Diyarbakır Cezaevi Raporu: Çocuklara yönelik ihlaller ‘kronik ve yapısal’

Amed Barosu’nun hazırladığı rapor, Diyarbakır Çocuk ve Gençlik Kapalı Ceza İnfaz Kurumu’nda tutulan çocukların sistematik hak ihlallerine maruz kaldığını ortaya koydu. Görüşmeler, ihlallerin münferit değil, süreklilik kazandığını gösteriyor

Amed Barosu Çocuk Hakları Merkezi, 2025 Nisan – 2026 Nisan döneminde toplam 45 çocukla gerçekleştirdiği görüşmeler sonrası hazırladığı, “Diyarbakır Çocuk ve Gençlik Kapalı Ceza İnfaz Kurumu’nda Tutuklu Bulunan Erkek Çocuklarına Yönelik Hak İhlalleri ve Tutulma Koşullarına İlişkin Rapor”unu açıkladı. Baroda yapılan açıklamaya çok sayıda avukat katıldı.

Raporu okuyan avukat Berfin Dayan, görüşmeler ve gözlemler neticesinde elde edilen bulguların, çocukların maruz kaldığı ihlallerin münferit olmadığını; süreklilik arz eden, yapısal ve kronik bir nitelik kazandığını açıkça ortaya koyduğunu belirtti.

Koğuş içi düzen ve zorbalık öne çıkıyor

Berfin Dayan, çocukların yüzde 40’ının koğuş içerisinde ciddi sorun yaşandığını, yüzde 73,3’ünün koğuş içerisinde mesul kişiler tarafından kurallar konulduğunu belirtirken; yüzde 51,1’inin ise bu keyfi kuralların zorbalık içerdiğini ve uyulmaması halinde fiziksel ve psikolojik şiddete maruz kaldığını ifade ettiğini aktardı. Berfin Dayan, kronikleşen sorunlara karşı çocukların sadece yüzde 22,2’sinin kurumun bu kapsamda önlemler aldığını ifade ettiğini kaydetti.

Hak ihlallerine dair veriler

Berfin Dayan, görüşmeler sonucu elde ettikleri bulgulara dair şunları sıraladı:

• “ Yaklaşık olarak her 4 çocuktan biri cezaevi personelinin onur kırıcı davranışta veya hakarette bulunduğunu ifade ederken her 5 çocuktan biri ise cezaevi personelinin şiddet uyguladığını ifade etmektedir.
• Çocukların yüzde 13,3’ü çıplak aramaya maruz kaldığını, yüzde 20’si arama süreçlerinde mahremiyet ihlali yaşadığını, yüzde 15,6’sı ise personelin mahremiyet ihlaline yol açabilecek fiziksel temasta bulunduğunu ifade etmiştir.
• Kanunda açık olarak yasaklanmasına rağmen çocukların yüzde 53’3 üne kuruma nakil, hastaneye sevk ve muhtelif zamanlarda kelepçe takıldığı anlaşılmaktadır.
• Eğitim hakkı bakımından; çocukların örgün ve yaygın eğitime erişiminde süreklilik sağlanamadığı, eğitim materyallerine erişimde sınırlılıklar bulunduğu ve kurum içi sosyal faaliyetlerin yeterli düzeyde sunulmadığı yönünde bulgular tespit edilmiştir.
• Sağlık hizmetlerine erişim bakımından çocukların yalnızca yüzde 26,7’si gerekli tedbirlerin ivedilikle alındığını belirtmiş; sevk ve tedavi süreçlerinde gecikmeler olduğu tespit edilmiştir.
• Psikososyal destek kapsamında çocukların yalnızca yüzde 28,9’u psikolog ile düzenli görüşebildiğini ifade ederken görüşme gerçekleştirebilen çocukların önemli bir bölümü ise görüşme sürelerinin yetersiz olduğunu ifade etmiştir.
• Haberleşme hakkı bakımından; çocukların aileleriyle düzenli ve etkili iletişim kurmalarını sağlayan mekanizmaların sınırlı olduğu, e- görüşme ücret tarifesindeki yüksek tutarların bu hakkın kullanılmasının önünde ciddi engeller oluşturduğu anlaşılmaktadır.
• Yargıya erişim bakımından; çocukların avukata etkin erişim, savunma hakkı ve yargısal süreçlere katılım açısından çeşitli zorluklar yaşadığı, özellikle tutukluluk ve sevk süreçlerinde hak ihlali risklerinin bulunduğu tespit edilmiştir.
• Barınma koşulları bakımından çocukların yüzde 68,9’u koğuş kapasitesinin aşıldığını belirtmiştir.
• Beslenme hakkı bakımından çocukların yüzde 80’i günde üç öğün yemek verilmediğini ifade etmiştir.”

Berfin Dayan, görüşmelerde personel tarafından uygulanan fiziksel ve psikolojik şiddet iddialarının, çocuklar arasında yaygın biçimde gözlemlenen zorbalığın, kelepçe kullanımının ölçüsüz ve keyfi şekilde uygulanmasının, eğitim ve sağlık hakkına erişimde yaşanan ciddi aksaklıkların, avukata erişim ve savunma hakkının etkin kullanımının engellenmesinin yaygın ve kronik hale geldiğinin tespit edildiğini belirtti.

Cezaevlerinin işlevi tartışma konusu

Cezaevlerinin onarıcı işlevi yerine getirmekten uzak olduğunu dile getiren Berfin Dayan, kronikleşen hak ihlallerinin, çocukların hem kendilerine hem de topluma olan güven ve saygılarını zedelediğine; onları toplumsal hayattan daha da uzaklaştırdığına ve suç çevrelerine yeniden yönelme riskini arttırdığına dikkat çekti. Cezaevlerinin bu koşullar altında çocukların daha derin bir biçimde sistem dışına itildiği mekanlar haline dönüştürdüğünü sözlerine ekleyen Berfin Dayan, “Öte yandan, çocukların devletin kontrolü altında bulunduğu bu süreçte, onları suça sürükleyen nedenlerin tespiti ve ortadan kaldırılması için bilimsel ve düzenli çalışmalar yürütülmesi gerekmektedir. Çocukların özgürlüklerinden yoksun bırakıldığı kurumlar, haklarının askıya alındığı değil; aksine daha güçlü biçimde güvence altına alındığı alanlar olmak zorundadır. Mevcut durum ise bu temel ilkenin ihlal edildiğini açıkça göstermektedir” şeklinde konuştu.

Yetkililere çağrı: Somut adımlar atılsın

Berfin Dayan, taleplerini ise şu şekilde sıraladı:

• “Tespit edilen tüm hak ihlallerinin etkin, bağımsız ve şeffaf şekilde soruşturulmasını,
• Çocuklara yönelik şiddet ve kötü muamele iddialarının derhal sonlandırılmasını,
• Ceza infaz kurumlarında onarıcı adalet yaklaşımını esas alan rehabilite edici politikaların hayata geçirilmesini,
• Eğitim, sağlık, savunma ve başvuru haklarına engelsiz erişimin sağlanmasını,
• Güvenli, gizli ve erişilebilir başvuru mekanizmalarının oluşturulmasını,
• Bağımsız izleme ve denetim mekanizmalarının güçlendirilmesini yetkili kurumlardan talep ediyoruz.”

Kaynak: MA