DR. YÜKSEL NİZAMOĞLU | YORUM
Menemen olayından sonra sadece fiilen olaya karışan ayak takımı değil onlarla bağlantılı olduğu iddiasıyla çevreden Nakşibendi tarikatıyla bağlantılı bazı hoca, şeyh ve esnaf da kurulan Harp Divanı’nda yargılandı. Bu mahkemede gerek olayın failleri gerekse halktan bazı kişiler, hocalar ve Şeyh Esad Efendi ile oğlu savunmalarını yaptılar.
Harp Divanındaki yargılamanın tutanaklarına TBMM Zabıt ceridelerinden ulaşılabilmektedir. Bunun nedeni ise 1924 Anayasasının 24. Maddesine göre mahkemelerin verdiği idam cezalarının infazı için TBMM’nin onayının zorunlu olmasıydı.
ÇANKAYA TOPLANTISI
Yargılamaya geçmeden önce mahkemenin çalışma usulünün ve hedeflerinin belirlendiği Çankaya toplantısından bahsetmek gerekir. Bu toplantı 7 Ocak 1931 tarihinde yapılmış ve toplantıya bir önceki yazıda bahsettiğimiz Dolmabahçe Toplantısında hazır bulunanlar katılmıştır. Toplantının içeriğiyle ilgili ayrıntılar, Fahreddin Paşa’nın (Altay) ve Kazım Paşa’nın (Özalp) hatıralarında yer almaktadır.
M. Kemal Paşa bu toplantıda; olaya seyirci kalan Menemen halkının orayı terk etmesini istemiş, Balıkesir’den Vehbi Bey (Bolak), Sururi Efendi, Abdulgafur gibi bazı isimler vermiş, Serbest Fırka’yı destekleyen Yarın ve Son Posta gazetelerini hedefe koymuş, Kazım Karabekir’in Hür Adam gazetesinde imzasız makaleler yayınladığını söylemiştir.
Paşa’nın hedefinde Nakşibendi tarikatı da vardır ve Altay’ın aldığı nota göre, tarikatın “ekraze” edilmesini (“ekraze”, Fransızca “écraser” fiili olup “ezmek” demektir) istemiştir. Paşa bu görüşmede ısrarla tarikatın yok edilmesini, bunun için de “siyasi irtibat” aranmasını ve hiçbir yerde “kutub ve kutbu’l aktâb” bırakılmamasını emretmektedir. M. Kemal Paşa bundan sonra sözü “kadın mensuplar” konusuna getirmiş ve bunlara da “müsamaha edilmemesi” gerektiğini söylemiştir.
Meclis Başkanı Kazım Paşa’nın da hedefinde Nakşibendiler vardır ve bütün isyanların bu tarikat tarafından organize edildiğini ve Abdülhamid’in de “bunlardan” olduğunu söylemiş ve tekkelerin ya mektep yapılmasını ya da “yakılmasını” teklif etmiştir.
Şükrü Kaya da “Bayburt ihtilalinde askerimizi yakanlar Nakşibendilerdi” demiş ve Derviş Vahdeti’nin de “Nakşibendi” olduğunu ilave etmiştir.
Toplantıda İsmet Paşa; Fransız basınının olayın Gazi ve İsmet paşalar tarafından tertiplendiğini iddia ettiğini söylemiştir. M. Kemal Paşa’nın Menemen ve olayla ilgili köylerin sürülmesi teklifi ise İsmet Paşa ve Şükrü Kaya tarafından Paşa’nın ikna edilmesiyle “kış sonuna kadar” ertelenmesiyle sonuçlanmıştır. İsmet Paşa ayrıca Fahreddin Paşa’ya, Esad Efendi’nin Abdülhamid devrindeki Erbil sürgününü hatırlatıp “orada teşkilat kimlerdi” diyecektir.
Kazım Paşa hatıralarının bu toplantıyla ilgili bölümünde Mustafa Kemal Paşa’nın Menemen’le ilgili tepkilerine de yer vermekte ve kasabanın “vilmodit” ilan edilmesini istediğini belirtmektedir.
Fransızcada “Wille Maudite” olarak kullanılan bu kelimenin karşılığını da “cezalandırılmış şehir” olarak açıklayan Kemal Paşa; bu durumdaki bir şehrin halkının yaşadıkları yerden çıkarılarak başka şehirlere gönderildiğini, boşalan şehrin yakıldığını, daha sonra da hükümet meydanına sonraki nesillere ibret olmak üzere siyah bir taş dikildiğini söylemiştir. Muhtemelen Paşa’nın “Menemen’in yakılmasını istediği” söylemi buradan kaynaklanmıştır.
