Kürecik Üssü’nün değişken tarihi

Kürecik Radar Üssü 1960’lı yıllarda Sovyetler Birliği’ne karşı kuruldu. Sovyetler dağılınca kapatıldı. 2000’lı yıllarda İran nükleer araştırmalarına başlayınca tekrar faaliyete geçirildi. Bu arada üssü basma planı yapan üç devrimci, jandarmanın pususunda yaşamını yitirdi

Hüseyin Kalkan

İran savaşı sürerken, sessiz sedasız Malatya’ya Patriot hava savunma sistemleri yerleştirildiği açıklandı. Bu açıklama aslında ABD ve AKP iktidarı arasında birçok sorunlu meselenin hal edildiğini gösteren bir gelişmeydi. Bilindiği gibi Türkiye, Rusya’da hava savunma sistemi S 400 alındığı için Türkiye F 35 projesinden çıkarılmıştı. Ayrıca ABD’nin İran’a uygulanan ambargoyu deldiği için Halkbank hakkında bir dava açılmıştı. Bu dava AKP iktidarının başını ağrıtacak birçok sorunun başlığını taşıyordu. Patriotların yerleştirilmesi ile birlikte bu davanın da birdenbire tereyağından kıl çeker gibi, AKP iktidarının lehine halledildi. Bu gelişmeler, ABD ile Türkiye arasında Kürecik Radar Üssü ve İncirlik Üssü’nün ABD tarafından kullanılması etrafında bir pazarlık döndüğünü gösteriyor.

İlk kuruluş nedeni 

Kürecik, aslında 1960’lı yıllarda Sovyetler Birliği hava sahasının gözetimi için bir radar üssüne ev sahipliği yapıyordu. 1970’lerde ve 1980’lerin başlarında, küçük bir ABD Hava Kuvvetleri Birliği tarafından görevlendirildi ve İncirlik CDI’yı Diyarbakır ve Erhaç hava üsleriyle bağlayan bir iletişim röle istasyonu olarak kullanıldı. O yıllarda da saha güvenliği Türk ordusu tarafından sağlanıyordu. Kürecik, Malatya’nın 59 km batısında yer almaktadır. Radar istasyonu, Karahan Tepesi’nde 2.085 m rakımda bulunmaktadır. Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra üs kapatıldı. ABD askerleri bölgeyi terk etti. Tepe tekrar köy merasının bir parçası haline geldi.

İran ve nükleer

İran’ın nükleer araştırmalarının tırmanması üzerine Kürecik tekrar gündeme geldi. Kasım 2010’daki NATO Lizbon zirvesinde, tüm ittifak üyelerini kapsayan bir balistik füze savunma sistemi kurmak için stratejik bir plan kararlaştırıldı. NATO üyesi bir devlet olarak Türkiye hükümeti, topraklarında bir erken uyarı radar sistemi kurulmasını onayladı ancak radar istasyonunda toplanan tüm bilgilerin kesinlikle NATO üyesi devletler tarafından kullanılacağı şartıyla ısrar etti. Eylül 2011’de nihai şartlar üzerinde bir anlaşma imzalandıktan sonra, Türkiye ve ABD’den yetkililer tekrar Kürecik’i üs için uygun yer olarak tespit etti.

ABD  tarafında kuruldu ve işletiliyor

Radar sisteminin kurulumu ABD askeri personeli tarafından gerçekleştirildi. Radar istasyonunun kurulması Şubat 2012’de tamamlandı. Radar istasyonunun kontrolü, Avrupa Aşamalı Uyarlanabilir Yaklaşımı (EPAA) çerçevesinde NATO komutanlığına devredildi. Ancak ABD tarafından işletiliyor. Kurulan radar, Raytheon Entegre Savunma Sistemleri tarafından geliştirilen, uzun menzilli, çok yüksek irtifada aktif elektronik taramalı dizi özelliğine sahip bir İleri Tabanlı X-Bant Taşınabilir (FBX-T) gözetleme radarı olan bir Ordu Donanma/ Taşınabilir Radar Gözetleme ( AN/Kürecik üssü TPY-2 )’dir. Radar sahasının komuta merkezi Diyarbakır Hava Üssü’ndedir.

