Tarihe düşülen not

İdamlarının yıldönümünde Denizlerin mücadele arkadaşı, yoldaşı Aydın Çubukçuyla konuştuk:

Son sözlerin bu bölümü bir bakıma yapılamamış olanlar hakkında bir özeleştiri olarak da değerlendirilebilir ve nitekim sonraki arkadaşları öyle anlamış ve değerlendirmişlerdir. Bu slogan bugün de Türk gençlik ve işçi-emekçi hareketi için doğru çizgiyi temsil etmektedir. Pek çok açıdan eleştirilebilirler, ama bu konuda hiçbir tereddütleri yoktur

Deniz Bakır

Türkiye sosyalist tarihinin en keskin virajlarından biri olan 6 Mayıs 1972, sadece üç genç fidanın idamıyla değil, bir kuşağın gelecek tahayyülünün de mühürlenmesiyle hafızalara kazındı. Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan’ın mirası bugün hala pek çok tartışmanın merkezinde. Ancak Deniz’i sadece sloganlarla ya da parkalı fotoğraflarıyla anmak, onun politik derinliğini anlamaya yetmiyor.

O dönemin en yakın tanıklarından, Deniz’in mücadele arkadaşı, yazar ve kuramcı Aydın Çubukçu ile bu portreyi konuştuk. Aydın Çubukçu’nun cevapları, Deniz’in bir ‘ikon’ değil, bilinçli bir politik özne olduğunu bir kez daha hatırlatıyor.

Teoriden Pratiğe

60’ların sonu, Türkiye solunda “Milli Demokratik Devrim” (MDD) ve “Sosyalist Devrim” tartışmalarının en hararetli olduğu yıllardır. Dergiler, forumlar ve okul kantinleri birer teorik savaş alanına dönüşmüştür. Aydın Çubukçu’ya Deniz’in bu atmosferdeki yerini soruyoruz.

Deniz Gezmiş genellikle eylemci yönü, cesareti ve cüretiyle öne çıkarılır. Onun teorik-politik merakı, okuma alışkanlıkları ile ilgili aklınızda kalan bir şey var mı? Eylemlerin ve dönemin yoğunluğu arasında Deniz’i bir şeyler okurken veya bir teorik meseleyi hararetle tartışırken nasıl hatırlıyorsunuz? Aklınıza gelen örnekler var mı? Sorusunu şöyle yanıtlıyor Aydın Çubukçu:

“Deniz Gezmiş, henüz oldukça ham ve geri düzeyde olmasına karşın sosyalizm teorisi, taktik ve politikası üzerine bol miktarda laf edildiği, dergiler dolusu yazılar yazıldığı bir dönemde, bir sonuca bağlanmayan ve ayrılık noktalarının abartılmasına yol açan tartışmalardan bıkmış pek çok devrimci genci en ileri düzeyde temsil ediyordu. Onun gibi bazı gençler bu yüzden TİP içindeki güncel tartışmaları bir yana bırakıp ellerinin erdiğince kendi yollarını aramaya başladılar. ‘Dergicilik’ ve ‘devrimcilik’ biçiminde bir farklılaşma 70’lerin başında açık bir ayrışmanın adı olmasına karşın, Deniz’in düşüncesinde bu bölümleme oldukça erken bir zamanda berraklaşmıştı. Bununla birlikte Deniz, daha ilk çocukluk yıllarından başlayarak çok okuyan, yeri geldiğinde yazıp çizen bir gençti. Sosyalizmin teorisi alanında da diğer yaşıtlarından daha bilgiliydi. Tıpkı Sinan Cemgil, Mahir Çayan, İbrahim Kaypakkaya gibi öğrenci gençlik kitlesinin genel kültür düzeyinin çok ilerisindeki gençlerden biriydi. Ne var ki, örneğin Mahir Çayan tutkulu bir tartışmacı ve gerçekten iyi bir hatipken, Deniz pek çok problemi kafasında çözmüş ve artık eylem zamanının geldiğine karar vermiş olduğundan yazmayı ve konuşmayı bırakmıştı. Bir an önce eyleme geçmekten başka düşüncesi yoktu. İstanbul yıllarında onun da çok ateşli bir tartışmacı olduğu biliniyor, ancak Ankara’ya geçtikten sonra bütün ilgisini silahlı mücadelenin örgütlenmesine yöneltmişti. Onun açısından tartışma bitmişti, eylemden başka her şey boştu.”

