Louvre Müzesi’nde sergilenen ‘Akbabalar steli’ni arkeolog Nezih Başgelen’e sorduk: Arkeolojide savaş

İran’la ABD ve İsrail arasında yaşanan asimetrik savaş, insanoğluna en eski savaş nerede, nasıl oldu, yazılı kaynaklar çerçevesinde bugünlere bilgi olarak neler kaldı sorusunu sorduruyor. İrdelediğimiz bu konuyu yakından takip eden ve yerinde gidip inceleyen Kültürel ve Doğal Mirası İzleme Platformu başkanı arkeolog Nezih Başgelen’e sorduk.

Başgelen de bu konuda Sümer’in iki kenti Lagaş ile Umma arasındaki savaşı ve bu savaşla ilgili dikilen meşhur Akbabalar stelini bize aktardı. İnsanlık tarihinin bilinen en eski savaşı olarak kayda geçen bu iki kentin savaşı, daha sonra kalan belgeler, kabartmalar ve diğer bilgilerle birlikte hem siyasal tarihin hem sanat tarihi ve arkeolojinin önemli eserlerinden biri haline gelmiştir.

LAGAŞ İLE UMMA…

Yazılı olarak kaydedilmiş en eski savaşlardan biri Mezopotamya’da Sümer şehir devletleri Lagaş ile Umma arasında yaşanmış. MÖ 2525 civarı sınır anlaşmazlığı nedeniyle başlayan iki şehir devleti arasındaki bu savaş ünlü “Akbabalar steli” adlı anıtta ayrıntılı olarak anlatılmış. Bilinen en eski savaş anıtı kabul edilen bu dikilitaş, Lagaş kralı Eannatum’un Umma Kralı Ush’a karşı kazandığı zaferin anıtı olarak dikilmiş. Bu eserde Erken Hanedanlık III dönemine (MÖ 2600-2350) ait Lagaş şehir devletinin komşusu Umma’ya karşı kazandığı zaferi kutlayan çeşitli savaş figürleri ve dini kabartmalar bulunuyor. Stel, adını bu sahnelerden birinde yer alan akbaba kabartmalarından almış. Dikilitaş başlangıçta yekpare iken günümüze kadar sadece yedi parçasının kaldığı biliniyor. 1880’lerde Irak’ın güneyindeki Tello’da (antik Girsu) bulunan bu parçalar halen Paris’teki Louvre Müzesi’nde sergileniyor. Başgelen, “Akbabalar dikilitaşı, Lagaş kralı Eannatum’un aktarımıyla Umma şehir devleti ile Lagaş şehir devleti arasında 150 yılı aşkın süren sınır ve su sorunundan kaynaklanan anlaşmazlıklar ve savaş ile ilgili. Üzerinde yer alan yazılar ve tasvirlerle uluslararası hukuk tarihi açısından da günümüze ulaşmış en eski belge sayılıyor. Tarihten sanata, dinden siyaset tarihine farklı disiplinler için pek çok benzersiz veri sunan önemli bir kraliyet yazıtı” diyor.

EN ESKİ ÇATIŞMA

Arkeolojik kanıtlara dayanan bilinen en eski çatışma olarak Sudan’daki Jebel Sahaba katliamının kabul edildiğini söyleyen Başgelen, “MÖ 13 bin-14 bin tarihlenen Sudan’da Nil Nehri kıyısında keşfedilen eş zamanlı gömülmüş 61 iskeletin çoğunda ok ve mızrak yaraları tespit edilmiş. Bu arkeolojik bulgular insanlık tarihinin bilinen en eski organize şiddet örneği olarak kabul ediliyor” diyor.

KABARTMALARIN EN İYİ ÖRNEKLERİNDEN

Irak’ın Tello kenti yakınlarında yer alan antik Sümer kenti Girsu’da bulunan ve Sümer kabartmalarının en iyi örneklerinden biri sayılan Akbabalar stelinde Lagaş kentinin, komşusu Umma kentine karşı savaşı ve kazandığı zafer betimleniyor. Üzerindeki mağlup düşmanlarının etiyle ziyafet çeken akbaba kabartmalarından dolayı “Akbabalar steli” olarak adlandırılan bu anı stelinin ön yüzünde Lagaş kralı Eannatum ordusunun başında görülürken arka yüzünde tanrı Ningirsu bir elinde gürz, bir elinde ağ ile tasvir edilmiş. Tanrı’nın yardımıyla düşmanı adeta ağ içine topladıklarını gösteriyor. Lagaş, Kral Eannatum’un yönetimi altında tüm Sümer’i kontrol altına alan, tarihi boyunca Mezopotamya’ya hâkim olan birkaç şehir devletinden birisi.