Kadınlar neden erkeklerden daha uzun yaşıyor?

Kadınların erkeklerden uzun yaşamasının nedenleri tam olarak bilinmiyor, ancak bilim insanlarının bazı fikirleri var.

Hatta bu fikirler bazı kuş türleri gibi, yaşam süresi açısından avantajın erkeklerde olduğu durumları da açıklamaya yardımcı olabilir.

Erken ölümler

“Neredeyse her ülkede kadınlar erkeklerden daha uzun yaşar,” diyor Birleşik Krallık’taki Oxford Nüfus Yaşlanması Enstitüsü Direktörü Prof. Sarah Harper ancak “bu durum ülkeden ülkeye büyük ölçüde değişir” diye ekliyor.

Örneğin Rusya, Ukrayna ve Vietnam’da kadınlar yaklaşık 10 yıl daha uzun yaşarken, Nijerya gibi yerlerde fark çok küçük.

Bilim insanları bu değişimin bir kısmını sosyal ve davranışsal farklılıklara bağlıyor.

Rusya’da “gerçekten çok büyük bir belirleyici faktör esasen sigara ve alkol” diye açıklıyor Harper; bunların kullanımı erkekler arasında daha yaygın.

Dünya genelinde de erkeklerin yaşamı kısaltan diğer davranışlara daha yatkın olduğu görülüyor.

“Beslenmeleri genellikle daha sağlıksız olma eğiliminde” diyor Harper.

Ayrıca doktora gitme olasılıkları da daha düşük; ancak “evli erkeklerin bir avantajı vardır… çünkü genellikle partnerleri onları götürür.”

Birçok toplumda erkeklerin daha tehlikeli işlerde çalıştığını ve erkeklik algısının daha fazla risk alma ile ilişkilendirilebileceğini söylüyor.

“Erkeklerde trafik kazaları, şiddet, cinayet ve intihardan kaynaklanan ölümler çok daha yüksek” diye uyarıyor. Tablo sabit değil.

Birleşik Krallık’ta 1960’lar ve 70’lerde yürütülen sigara karşıtı kampanyalar erken erkek ölümlerinde düşüşe yol açtı.

“O anda bu fark dramatik biçimde kapandı,” diyor Harper.

Yine de, alışkanlıklar değişse bile cinsiyetler arasındaki farkın tamamen ortadan kalkmayacağını düşünüyor çünkü “kadınlar ile erkekler arasında her zaman biyolojik bir fark olacak.”

Östrojen ve testosteron

Bu farklardan biri hormonlar.

İspanya’daki Valencia Üniversitesi’nde yaşlanma üzerine uzmanlaşmış fizyolog Prof. Consuelo Borrás, “Östrojenler kadınları korumak için pek çok şey yapar” diyor.

Bunlar arasında kolesterol seviyelerini kontrol etmek ve bağışıklık sistemini düzenlemekten, idrar yolu enfeksiyonlarını önlemeye ve beyin ile kemik sağlığını korumaya kadar birçok etki var.

Bu hormonun bu kadar çok faydası olmasının nedenlerinden biri, hücrelerimizde biriken ve yaşlanmaya katkıda bulunan serbest radikaller adı verilen zararlı parçacıkları etkisiz hale getiren bir antioksidan gibi davranmasıdır.

“Birçok çalışma, menopozda östrojen korumasının kaybının vücuttaki birçok işlevi etkileyeceğini gösteriyor” diye açıklıyor Borrás:

Örneğin osteoporoz elbette yaşlanma süreciyle ilgilidir, ancak aynı zamanda östrojen eksikliğinden de kaynaklanır.

Doğru kadınlara menopozun erken döneminde hormon replasman tedavisi uygulandığında bazı işlevlerin yeniden kazanıldığını sıkça gördüklerini söylüyor.

Öte yandan erkeklerde başlıca cinsiyet hormonu testosteron ve bu hormon daha riskli davranışlarla ilişkilendiriliyor.

Borrás, bunun vücut içinde bazı zararlı etkileri de olabileceğini düşünüyor; ancak bunun nasıl gerçekleştiği henüz net değil.

Nitekim 2012 tarihli bir çalışma, Kore tarihinde hadım edilmiş ve testosteron üretmeyen bir grup erkeğin, diğer erkeklere göre 14-19 yıl daha uzun yaşadığını bulmuştu.

