YÜKSEL DURGUT | YORUM
Savaş, insanlığın en kadim alışkanlığı. İmparatorluklar kuruldu, yıkıldı; sınırlar çizildi, silindi. Ama yöntem hiç değişmedi. Anlaşmazlık varsa, eninde sonunda silahlar konuşur.
Antik Yunan’dan Roma’ya uzanan “haklı savaş” fikri, bu alışkanlığa “dur” deme çabasıydı. Savaşın bile bir adabı olmalıydı. Meşru otorite, haklı gerekçe, doğru niyet… Yani herkesin keyfine göre savaş açamaması için bir çerçeve çizilmişti.
Şimdilerde bu çerçeve naif görünüyor. Çünkü modern devlet o sınırları çoktan yıktı. 1648’deki Westphalia Barışı ile birlikte savaş, ahlaki bir mesele olmaktan çıkıp egemenlik hakkına dönüştü. Devlet dediğin, gerektiğinde savaş açabilendi! Savaşlar çoğu zaman kaçınılmaz olduğu için değil, tercih edildiği için başlatıldı.
“Haklı mıyım?” sorusunun yerini “Güçlü müyüm?” aldı. Ve o andan sonra savaş, hukukun değil, siyasetin en keskin aracı hâline geldi. Bir zamanlar “haklı savaş” diyorduk. Sonra “ulusal çıkar” dedik. Bugün daha teknik konuşuyoruz: “önleyici müdahale”, “güvenlik tehdidi”…
KÂĞIT ÜZERİNDE SAVAŞ YASAKLANDI
Hukuk savaşı yasakladı. Devletler yeni kılıflar buldu.İki dünya savaşı bu pervasızlığın bedeliydi. Milyonlarca ölü, yerle bir olmuş kıtalar ve “bir daha asla” denilen büyük bir yemin…
Bu yeminin adı: Birleşmiş Milletler. 1945’te kabul edilen BM Antlaşması çok net bir şey söyler: Devletler birbirlerine karşı güç kullanamaz.
İki istisna dışında: Saldırıya uğrarsan kendini savunursun ya da Güvenlik Konseyi izin verir. Kâğıt üzerinde bu bir devrimdi. Ama siyasetin eski bir alışkanlığı vardır: Yasaklanan şeyin adını değiştirir.
Bugün bunun adı: “Önleyici savaş”.
TEHDİT VARDI DEMEK YETERLİ Mİ?
ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırıları tam da bu sorunun ortasında duruyor. Argüman tanıdık: “Tehdit büyümeden müdahale ettik!”
Ama uluslararası hukuk böyle işlemez. Bir devletin güç kullanabilmesi için tehdidin açık, yakın ve kaçınılmaz olması gerekir.
“Olabilir!” demek yetmez. “Hissediyoruz!” hiç yetmez.
2003’te Irak işgali de aynı cümlelerle başladı. ‘Kitle imha silahları var’ denildi. Çıkmadı. ‘Tehdit’ denildi. Kanıtlanamadı. Ama savaş çoktan başlatılmıştı. Bugün İran için kurulan cümleler, o eski metnin güncellemesi. Fark şu: Bu kez kimse şaşırmıyor.
NASIL ÖLDÜRDÜĞÜNE BAKILIR
İroni burada başlıyor: Bir savaş hukuka aykırı olabilir. Ama başladıktan sonra, nasıl yürütüldüğü ayrı bir hukuka tabidir. Cenevre Sözleşmeleri bu yüzden vardır. Çünkü savaş durdurulamıyorsa, en azından sınırlandırılmak istenir. Kâğıt üzerinde üç temel ilke vardır: Ayrım, orantı ve tedbir. Ama bu ilkeler çoğu zaman savaşın gürültüsü içinde kaybolur.
Savaş hukukunun en temel kuralı nettir: Siviller hedef değildir. Ama modern savaş bu netliği sevmez. Ali Hamaney gibi figürler bu gri alanın merkezinde durur. Hem siyasi liderdir hem askeri gücün tepesindedir. Bu yüzden hedef alınması tartışılır. Ama aynı saldırıda ailesi ölüyorsa, tartışma biter. Çünkü hukuk orada nettir: Sivil, sivildir.
KAÇ SİVİL ÖLÜMÜ MAKULDÜR?
Uluslararası hukuk bu soruya sayı vermez. Ama ‘aşırı olmamalı’ der. Peki bu aşırılığa kim karar verir ve nasıl tanımlar? Bir komutan için ‘kabul edilebilir zarar’ olan şey, bir başkası için ‘açık bir savaş suçudur’. Ve gerçek çoğu zaman şunda saklanır: ‘Hedefin değeri abartılır, kaybın büyüklüğü küçültülür.’
Minab’daki okul saldırısı… Yüzlerce sivilin ölümüne sebep olan bir tablo. Açıklama hazır: “İstihbarat hatası!” Ama uluslararası hukuk niyete değil, sorumluluğa bakar.
Sorduğu soru basittir: “Emin miydin?”
Eğer değilsen, o füze sadece hedefi değil, hukuku da vurur. Petrol tesisleri, enerji hatları, ekonomik altyapı için de benzer sorular ortaya çıkar. ABD’nin bu tesislere yönelik yaklaşımı net. Savaşı ayakta tutan her şey hedeftir. Eğer ekonomi hedefse, şehirler de hedeftir. Ve o noktada savaş, cephede değil, hayatın tam ortasında yürütülür.
Başa dönelim; savaş hiçbir zaman “son çare” olmadı. Devletler, savaşı haklı göstermek için her dönemde yeni gerekçeler üretti. Bugün “güvenlik” diyorlar. Dün “medeniyet” diyorlardı.
Gerçek değişmedi. Karar önce veriliyor, gerekçe sonra yazılıyor. Güçlü olan, hukuku kendi çıkarına göre yorumluyor. Ve Birleşmiş Milletler her seferinde aynı gerçeği hatırlatıyor: Savaşın kuralları var. Ama o kurallar, en çok ihtiyaç duyulduğu anda çiğneniyor.
Savaş çoğu zaman bir zorunluluk değil, bir tercihtir. Ve o tercih, daha sonra “kaçınılmaz” diye servis edilir.
Kaynak: Tr724
***Mutluluk, adalet, özgürlük, hukuk, insanlık ve sevgi paylaştıkça artar***