Fahreddin Paşa hatıratında müzakerede alınan kararları şöyle özetleyecektir:
Olay irticaî, siyasi ve müretteptir. Ancak bölgesel mi genel mi olduğu ortaya çıkarılmalıdır.
Tek bir noktada odaklanmadan ilgili olan herkes cezalandırılacaktır.
İdam cezaları, beklemeksizin Meclisin tasdikiyle hemen infaz edilecektir.
Menemen ve ilgili köylerin “gayrimeskûn” hale konması için kanun çıkarılacaktır.
Kadın mensuplar da “mühim” olup müsamaha gösterilmeyecektir.
Radikal ve ibret verici bir icraat sergilenecektir.
Osman Şevket ve Ali Seydi Beyler gibi kişiler mutlaka tahkik edilecektir.
Divan-ı Harp, ilgili kişiler için geçici veya daimî sürgün kararı verebilecektir.
Şeyhlik ve müritliğe devam edenlerin ağır şekilde cezalandırılması için kanun çıkarılacaktır.
SCF’ye yakın Son Posta, Yarın, Hür Adam, Yeni Asır gibi gazetelerin tesir derecesi araştırılacaktır.
CAHİL VE ESRARKEŞ ASİLER
Çankaya’da alınan kararlar çerçevesinde yargılamalar hızlı bir şekilde gerçekleşmiştir. İlk duruşma 15 Ocak 1931’de kimlik tespitiyle başlamıştır. Harp Divanı tutanağına göre Esad Efendi evli ve üç çocuklu olduğunu, oğlu Mehmet Ali de beş çocuklu olduğunu söylemiştir. Laz İbrahim Hoca da aslen Rize’nin Karadere nahiyesinden olup Beykoz’da oturduğunu ve tabur imamlığından emekli olduğunu ifade etmiştir. Yargılanan kişi sayısı da başlangıçta yüz beş olarak görülmektedir.
İlk soru olayın gelişimiyle ilgili olmuş ve maznunlar süreci anlatmışlardır. Genelde vurgulanan hususlar; tarikat, zikirler ve mehdilik meselesidir. İfadelerden Mehmet’in “mehdi” olarak kabul edildiği anlaşılmaktadır. İfadelere göre tarikat toplantılarında “hükümetin maksadının Müslümanları gavur etmek olduğu, bütün memurların kâfir olduğu, eşlerini açık saçık gezdirdikleri gibi” sözler söyleniyordu.
Hadisenin meydana gelişi hakkındaki ifadeler, savcılık iddianamesinde yer alan bilgilerle paralellik arz etmekte olup Menemen’den sonra Ankara ve sair vilayetler işgal edildikten sonra İstanbul’da hilafet ilan edilecekti.
Mahkemede yargılananlardan birisi de Mehdi Mehmet’in kayınvalidesi Rukiye Hanım’dır. Rukiye Hanım’ın yargılanma sebebi, Mehmet ve arkadaşlarının Menemen’e gitmeden önce onun evinde kalmalarıdır. Hakkındaki suçlama “fena maksatla geldiklerini bildiği halde durumu Hükümete bildirmemek” hatta onları beslemektir.
Rukiye Hanım bu suçlamaya; yanlarında bir de “it” olduğunu ve damadının ve arkadaşlarının av için geldiklerini düşündüğünü, gece evde kalmayıp kızına gittiğini, damadının mehdilik ilanını da duymadığını söyleyerek cevap vermiştir. Aynı suçlamaya muhatap olan diğer köylüler de benzer şekilde Mehmet ve arkadaşlarının av için geldiklerini düşündüklerini söylemişlerdir.
Tutanaklar olayın faillerinin ne kadar cahil ve din hakkında bilgisiz olduklarını da ortaya koymaktadır. Örneğin Mehdi Mehmet etrafındaki kişilere sürekli esrar içirmekte ve onları, “Peygamberimiz de esrar içerdi ve öylece miraca çıkarak Allah’la görüşmüştü” diyerek ikna etmekteydi. Hatta bazı maznunlar tarikata girdikten sonra esrar içmeye başladıklarını belirtmişlerdir.