Radarın teknik özellikleri

Açık kaynaklarda elde ettiğimiz bilgilere göre Kürecik’teki radarlar hayli gelişmiş bir teknolojinin ürünü. Kürecik radar istasyonunun görevi, Romanya ve Polonya’da konuşlanmış uzaktan füze savunma sistemi olan Terminal Yüksek İrtifa Alan Savunması’na (THAAD) izleme  ve ayrım verilerini iletmektedir.  AN/TPY-2 hem ileri üs hem de terminal üs modlarında kullanıldığından radar menzil verileri büyük ölçüde değişmektedir. İleri üs radarı olarak Kürecik radarı, varsayılan füze fırlatma sahasına makul bir yakınlıkta konuşlandırılmıştır. Kürecik’in İran-Türkiye sınırına uzaklığı yaklaşık 700 km’dir. Koruma ve iç güvenlik için radar istasyonuna yaklaşık 50 ABD askeri konuşlandırılmıştır. Türk hükümeti, istihbarat endişeleri nedeniyle sahada yabancı sivil teknisyenlere izin vermemiştir. Türkiye, izole bir bölgede bulunan radar sahasının sabotaj saldırılarına karşı dış korumasından sorumluydu. ABD Ordusu Mühendisler Birliği’ne bağlı Mühendislik Araştırma ve Geliştirme Merkezi’nin (ERDC) Soğuk Bölgeler Araştırma ve Mühendislik Laboratuvarı’ndan (CRREL) bir ekip, kış aylarında sert hava koşullarının yaşandığı yüksek rakımlı Kürecik radar sahasında konuşlanmış askeri personele teknik çözümler sağladı.  Erken uyarı radarı ABD ordusuna aittir ve ABD Avrupa ordusu tarafından işletilmektedir.

 İslamcılar Kürecik’i keşfediyor

Radar üssünün yeniden inşası bölgede büyük tepkilere yol açtı. Günlerce radarın bulunduğu bölgede protestolar yapıldı. İktidar yanlısı basın üssün İsrail’e bilgi sağladığını yazdı. Öte yandan İran rejim sahipleri de Eylül 2011’de yaptığı açıklamada Türkiye’nin kendi topraklarında bir radar üssüne izin vermesini eleştirdi ve bunun bir savaş durumunda İsrail’i İran füze saldırılarından koruyacağından endişe ettiğini açıkladı. 17 Ekim 2023’te, sivillerin Gazze Şehrindeki El -Ahli Arap Hastanesi’nin İsrail tarafından bombalanması ve sivillerin yaşamlarını yitirmesi üzerine içerinde iktidara yakın bazı derneklerin de olduğu İslamcı gruplar tarafından üssün bulunduğu bölgede protestolar yapıldı.

‘Tarihe bakarsak’

Ece Ayhan’ın Özgür Gündem  gazetesine yazdığı yazılarından birinin başlığı ‘Tarihe bakarsanız anlarsınız’ idi. Kürecik Üssü’nün tarihi de bize Türkiye ve Kürdistan’a dair birçok gerçeği gösterir. 1960’larda üs kurulduğunda Küreciklilerin haberi yoktu Karahan Tepesi’nde bir radar üssü olduğundan. Vietnam Savaşı nedeni ile Türkiye’de ABD karşı bir tepki oluşunca Türkiye’de bulunan ABD üsleri de gündeme geldi. Kürecik Üssü de bunlarda biriydi. Sonra Sinanlar geldiler. Sinan Cemgil ve arkadaşları radar üssünün tam dibindeki evlerde kaldılar. Ne Amerikalar bildi ne jandarma bildi onların orda olduğunu. Ama Sinanlar biliyordu. Orada kim var, neden var. Bir süre o bölgeden uzaklaştılar sonra. Denizleri hem cezaevinden hem de idamdan kurtarmak için bu üssü basıp Amerikalı personeli ve askerleri kaçırma planı yaptılar. Planı uygulamak için üssün bulunduğu bölgeye doğru harekete geçince, dönüş yolunda jandarma tarafından pusuya düşürüldüler. Pusuda Sinan Cemgil, Kadir Manga ve Alpaslan Özdoğan yaşamını yitirdi. Mustafa Yalçıner ve Hacı Tonak ise yaralandı. Kürecik Üssü ile ilgili böyle de bir hafıza var. Bu gün Patroitler Malatya’ya konuşlanırken bunları bilmeden, tarihe bakmadan anlamak mümkün değil.