Faili meçhul değil, faili belli

Devletin kaybettiği Fehmi Tosun’un kızı Besna Tosun ile gündemde olan ‘faili meçhul’ davalarını konuştuk:

• Babam Fehmi Tosun, evimizin önünden üç sivil polis tarafından gözaltına alınarak kaybedildi. Babamın dosyası, diğer kayıp dosyalarıyla aynı kaderi paylaşarak zamanaşımıyla kapatıldı
• Bir mahalle dolusu insanın sessizce izlediği, koca bir ailenin kıyametiydi: Babam Fehmi Tosun’un faili meçhul değil, faili belli; 31 yıldır aradığımız tek şey ise lütuf değil, gerçek bir adalet
• Açıklamalardan anladığımız kadarıyla bu girişimler yalnızca ‘faili meçhul’ dosyalarla sınırlı tutuluyor. Oysa bizim yakınlarımız faili meçhul değildir. Biz gözaltında kaybetmeleri konuşuyoruz; fail bellidir

Roni Nasır Kaya

Türkiye’nin karanlık dönemlerinden biri olan 90’lı yılların toplum hafızasında bıraktığı en ağır ve kanayan mirası, kuşkusuz gözaltında kayıplardır. Bu trajik sürecin sembol isimlerinden biri olan Fehmi Tosun, 31 yıl önce devletin gözetimindeyken kaybedilen yüzlerce insandan sadece biridir. Ancak ailesi ve sevenleri için o, hiçbir zaman sadece bir ‘faili meçhul’ ya da istatistik verisi olmadı. Hukuki dosyaların zamanaşımı gerekçesiyle birer birer kapatıldığı, faillerin ise sistematik bir cezasızlık zırhıyla korunduğu bu zorlu iklimde, kızı Besna Tosun babasının akıbetini sormaktan asla vazgeçmiyor. ‘Faili belli, adalet ise hâlâ kayıp’ diyerek 31 yıldır süregelen bu hakikat arayışını haykıran Tosun, gerçekleştirdiğimiz bu röportajda hem kişisel acısını hem de toplumsal bir yüzleşmenin Türkiye’nin geleceği için neden kaçınılmaz olduğunu çarpıcı gerçeklerle gözler önüne seriyor.

• Babanız Fehmi Tosun’un 1995’te zorla kaybedilmesinin üzerinden yıllar geçti. Bu süreçte adalet arayışınız hangi noktada?

Babam Fehmi Tosun, 19 Ekim 1995 tarihinde İstanbul’daki evimizin önünden üç sivil polis tarafından gözaltına alınarak kaybedildi. Aradan geçen 31 yıl boyunca başvurduğumuz hiçbir resmi kurumdan sonuç alamadık. Dosyamızda iç hukuk yolları tükenmiş; Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) yaptığımız başvuruda ise Türkiye, etkili soruşturma yürütme taahhüdünde bulunarak tazminat ödemiştir. Ancak bu karara rağmen bugüne kadar etkili bir soruşturma yönünde tek bir somut adım atılmamış, aksine dosyamız zamanaşımı gerekçesiyle kapatılmıştır. Ağabeyimle birlikte olayın doğrudan tanıkları olmamıza rağmen ifademiz dahi alınmamış, tanık olarak dinlenme taleplerimiz savcılık tarafından yok sayılmıştır. Babamın kaçırılmasında kullanılan aracın plakasının dahi soruşturulmadığını, aracın kime ait olduğuna dair yaptığımız başvuruların sonuçsuz bırakıldığını öğrendik. İçişleri Bakanlığı ise aracın aidiyet bilgisini “özel hayatın gizliliği” gerekçesiyle vermeyi reddetmiştir. Neticede babamın dosyası, diğer kayıp dosyalarıyla aynı kaderi paylaşarak zamanaşımıyla kapatılmış ve failler cezasızlık zırhıyla korunmuştur.

• Babanızın kaybedildiği güne dair hafızanızda en çok yer eden şey nedir? Bu olay hayatınızı nasıl şekillendirdi?

Babam, yaşadığımız mahallede, evimizin önünden ve herkesin gözü önünde kaçırıldı. Benim için en sarsıcı olan, bu olayın bu kadar açık bir şekilde yaşanmasına rağmen çevredeki insanların büründüğü sessizlikti. Koca bir mahalle dolusu insan, sanki bir film izliyormuşçasına bir insanın kaçırılmasını seyretti. Kaçırılan bir baba; onu kurtarmak için çığlık çığlığa feryat eden bir kadın ve beş çocuk… Bu manzara, kalabalığın sessizce izlediği ama pek çok aile için kopan bir kıyametti. Hatırladıkça hâlâ büyük bir üzüntü ve öfke duyuyorum. Yaşananlar hayatımda derin bir iz bıraktı ve bu iz geleceğimi şekillendirdi; tanık olduğum hiçbir haksızlık karşısında sessiz kalmamam gerektiğini bana öğretti. Sadece kendi başıma gelenlere değil; haksızlık kimden gelirse gelsin ve kime yapılırsa yapılsın, gücüm yettiğince “amasız ve fakatsız” her türlü adaletsizliğin karşısında durmaya çalıştım. Çünkü bence insan olmanın temel sorumluluğu tam olarak budur.