Deniz Gezmiş Kemalist mi?

Günümüzde Deniz Gezmiş ile ilgili en çok dolaşıma sokulan konulardan biri de onun Mustafa Kemal ile ilgili söyledikleri ya da yaptıkları oluyor. Onu bir çeşit sol Kemalist gibi sunan yorum ve aktarımlar az değil. Bu konuyu en nesnel değerlendirebilecek kişilerden biri olarak Aydın Çubukçu’ya soruyoruz. Deniz’in gelişimini göz ardı eden biçimde onu tipik bir sol Kemalist gibi sunanlar az değil. Siz bu tabloyu ya da yorumları nasıl değerlendiriyorsunuz? Sorusunu şöyle yanıtlıyor Aydın Çubukçu:

“Elbette Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının, hatta onlarla birlikte Mahir Çayan gibi gençlik içinde çıkan devrimci önderlerin Marksizm-Leninizm’in teorik ve politik hattı açısından eleştirilecek pek çok yönü vardır ve bu eleştiri sonradan derinlemesine yapılmıştır. ‘Maceracı’, ‘Romantik devrimci’ gibi kavramlar politik bakımdan anlamsızdır, açıkça belirtmek gerekir, onlar küçük burjuva devrimcileriydi. Dünyadaki o dönemde ortaya çıkan pek çok devrimci kişi ve örgüt gibi, SSCB ve ÇKP arasındaki ağır tartışma, Küba’nın hiçbir kalıba sığmayan devrimci atılımı, Vietnam Komünist Partisi’nin başarıyla yürüttüğü halk savaşı, ‘yeni bir yol’ arayışlarını besliyordu ve Türkiyeli devrimciler de bu yol arayışını kendi çabalarıyla sürdürülüyorlardı. Ancak belirleyici olan, bu hareketlerin işçi sınıfından kopuk, hatta bu sınıfı devrim hesaplarının dışında değilse bile ‘kenarında’ tutan anlayışları, ‘küçük burjuva devrimciliği’ kavramının yerinde olduğunu göstermektedir.

Elbette bu çerçevede, Kemalizm’in olgun bir eleştirisinin yapılabilmesi de mümkün değildi. Bilinmeyen bir şey değil, Deniz de Mahir de Mustafa Kemal hareketine saygılıydılar, bu hareketi ‘tamamlanması gereken bir devrim’ olarak görüyorlardı. TİP, kuruluşundan itibaren bir ‘İkinci Kurtuluş Savaşı’ sloganını ortaya atmıştı ve gençlik içinden çıkan silahlı hareketler buna ilişkin bir eleştiri geliştirmemişlerdi. Ama bu onların ‘Kemalist’ oldukları anlamına gelmez. Pratik açısından bakıldığında bu yakıştırmanın geçersizliği daha açık bir biçimde görülür. Ve en sonunda Deniz’in idam sehpası altında haykırdığı ‘Yaşasın Marksizm-Leninizm’in Yüce İdeolojisi’ sloganı bugün de sürdürülmek istenen tartışmalara ve yakıştırmalara konulmuş son noktadır.”

