklı düzeydeki teknolojileri aynı başlık altında sunmasına imkan tanıyor.

Tüketici güvensizliğine yol açabiliyor

“AI Washing”in etkileri yalnızca pazarlamayla sınırlı kalmıyor. Şirketler açısından beklentilerin karşılanamaması operasyonel sorunlara yol açabilirken, yatırımcılar için gerçekten yenilikçi girişimlerin tespit edilmesini zorlaştırabiliyor.

Tüketiciler açısından ise beklenti ile gerçek performans arasındaki fark güven kaybına neden olabiliyor.

Konu, düzenleyici kurumların da gündeminde. ABD’de Securities and Exchange Commission (SEC), iki yatırım danışmanlığı şirketini yapay zeka kullanımına ilişkin yanıltıcı beyanlarda bulundukları gerekçesiyle suçladı. Bu adım, yapay zeka iddialarına yönelik denetimlerin artabileceğine işaret ediyor.

Amazon ve “AI Washing” kullanımı

“AI Washing” ile ilgili tartışmanın en dikkat çeken örneklerinden biri, ABD merkezli Amazon şirketi tarafından geliştirilen “Just Walk Out” sistemi oldu.

Şirketin Amazon Fresh ve Amazon Go mağazalarında kullanılan sistem, müşterilerin ürünleri alıp kasaya uğramadan mağazadan çıkmasını sağlıyor.

Sensörler ve yazılımlar aracılığıyla müşterinin aldığı ürünlerin tespit edilmesi ve ücretin otomatik olarak tahsil edilmesi prensibine dayanan sistem, yapay zeka destekli olarak tanıtıldı. Ancak yıl içinde yayımlanan bazı haberlerde, sistemin tamamen yapay zekaya dayanmadığı ve işlemlerin önemli bir kısmının Hindistan’dan yaklaşık 1000 çalışan tarafından manuel olarak kontrol edildiği öne sürüldü. Bu kontrollerin, işlemlerin yaklaşık dörtte üçünü kapsadığı iddia edildi.

Amazon, iddiaların “yanıltıcı” olduğunu belirterek, Hindistan’daki çalışanların tüm mağazalardan gelen görüntüleri incelemediğini, yalnızca sistemin doğruluğunu artırmak amacıyla değerlendirme yaptığını açıkladı.

Şirket, bu sürecin yüksek doğruluk hedefleyen birçok yapay zeka sisteminde yaygın olarak kullanılan insan denetimi uygulamalarından farklı olmadığını ifade etti.

BBC’nin haberine göre, yatırım firması OpenOcean ekibinden Sri Ayangar, fonlama rekabeti ve en ileri teknolojiyi kullanma isteğinin, bazı şirketleri yapay zeka yeteneklerini abartmaya ittiğini belirtti.

Ayangar, “Bazı kurucular, sunumlarında yapay zekadan bahsetmezlerse, çözümlerindeki rolünden bağımsız olarak dezavantajlı duruma düşeceklerine inanıyor gibi görünüyor. Analizimize göre, yapay zeka yetenekleri iddiasında bulunan şirketler ile somut yapay zeka odaklı sonuçlar gösteren şirketler arasında önemli bir fark var.” dedi.

Bir diğer yatırım firması MMC Ventures’in ortağı Simın Menashy’nin de görüşlerine yer verilen haberde, en ileri yapay zeka araçlarının artık her şirketin standart yazılım fiyatına satın alabileceği vurgulandı.

Menashy, birçok firmanın, tüm bir sistemi kurmak yerine, yapay zeka içermeyen bir ürünün üzerine sohbet özelliği olan bir yapay zeka aracı eklediğini belirtiyor.