• Aradan geçen bunca zamana rağmen dosyanın aydınlatılmamasını neye bağlıyorsunuz?

Gözaltında kaybetme, yalnızca bireyi hedef alan bir suç değil; tüm topluma yönelik bir sindirme politikasıdır. Bu nedenle babama yönelik işlenen suç, aynı zamanda topluma verilmiş bir gözdağı niteliğindedir. Bu ülkede yüzlerce insan güvenlik güçleri tarafından gözaltına alındı, işkence gördü, katledildi ve bedenleri kaybedildi. Bu suçlarda tek bir fail yoktur; emri verenler, uygulayanlar ve bu suçları cezasızlıkla koruyanlar aynı suç zincirinin parçalarıdır. Söz konusu zincirle yüzleşmek devlet açısından kolay değildir; çünkü bu durum, birçok kurumu ve kişiyi kapsayan bir sorumluluğu açığa çıkarır. Bu nedenle herkes birbirini koruyor ve dosyalar aydınlatılmıyor.

• Türkiye’de zorla kaybetmeler ve faili meçhul dosyalar konusunda sizce sistematik bir cezasızlık politikası mı var?

Kesinlikle var; Türkiye’de yüzlerce, belki binlerce insan gözaltına alındı, öldürüldü ve bedenleri kaybedildi. Pek çoğunun mezar yeri dahi bilinmiyor. Tanıklar ve somut deliller olmasına rağmen dosyaların büyük çoğunluğu zamanaşımı gerekçesiyle kapatıldı. Failler korunmakla kalmadı, adeta ödüllendirildi. Dargeçit dosyasında olduğu gibi, tüm gerçekler ortada olmasına rağmen ceza verilmedi. Bu durum tesadüf değil; sistematik bir cezasızlık politikasının sonucudur. Devlet eliyle işlenen suçlar yargı eliyle örtbas ediliyor; suçun failleri ve sorumluları cezasızlık politikalarıyla korunuyor.

• Cumartesi Anneleri ile yürüttüğünüz mücadele yıllar içinde ne kazandırdı, neyi eksik bıraktı?

Cumartesi Anneleri hepimize hiç pes etmeden mücadele etmeyi, direnmeyi ve umut üretmeyi öğretti. Bu mücadele, devletin işlediği insanlık suçlarını görünür kıldı ve yeni kayıpların önüne ciddi bir set çekti. Zaten ilk taleplerden biri “yeni kayıplar olmasın”dı ve bu anlamda önemli bir kazanım sağlandı. Gözaltında kaybetme gerçeğini toplumun hafızasında tutmak için olağanüstü bir çaba gösterildi. Sadece kendi evlatları için değil, bu topraklarda yaşayan herkes için insan onuruna yaraşır; eşit, özgür ve güvenli bir yaşam talebiyle mücadele edildi. Eğer bir eksiklikten söz edeceksek; bu Cumartesi Anneleri’nin veya hak savunucularının değil, toplumun eksikliğidir. Bu eksiklik, haklı mücadelenin yeterince sahiplenilmemesi ve kayıp yakınlarının taleplerinin toplumsallaşamamasıdır.

• Son dönemde bazı kayıp dosyalarının yeniden gündeme gelmesini nasıl değerlendiriyorsunuz?

Gündeme gelenler gözaltında kayıp dosyaları değil, faili meçhul cinayet dosyalarıdır. Yapılan açıklamalardan anladığımız kadarıyla bu girişimler yalnızca “faili meçhul” dosyalarla sınırlı tutuluyor. Oysa bizim yakınlarımızın faili meçhul değildir. Biz gözaltında kaybetmeleri konuşuyoruz; yakınlarımız devlet tarafından gözaltına alındı, tanıklara ve delillere rağmen bu durum inkâr edildi. İşkencelerle katledildiler ve bedenleri kaybedildi; burada fail bellidir. Konuşulan dosyalardan, bu girişimlerin bizim dosyalarımızı kapsamadığı anlaşılıyor. Ancak bir kez daha vurgulamak gerekir ki; devlet geçmişte işlediği suçlarla yüzleşip hesaplaşmadan onurlu bir barışı konuşmak mümkün değildir.