Darağacındaki Kürt Sorunu ve ortak gelecek

Türkiye’nin en sancılı meselesi olan Kürt sorunu, 70’lerin başında henüz bugünkü kitleselliğine ulaşmamıştı. Ancak Deniz Gezmiş, 6 Mayıs sabahı celladına bakarken kurduğu o meşhur cümlesiyle tarihe bir not düşecekti. Bu not 54 yıl sonra özgürlük hareketi nezdinde bölge ezilenlerinin referans kaynaklarından biri haline geldi. Bu nedenle Aydın Çubukçu’ya darağacında yükselen ve Gezmiş’in vasiyetlerinden biri hüviyeti kazanan “Yaşasın Türk ve Kürt halklarının bağımsızlık mücadelesi” sloganının arkasındaki asıl politik bilinç neydi? sorusunu yönelttik. Çubukçu Gezmiş’in bu tarih notu arkasındaki politik bilinci şöyle anlattı:

“Öğrenci hareketi içinde ve özel olarak Dev-Genç çevresi bakımından söylersek, Kürt devrimci gençleriyle en sıkı ilişkisi olan Deniz Gezmiş’ti. Silahlı örgütlenme çalışmalarının daha başlangıcından itibaren Kürt halkının mücadelesinin belirleyici bir rol üstleneceğinden kuşku duymuyordu. Kır gerillasının başka bölgelerde de olabileceğini düşünen ve öneren arkadaşları olmasına karşın onun ve Hüseyin İnan’ın ve elbette çekirdek kadrodaki diğer arkadaşların kafası çok açıktı. Malatya bölgesinin bir başlangıç olarak seçilmesi bu bakımdan tesadüf değildir. Dolayısıyla darağacındaki slogan stratejik bir hedefin açıklanmasıdır, anlık bir refleks kesinlikle değildir. Son sözlerin bu bölümü, tıpkı Marksizm-Leninizm hakkında söylenenler gibi, kendilerinden sonra izlenecek yol hakkında açık bir manifestodur. Bir bakıma yapılamamış olanlar hakkında bir özeleştiri olarak da değerlendirilebilir ve nitekim sonraki arkadaşları öyle anlamış ve değerlendirmişlerdir. Bu slogan bugün de Türk gençlik ve işçi-emekçi hareketi için doğru çizgiyi temsil etmektedir. Halkların birleşik mücadelesini, ezilen halkın kendi iradesiyle yürüteceği mücadelesini ihmal etmeden yürütebilmek, iki halkın ortak kurtuluşu için mücadele etmek bugün de tutulması yolu işaret etmektedir. Elbette Deniz Gezmiş ve arkadaşları açısından, ezilen halkın kendi kaderini tayin etme hakkı, ayrı devlet kurma hakkı da dahil olmak üzere, Marksizm-Leninizm açısından bakıldığında çok açık kabul görmüştü. Dediğim gibi, pek çok açıdan eleştirilebilirler, ama bu konuda hiçbir tereddütleri yoktur.”

Enternasyonalist Miras

Ortadoğu yine savaş ve işgal altında. Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının 1969’da Filistin’e gidişi ve oradaki kamplarda kalması sadece askeri bir eğitim arayışı mıydı, yoksa aynı zamanda kafasındaki daha büyük bir Ortadoğu ve dünya devrimi vizyonunun parçası mıydı? Ortadoğu’nun savaş ateşi içinde yandığı bugünkü koşularda Filistin’i bir başlangıç noktası olarak alan Deniz biz ne söylüyor? Çubukçu’nun bu sorulara cevabı şöyle:

“İki yanı da doğrudur. Evet, gerilla eğitimini kendileri için gerekli görüyorlardı. Bunun yanı sıra Filistin halkının işgal ve soykırıma uğratılma girişimi karşısında devrimci-enternasyonalist bir tavır takınılması konusunda da kafaları açıktı. Oradaki mücadelenin, dünya çapında sürmekte olan halk savaşlarının ve gerilla mücadelelerinin ayrılmaz bir parçası olduğunu da kabul ediyorlardı. Nerede haklı bir savaş ve direniş varsa orada çarpışmaya hazırdılar. Fakat şunu da biliyorlardı, en açık enternasyonalist tavır kendi ülkende devrim yapmaktır. Deniz ve arkadaşları bu bakımdan iki yönü de güçlü bir anlayışı miras bırakmışlardır. Ezilen halkların tavizsiz yanında olmak ve kendi ülkende devrim davasıyla onların mücadelesini birlikte düşünmek… Bugün de bu bakış açısı doğru ve geçerlidir.”