Yine ifadelere göre, “Çin’e kadar gidip bütün Yahudileri Müslüman ettikten sonra Mehdi bunların başına halife olacaktır”, “Avrupa devletleri de dine davet edilecektir”, Mehdi Mehmet, Şam’da Hazreti İsa ile buluşacaktır”. Mehmet vaatte de bulunuyor ve yanındakilere muvaffak olduktan sonra “memuriyet vereceğini” söylüyordu.
ESAD EFENDİ VE LAZ İBRAHİM HOCA
Elbette sorgularda Esad Efendi ile bağlantı yönünden Laz İbrahim Hoca önemli bir yer tutmaktaydı. İbrahim Hoca, Esad Efendi ile Menemen Olayı arasında bağlantı kurulmasında en önemli figür olarak görülmektedir.
İfadelere göre Laz İbrahim Hoca; çevresindekileri Nakşibendi tarikatına intisap ettirmek için uğraşmakta, vaaz vermekte, zikir yaptırmaktaydı. Diğer yandan da “halifelerin yeniden geleceğini, tekkelerin yeniden açılacağını” söylemekteydi.
İfadelerde “Kutbu’l aktâb” olarak bahsedilen Esad Efendi ile failler arasında bağlantı kurulmaya çalışıldığı dikkat çekmektedir. Bu konudaki en önemli ifade, geçen yazıda savcılık iddianamesinde bahsettiğimiz Nalıncı Hasan tarafından verilmiştir.
Tutanaklara göre; Nalıncı Hasan’ın bugünkü ifadeyle “itirafçı” olduğu ve maznunlar kabul etmese de çeşitli suçlamalarda bulunduğu açık bir şekilde görülmektedir. O, sadece Erenköy’le ilgili iddialarda bulunmamış, Bozalan köyünden olan kişileri de teşhis etmiştir. Ayrıca adeta “bilirkişi” rolünü üstlenerek hemen hemen her maznun ve olay hakkında kendisine soru sorulduğu görülmektedir.
Nalıncı Hasan Divan-ı Harp’teki ifadesinde; Laz İbrahim’in yönlendirmesiyle bir mektup vermek üzere Erbilli Esad Efendi’nin yaşadığı köşke gittiğini ve orada on bir gün kaldığını, Manifaturacı Osman’ı da orada gördüğünü ve İbrahim Hoca’nın da oraya geldiğini söylemiştir.
Nalıncı Hasan devamında; Esad Efendi’nin yanında iken Manifaturacı Osman, Şeyh Esad, Laz İbrahim ve birkaç kişi ile sohbet edilirken kendisinin odadan dışarıya çıkarıldığını fakat içeride konuşulan her şeyi dinlediğini ve Laz İbrahim’in “yakında şapkalar atılacak, fesler giyilecek, halifeler yeniden gelecek, tekkeler açılacak” şeklinde söylendiğini duyduğunu ifade etmiştir. Yine İstanbul’da iken “İngiliz zırhlıları” gördüklerini ve İbrahim Hoca’nın bu sefer de “bunların içinde Abdülhamid’in oğulları vardır” dediğini söylemiştir.
Ayrıca mahkemede, tarikat mensubu oldukları anlaşılan isimlerle irtibat ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bunlardan birisi de Mehdi Mehmet’in olay esnasında selamlaştığı Şeyh Saffet’tir. Onunla Mehmet’in Rumca konuştuğu hatta Saffet Efendi’nin bir mektubunun Mehmet’e götürüldüğü iddia edilmiştir.
Şeyh Saffet Efendi de Mehdi Mehmet’e destek vermekle suçlanıyordu. Saffet Hoca ise bu ithamları reddetmiş; kendisinin mektep müdürlükleri yaptığını, istibdat devrinde hürriyetçi fikirleri savunduğunu, İstiklal Harbinde hizmetleri olduğunu, Manisa vaizliğine tayin edildiğini hatta Halk Fırkası’na üye olduğunu, vaazlarında cumhuriyet aleyhinde herhangi bir sözü olmadığını söylemiştir.
Saffet Efendi daha sonra “vaka sabahıyla ilgili olarak” tekrar sorgulanmıştır. Saffet Hoca sabahleyin dükkanına giderken “meçhul bir şahsı” gördüğünü, şahsın kendisini durdurması üzerine korkarak eve döndüğünü, Manisa’da Mehdi Mehmet’i görmediğini ve Laz İbrahim Hoca’yı tanımadığını ifade etmiştir.