“AI Washing”in toplu işten çıkarmalara etkisi

New York merkezli Fortune dergisinin 3 Mayıs’taki haberine göre, yapay zeka aracı ChatGPT’nin sahibi olan şirket OpenAI’ın üst düzey yöneticisi Sam Altman, şubatta Hindistan’daki bir teknoloji zirvesinde verdiği demeçte, bazı şirketlerin “AI Washing” olarak adlandırılabilecek, yapay zekayı bahane ederek işten çıkarmalar yaptığına ve iş gücündeki azalmaları “yanlış bir şekilde” teknolojinin etkisine bağladığına işaret etti.

Altman, yapay zekanın bir sonucu olarak daha fazla iş kaybı ve teknolojiyi tamamlayan yeni rollerin ortaya çıkmasını beklediğini belirterek, “Her teknoloji devriminde olduğu gibi yeni tür işler bulacağız. Ancak yapay zekanın işleri yapmasının gerçek etkisinin önümüzdeki birkaç yıl içinde hissedilmeye başlanacağını düşünüyorum.” dedi.

2025 Dünya Ekonomik Forumu “Geleceğin İşleri Raporu”na göre, işverenlerin yaklaşık yüzde 40’ının, yapay zeka nedeniyle ilerleyen dönemde personel azaltma yoluna gideceği tahmin ediliyor.

Öte yandan haberde, ChatGPT’nin piyasaya sürülmesinden Mart 2026’ya kadar yapay zekadan faydalanan işlerde çalışan bireyler için meslekteki değişim oranında veya işsizlik süresinde önemli bir farka rastlanmadığı belirtildi.

Haberde, yapay zeka ile ilgili önemli bir işgücü değişikliğinin olmadığı vurgulandı.

Yale Üniversitesinin Bütçe Laboratuvarı’nın yönetici direktörü ve kurucu ortağı Martha Gimbel, Fortune dergisine verdiği demeçte, yapay zekanın şu aşamada makroekonomik etkilerinin olmadığı yorumunda bulundu.

Yapay zeka platformu WebAI’nin kurucusu David Stout da Fortune dergisine yaptığı değerlendirmede, teknoloji girişimcilerinin yapay zekaya yapılan aşırı ve sürekli yatırımları haklı çıkarmak için artan bir baskıyla karşı karşıya olduğuna dikkati çekti.

Stout, bu nedenle birçok şirketin yapay zekanın kitlesel işçi yer değiştirmesi tahminleriyle iş gücünü ve ekonomiyi alt üst edeceğine dair anlatılar oluşturduğunu belirtti.

Şirketlerin rekabette geri kalmamak için bu söylemi kullandığı yorumu

Yapay zeka alanında çalışmalar yapan yatırımcı Malik Olatunda Oduaye, yaptığı değerlendirmede, “AI Washing” kavramının, şirketlerin ürün veya hizmetlerini gerçekte olduğundan daha gelişmiş yapay zeka teknolojileri kullanıyormuş gibi pazarlaması anlamına geldiğini söyledi.

Oduaye, şirketlerin yatırım çekmek, piyasa değerlerini artırmak ve rekabette geri kalmamak için “AI destekli” söylemini yoğun şekilde kullandığını ifade etti.

Oduaye’ye göre, belirsiz pazarlama dili, algoritmalar ve veri setlerine ilişkin şeffaflık eksikliği ile abartılı otomasyon iddiaları “AI Washing”in temel göstergeleri arasında yer alıyor.

Bu durumun tüketicilerde yapay zekaya yönelik güvensizlik oluşturduğunu kaydeden Oduaye, yanıltıcı yapay zeka iddialarının yatırımcılar açısından da finansal ve hukuki riskler doğurabileceğini söyledi.

ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonunun yanıltıcı yapay zeka beyanlarına karşı şirketlere yaptırım uygulamaya başladığını hatırlatan Oduaye, Avrupa Birliği’nin yapay zeka için kapsamlı yasal çerçeve oluşturan “EU AI Act” düzenlemesinin de bu alandaki şeffaflığı artırmayı hedeflediğini dile getirdi.