Dil, Bellek ve Yurtsuzluğun Gölgesi

Yitik Ülke Yayınları etiketiyle yayımlanan Güneş Dil, ilk bakışta bir aile geçmişinin izini süren bir roman gibi görünüyor. Ne var ki sayfalar ilerledikçe bunun yalnızca geçmişte kalmış bir hikâyenin izlerini toplamak olmadığı anlaşılıyor. Roman, daha derinde, insanın kendine nerede ait olduğunu soruyor; bu soruyu da dil, bellek ve kayıp duygusu üzerinden genişletiyor.

Bazı kitaplar anlattıklarıyla kalır akılda, bazılarıysa okurun zihnine bıraktığı sorularla. Güneş Dil bende ikinci duyguyu bıraktı. Çünkü romanın arka planında hep aynı arayış dolaşıyor: İnsan kendine doğduğu yerde mi aittir, sığındığı yerde mi, konuştuğu dilde mi; yoksa yıllar sonra dönüp baktığında içinde bulduğu o eksiklikte mi?

Romanın asıl gücü de burada başlıyor. Kişisel olanla tarihsel olanı birbirinden ayırmıyor. Bir aileye ait kırık dökük hatıralar, yarım kalmış yakınlıklar, söylenmemiş sözler ve ertelenmiş yüzleşmeler, daha geniş bir tarihin içinden geçerek anlam kazanıyor. Böylece okur yalnızca karakterlerin hayatına değil, onların omzuna çöken zamana da bakmaya başlıyor. Geçmiş, bu romanda tozlu bir arşiv malzemesi gibi durmuyor. Bugünün içine sızan, yön değiştiren, zaman zaman kararan ama bütünüyle kaybolmayan bir ağırlık olarak varlığını sürdürüyor. Bu yüzden anlatı, yalnızca geçmişe dönüp bakan bir hafıza çalışması olmaktan çıkıyor; bugünü anlamaya çalışan bir iç hesaplaşmaya da dönüşüyor.

İstanbul’un romandaki yeri de bu yüzden önemli. Şehir, yalnızca olayların geçtiği bir dekor değil; neredeyse anlatının belleği gibi işliyor. İçine geleni saklayan, dönüştüren, kimi zaman koruyan, kimi zaman da insanı kendi içinde daha büyük bir yabancılığa iten bir şehir bu. Göritz’in kurduğu İstanbul, kartpostal güzelliğine yaslanan bir yer değil; katmanlı, çelişkili, geçmişi bugüne karışan bir hafıza alanı. Bir liman gibi, bir eşik gibi, bir geçiş noktası gibi duruyor.

Romanın başlığı da yalnızca tarihsel bir gönderme olmanın ötesine geçiyor. “Güneş Dil”, burada dil ile aidiyet arasındaki kırılgan bağı da düşündürüyor. Dil, insana yurt olabilir elbette. Ama onu her zaman koruyamaz. İnsan kendi kelimelerinin içinde bile dışarıda kalabilir; kendi anadilinde bile eksilebilir. Romanın bende bıraktığı en güçlü duygulardan biri buydu: İnsan bazen yer değiştirdiği için değil, anlamından uzak düştüğü için yurtsuzlaşır.

Bu nedenle Güneş Dil, yalnızca geçmişe dönük bir roman değil. Aynı zamanda bugünün dünyasına da bakıyor. Sınırların sertleştiği, kimliklerin daha yüksek sesle dayatıldığı, göçün ve dışlanmanın daha görünür hâle geldiği bir çağda, romanın sorduğu sorular daha yakıcı bir anlam kazanıyor. Yurt nedir? Bir adres mi, bir hatıra mı, bir dil mi? Yoksa insanın içinden sökülüp alınamayan son sığınak mı?

Kitabın kıymetli yanı, bu sorulara acele cevaplar vermemesi. Okuru rahatlatacak büyük hükümler kurmuyor. Tam tersine, geçmişin her zaman eksik döndüğünü, hakikatin çoğu zaman parça parça geldiğini, bazı kapıların aralansa bile hiçbir zaman tam açılmadığını hissettiriyor. Bence romanı inandırıcı kılan da tam burada yatıyor. Çünkü hayatın kendisi de çoğu zaman böyle ilerliyor. En önemli şeyleri bütünüyle öğrenemiyoruz; çoğu kez yalnızca o eksiklikle yaşamayı öğreniyoruz.

Göritz’in romanı, bir aile hikâyesinin sınırlarını aşarak belleğin, dilin ve kimliğin romanına dönüşüyor. Sürgünü yalnızca coğrafi bir kopuş olarak değil, insanın kendi içinde yaşadığı bir dağılma olarak da düşündürüyor. Bu yönüyle Güneş Dil, geçmişe bakan bir anlatı olmaktan çıkıp bugününü anlamaya çalışan okur için de güçlü bir karşılık taşıyan bir metne dönüşüyor.

Benim için kitapta kalıcı olan asıl duygu şu oldu: İnsan kendine bazen en çok kaybolduğu yerde yaklaşır. Geçmişin izini sürerken bulduğu şey çoğu zaman kesin bir hakikat değil, kendi kırıklığının biçimidir. Güneş Dil tam da burada etkileyici oluyor. Yalnızca bir dönem romanı ya da bir aile anlatısı olarak değil; aidiyetin ne kadar narin, belleğin ne kadar dirençli, insanın ise ne kadar parçalı bir varlık olduğunu gösteren bir roman olarak okunmayı hak ediyor.