Saffet Hoca’nın ismi ayrıca bir rüya münasebetiyle gündeme gelmiştir. Şahit Küçük Hasan’ın ifadesine göre; Mehdi Mehmet ve arkadaşları Bozalan’da kaldıkları sırada birisi rüyasında Menemen’e gidilirse bir hocanın kendilerine yardım edeceğini görmüştür. Bunun üzerine Menemen pazarına gidip gelen Nalıncı Hasan’a bu hocanın kim olabileceği sorulmuş ve o da Saffet Hoca’nın ismini vermiştir.
Harp Divanında yargılananlardan birisi de Yahudi esnaf Jozef’tir. Jozef hakkındaki suçlama ise asileri alkışlamaktır. Jozef de Saffet Hoca gibi ithamları kabul etmemiş, “el çırpmadığını” söylemiştir.
Tutanaklarda dikkat çeken bir husus da “Jozef Hemşiresi Raşel Biton” tarafından mahkemeye yazılan mektuptur. Jozef’in kız kardeşi “Biz Museviler bu vatanın minnettar evlatlarıyız” diye başladığı mektubunda “Musevilerin vatanın asayişi için çalıştığını, siyasi işlere karışmadığını, kardeşinin de bu zümreden olduğunu, ticaretinden başka bir gayesi olmadığını, olay sırasında da kardeşinin evde olduğunu” yazacak ve kardeşinin tahliyesini isteyecektir.
Asileri alkışlamak suçlaması ile sadece Jozef değil başka kişiler de yargılanmıştır. Jozef suçlamayı kabul etmese de Hoca Mehmetoğlu İbrahim, Josef’i el çırparken gördüğünü söyleyecektir. Jozef, bu kişinin “üzümlerini handa ıskartaya çıkarttığı için” kendisine “garezi olduğunu” söylese de idamdan kurtulamayacaktır..
Yargılamada dikkat çeken bir husus da sadece Kerimoğlu İbrahim’in polis sorgusunda dövüldüğünü ve bu nedenle “ne söylediğini bilmediğini” ifade etmesidir.
Acaba Laz İbrahim Hoca, hakkındaki iddialara ve özellikle Erbilli Esad Efendi ile irtibat hakkındaki suçlamalara ne cevap vermişti?
Öncelikle şunu belirtmemiz gerekiyor. Mustafa Paşa’nın ilk sorusu olan “siz ne zaman Manisa hastanesine imam oldunuz?” sorusuna “Ben şuurumdan hastayım, hafızam gevşektir” demiş ve daha sonra da “kalp hastalığı” olduğunu söylemiştir. Yine bazı sorulara “aklımdan hastayım, unutuyorum” cevabını verdiği görülmektedir.
Kendisine önceki sorgulamalarda ifade edilen toplantılar sorulduğunda da “tahattur edemiyorum” demiş ve sonra da toplantılarda siyasi konular konuşulmadığını, kendisinin dini vaaz ve nasihatlerde bulunduğunu eklemiştir.
Bir soru üzerine de eskiden bir şeyhe bağlı olduğunu, şeyhinin vefatından sonra da Esad Hoca’nın zikrine gittiğini ancak tekkelerin kapatılması üzerine tarikatla bağlantısını kestiğini ve zikirlerini evde yaptığını söyleyince “itirafçı” Nalıncı Hasan, “yalan söylüyorsun. Cumhuriyet paşasının karşısında bulunuyorsun” diyecektir.
İlginç bir şekilde kendisi de maznunlar arasında olmasına rağmen Nalıncı Hasan yine konuyu Erenköy’e getirecek ve kapı arkasından dinlediğini söylediği Esad Efendi’nin, İbrahim Hoca ve ismi belirtilmeyen bir mebusla olan konuşmalarını aktaracaktır. İbrahim Hoca iddianın yalan olduğunu, mebusun o sırada henüz gelmediğini, kapı arkasından içeride konuşulanları nasıl duyduğunu söyleyerek bu suçlamayı reddedecektir.
Enteresan olan bir başka husus da Esad Efendi’nin Erenköy’deki köşküne geldiği belirtilen mebusun isminin tutanaklarda görülmemesidir. Nalıncı Hasan ise bu sefer de “İngiliz gemilerini görünce İbrahim Hoca’nın bu gemilerde Abdülhamid’in oğulları var. Halifeliği getirecekler” şeklindeki sözünü tekrarlamıştır.
İbrahim Hoca sorular karşısında kendisinin “Laz olduğu için yalan söylemeyeceği” cevabını vermiştir. Ancak şahit imamlar, İbrahim Hoca’nın tekkelerin kapatılmasından sonra da zikir yaptırdığını ifade etmişlerdir.