Bu verilerin sınırlamaları var ve bariz nedenlerle tekrar edilemez.

Yine de bazı hayvanlarda elde edilen kanıtlar da kısırlaştırılan erkeklerin daha uzun yaşayabildiğine işaret ediyor.

Hormonlar uzun ömürlülük bulmacasının bir parçası olabilir, ancak başka unsurlar da var.

“Birçok faktör var ve bazılarını biliyoruz, ancak bunun gerçekten çok karmaşık bir süreç olduğunu düşünüyorum,” diyor Borrás.

Evrimsel ipuçları

Daha iyi anlamak için bazı bilim insanları insanın ötesine bakıyor.

Daha uzun yaşayan dişilere sahip tek tür biz değiliz.

Aslanlar ve koyunlardan orkalar ve farelere kadar birçok memelide bu durum görülür.

İlginç bir şekilde, kuşlarda durum tersi: Yaşam süresi açısından genellikle avantaj erkeklerdedir.

Bunun bir ipucu cinsiyet kromozomlarında olabilir.

Almanya’daki Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsü’nden araştırmacı Dr. Johanna Staerk, “Memelilerde dişiler iki X kromozomuna sahipken, erkeklerde bir X ve bir Y vardır,” diyor.

Bir teoriye göre XX yapısına sahip olmak dişilere bir avantaj sağlayabilir; çünkü “kopyalardan birinde bir mutasyon varsa, diğer kopya bunu telafi edebilir” diye açıklıyor Staerk:

Ancak erkeklerde sadece bir X kromozomu olduğu için bu mutasyonlar daha zararlı olabilir.

Kuşlarda ise aynı kromozomun iki kopyasına sahip olanlar erkeklerdir (onlarda bu kromozom Z olarak adlandırılır), dişilerde ise bir Z ve bir W vardır.

Staerk “Bu, memelilerde dişilerin daha uzun yaşaması ve kuşlarda erkeklerin daha uzun yaşamasının bir açıklaması olabilir,” diyor.

Ancak 2025’te yayımlanan çalışması, hikâyenin bundan da öteye geçtiğini gösteriyor.

“Tek eşli türlerde güçlü cinsiyet farkları görülmüyor” diyor:

Goriller veya aslanlar gibi erkeklerin birden fazla dişi için rekabet ettiği tek eşli olmayan türlerde ise cinsiyet farkları çok daha büyük.

Staerk’e göre, bu türlerde erkekler dişileri çekmek için büyük vücutlar veya boynuzlar gibi enerji yoğun özellikler geliştirmeye öncelik vermiş olabilir ve bu da uzun ömür aleyhine sonuçlanmış olabilir.

Öte yandan evrim dişilerde farklı bir yol izlemiş olabilir.

Bir görüşe göre dişilerin yavrulara baktığı türlerde, “özellikle insanlar veya büyük maymunlar gibi çok uzun yaşayan türlerde, annenin daha uzun yaşaması, yavrularını yetişkinliğe ulaştırabilmesi için avantajlı” diyor Staerk.

Bu durum kadınlar için tamamen olumlu da değil.

Kadınlar erkeklerden daha uzun yaşayabilir, ancak araştırmalar yaşamları boyunca daha fazla ölümcül olmayan hastalıkla karşılaştıklarını da gösteriyor. Bunlar arasında bel ağrısı, depresif bozukluklar ve baş ağrıları yer alıyor.

Harper, “Kadınlar daha güçlü bağışıklık tepkilerine sahip olma eğilimindedir, ancak bu durum iltihapla ilgili hastalıklara yol açabilir” diyor:

Ayrıca elbette kas ve iskelet sistemlerimiz biraz daha az dayanıklıdır.

Sonuç olarak Harper “Erkeklerin biyolojisi onları ölüme karşı daha savunmasız kılar, kadınların biyolojisi ise sakatlığa karşı daha savunmasız kılar” diyor.

Üç uzman da biyolojinin kaderi tamamen belirlemediğini vurguluyor.

Biyolojik farklılıkların çevre ve davranışlardan büyük ölçüde etkilendiğini belirten Borrás, hem kadınların hem erkeklerin yalnızca “daha uzun yaşamak için değil, elbette daha iyi yaşamak için” beslenme, egzersiz, uyku ve stres gibi faktörlere dikkat etmesi gerektiğini söylüyor.