• Devletin geçmişle yüzleşme konusunda samimi bir adım attığını düşünüyor musunuz? Sizce ne yapılmalı?

Şu ana kadar yapılan açıklamalar daha çok söylem düzeyinde kalmıştır; somut adımlar atılmadan samimiyeti değerlendirmek mümkün değildir. Türkiye’de gözaltında kaybetme suçu “insanlığa karşı suç” kapsamında görülmediği için zamanaşımına tabi tutulmakta ve 20 yılın ardından dosyalar kapatılmaktadır. Gözaltında kaybetmeler ağırlıklı olarak 90’lı yıllarda gerçekleştiği için bu dosyaların tamamına yakını aynı gerekçeyle kapatılmıştır. Oysa gözaltında kaybetme, doğası gereği insanlığa karşı işlenmiş bir suçtur ve zamanaşımına tabi tutulamaz. Gerçek bir yüzleşme sağlanabilmesi için; gözaltında kaybetme suçu TCK’de “insanlığa karşı suç” olarak düzenlenmeli ve failleri koruyan cezasızlık politikalarına son verilmelidir. Devlet, gözaltında kaybetme suçundaki sorumluluğunu kabul etmeli; bağımsız ve etkili soruşturma mekanizmaları kurmalıdır. Ancak bu somut adımlar atıldığında samimi bir yüzleşmeden söz edilebilir.

• Faili meçhul dosyalarına ilişkin neden bugüne kadar somut adım atılmıyor?

Öncelikle bu süreçte, gözaltında kayıpları da kapsayacak şekilde sürekli kullanılan kavrama itirazım var. “Faili meçhul” kavramı hukuki olarak failin tespit edilemediği suçlar için kullanılır; ancak bu kavram, devlet görevlilerinin doğrudan ya da dolaylı sorumluluğunun bulunduğu ağır insan hakları ihlallerini görünmez kılmaktadır. Bu nedenle öncelikle kavramsal bir ayrım yapmak gerekir. Gözaltında kaybetme; bir kişinin devlet görevlileri tarafından ya da onların bilgisi, desteği veya onayıyla gözaltına alınması, ardından bu durumun inkâr edilmesi ve o kişinin akıbetinin gizlenmesidir. Dolayısıyla bizim kayıplarımız “faili meçhul” değil, faili bellidir. Somut adım atılmamasının temel nedenlerinden biri de bu suçların devletin bilgisi ve dahli olmadan işlenemeyecek olmasıdır. Çünkü bu tür suçlara ilişkin gerçek bir soruşturma yürütüldüğünde sorumluluk, yalnızca fiili gerçekleştiren kişilerle sınırlı kalmayacaktır. Sorumluluk; emir-komuta zinciri içinde yer alan, suça göz yuman, kolaylaştıran ya da cezasızlığı sürdüren tüm kamu görevlilerine kadar uzanacaktır. Bu durum ise beraberinde ciddi bir siyasi ve kurumsal sorumluluk doğurmaktadır. Ayrıca yargının bağımsız olmayışı, cezasızlık kültürünün yerleşmiş olması ve toplumdaki sessizlik de bu süreci besleyen unsurlar arasındadır. Söz konusu dosyaların aydınlatılabilmesi için her şeyden önce güçlü bir siyasi irade gerekmektedir.

• Süreç kapsamında sizinle temas kuruldu mu?

Meclis bünyesinde kurulan Milli Dayanışma Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu’na davet edildik. 20 Ağustos 2025 tarihinde yapılan toplantıda, Cumartesi Anneleri olarak tüm kayıp ailelerinin yıllardır yaşadığı belirsizliğin nasıl bir işkenceye dönüştüğünü anlattık. Komisyona 584 kişilik bir kayıp listesiyle birlikte; kayıp yakınlarının beklenti, öneri ve taleplerini içeren kapsamlı bir rapor sunduk. Komisyondaki tüm partiler bizi dikkatle ve ilgiyle dinledi. Ancak bu görüşmenin ardından herhangi bir temas kurulmadı ve taleplerimize dair somut bir adım atılmadı.

• Yetkililere doğrudan bir çağrınız olsa ne söylerdiniz?

31 yıldır aynı şeyi söylüyoruz: Hakikatleri açığa çıkarın. Gözaltında kaybedilen insanların akıbetlerini açıklayın. Failleri koruyan cezasızlığa son verin. Bu suçların bir daha tekrarlanmaması için etkili soruşturmalar yürüterek adaleti sağlayın. Başka ne diyebilirim ki? Zira adalet tesis edilmeden ne gerçek bir barış ne de toplumsal bir yüzleşme mümkündür.