İbrahim Hoca, Horosköy’de (bugünkü adı Horozköy) köylülerin de yardımıyla bir kilisenin camiye çevrilmesine öncülük etmiş, köylüleri tarikata girmek için teşvik etmiş hatta köylülerden bazıları Esad Efendi’yi ziyaret için İstanbul’a gitmişlerdir. Horosköy’den şahitler de ziyaretin amacının tarikata intisap olduğunu iddia edeceklerdir.
Mahkeme safhasında Laz İbrahim Hoca’nın farklı kişilere yazdığı mektuplar da ortaya konulmuş, Hoca bazı mektupları kendisinin yazmadığını, bir mektupta da memurlar tarafından ilave yapıldığını ifade etmiştir. Hoca savunması esnasında zor anlar yaşayacak hatta Paşa’dan dava vekili (avukat) tutmak için izin isteyecektir.
İbrahim Hoca’nın Bursa ve Kayseri’de kaldığı dönemler de sorgulanmış ve konu Esad Efendi’nin oğlu Mehmet Ali ile aralarındaki mektuba getirilmiştir. Mektubun içeriği, İbrahim Hoca’nın Mehmet Ali vasıtasıyla şeyhten özür dilemesidir.
Özür sebebi ise İbrahim Hoca’nın Manisa’da zikir yaptırdığına dair şikayetler üzerine Esad Efendi’nin zikrin yasak olduğunu hatırlatan hatta “eğer bunu yapıyorsan cehenneme git” şeklinde bir mektup göndermesidir. (Bu mektuplara “Arşiv Belgeleriyle Menemen Olayı” adıyla Genelkurmay Başkanlığı veb sitesinde yer verilmekte olup link aşağıda yer almaktadır).
Mustafa Paşa mahkemede, özellikle olayla Esad Efendi arasında bağlantı kurmaya çalışmaktadır. Bu nedenle çevreden Esad Efendi’yi ziyarete gittiği tespit edilen kişiler de sorgulanmış ve faaliyetleri ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Bunlardan birisi olan Hacı Ali Osman Efendi’ye köşkün genişliği sorulmuş, tekke ve tarikatların kapatılması sonrasında tekkesini Erenköy’deki köşke taşıdığı, şahitlerin verdiği bilgilerden hareketle ortaya konulmuştur. Elbette öğrenilmeye çalışılan konulardan birisi de köşke gelen misafirlerin iaşesinin nasıl temin edildiğidir. Ali Osman Efendi’nin Esad Efendi’ye Kasım ayında yazdığı bir mektup da mahkemede okunmuştur.
Olayda dikkat çeken önemli bir soru işareti de esrarkeş bir kişinin nasıl olup da “mehdiliğini ilan edebildiği” hususudur. Şahitlerin ifadelerine göre Giritli Mehmet, Ahmet Muhtar Efendi aracılığıyla “esrarı içmeyi bırakarak” tarikata girmiş ve “derviş” olmuştu.
Mahkeme bundan sonra Esad Efendi ve oğlu Mehmet Ali’yi sorgulayacak ve Laz İbrahim Hoca vasıtasıyla Menemen Olayı ile bağlantı kurmaya çalışacaktır. Bu sorgu ve mahkemenin son aşamasını sonraki yazıda ele alacağız.
Kaynaklar:); TBMM Zabıt Ceridesi (1931), Devre: III, İçtima: 4, C. 25; Altay, F. (1970), On Yıl Savaş ve Sonrası, İstanbul, İnsel; Özalp, K., T. (1992), Atatürk’ten Anılar, Ankara, İş Bankası Yayınları; Ertem, B. (2011), “TBMM ve Divanı Harp Tutanaklarına Göre Kubilay Olayı”, Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, S. 3, s. 99-116; “Resmî Belgeler ve Basında Menemen Olayı”, History Studies, Volume: 5 Issue: 1, p. 157-179; Bigat Akça, B. (2022). “Menemen (Kubilay) Olayı Hakkında Yapılmış Çalışmalar Üzerinden Bir Değerlendirme”, Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, S. 32, s. 42-77; (https://www.msb.gov.tr/ArsivAskeriTarih/icerik/arsiv-belgeleriyle-menemen-olayi, 8.2.2026).
Anahtar Kelimeler: Erbilli Esad Efendi, Menemen Olayı.
Kaynak: Tr724
***Mutluluk, adalet, özgürlük, hukuk, insanlık ve sevgi paylaştıkça artar***
