Aşırı duyarlı ebeveynlerin yükselişi

Küçük çocukları olan herhangi bir ebeveyne, bunalmış hissedip hissetmediklerini sorarsanız, cevap muhtemelen ‘evet’ olacaktır.

En rahat evlerde bile, gürültü, dağınıklık ve kaosun kontrolden çıktığı, ebeveynlerin yorgun ve sinirli olduğu günler olabilir. Küçük çocukların kapatma düğmesi ya da ‘sessize al’ tuşu da yok.

Bu duygu ne kadar normal ve yaygın olsa da, bazı ebeveynler için günlük aile hayatını daha bunaltıcı hale getirebilen bir kişilik özelliği var.

2018’deki bir araştırmaya göre nüfusun yaklaşık yüzde 20-30’u, yüksek duyarlılıklı insan (HSP) olarak sınıflandırılıyor. Bu özellik, bilim insanları ve genel halk tarafından giderek daha fazla kabul görüyor.

Bu tür bir duyarlılık kokular, görüntüler veya seslerle ilgili olabilir. Bu özelliğe sahip olanlar, örneğin parlak ışıklar ve yüksek seslerle başa çıkmakta zorlanabilir ve kaotik durumları çok stresli bulabilirler. Bu özellik, diğer insanların ruh halleri veya duyguları hakkında artan bir farkındalık ve özellikle güçlü bir empati duygusu ile de ilişkili olabilir.

Buna ebeveynliğin getirdiği talepleri de ekleyin, sonuç kesinlikle felaket gibi görünebilir. Günlük duyusal ve duygusal aşırı yüklenmenin yanı sıra, yüksek duyarlılığa sahip ebeveynler aynı zamanda yüksek duyarlılığa sahip çocuklara bakmanın getirdiği ek zorluklarla da karşı karşıya kalabilirler. Yüksek duyarlılığın yüzde 47 oranında kalıtsal olduğu düşünülüyor.

Araştırmalar, bu özelliğin bazı avantajları da olabileceğini gösteriyor.

Bu nüansları anlamayı öğrenmek, ebeveynliği bunaltıcı bir deneyimden ziyade daha keyifli ve zenginleştirici bir deneyime dönüştürmeye yardımcı olabilir.

İlk adım, muhtemelen kendinizi anlamak. Duyarlılığı inceleyen farklı üniversitelerden psikologlardan oluşan bir ekip, bunun için ücretsiz bir çevrimiçi test geliştirdi.

Önemli olan, yüksek duyarlılığın bir rahatsızlık değil, bir kişilik özelliği olduğunu, bunun kişinin çevresine tepki verme şekli olarak yorumlanması gerektiğini anlamak. Özellikle, yüksek duyarlılıkta olanlar duyusal uyarılara güçlü tepki verme eğiliminde. Bu, duyusal işleme duyarlılığı (SPS) olarak biliniyor.

Londra Queen Mary Üniversitesinden gelişim psikoloğu ve yüksek duyarlılık uzmanı Michael Pluess “Genel olarak, duyarlı insanların algıları daha yüksek, daha fazla ayrıntı algılarlar” diyor.

“Diğer insanların ruh hallerini algılarlar ve empati düzeyleri daha yüksektir. Ayrıca olayları daha derinlemesine işlerler, böylece çevreleri hakkında daha fazla bilgi edinirler. Yani, yaşadıklarını derinlemesine düşünme eğilimindedirler ve gördükleri ve hissettiklerinden derinden etkilenebilirler.”

Yüksek duyarlılık, belirli olaylara veya deneyimlere karşı, daha az duyarlı kişilerin tepkisinden ölçülebilir şekilde farklı bir beyin tepkisi.

Bir çalışmada, araştırmacılar rastgele seçilen bir grup insandan yüksek duyarlılık testi yapmalarını istedi. Ardından deneklere mutlu ve üzgün insanların fotoğraflarını gösterdi ve fMRI taramalarıyla beyin aktivitelerini izledi. Testte yüksek puan alan gruptaki yüksek duyarlılıklı kişilerin, farkındalık ve empatiyle ilgili beyin bölgelerinde daha az duyarlı katılımcılara kıyasla daha büyük bir aktivite görüldü.

Diğer araştırmalar da duyusal işleme duyarlılığı olanların, özellikle empati ve yansıtıcı düşünme ile ilgili bölgelerde yoğun beyin aktivitesi sergilediklerini ortaya koydu.

Pluess, bilgileri derinlemesine işleme eğiliminin, yüksek duyarlılığa sahip insanların kolayca aşırı uyarılmasına yol açabileceğini vurguluyor.

Örneğin bazı insanlar bir filmin konusunu duyduğunda irkiliyor. Onlar için filmi izlemek söz konusu bile olamıyor. Akustiği kötü, gürültülü bir ortamda bulunmak fiziksel olarak acı verici olabiliyor. Gürültülü metroda kulaklarını kapatmak zorunda hissedebiliyorlar.

Gürültüye karşı bu duyarlılık ebeveynliği özellikle zor hale getirebiliyor. Çocuklar bağırdığında, beyinleri patlayacak gibi hissediyorlar. Çocukların ihtiyaçlarına cevap vermek ve rahatlatmak için, bu hissi kapatmayı öğrenmeleri gerekiyor. Tabii ki, dinlenmiş hissettiklerinde bu daha kolay oluyor. Ne yazık ki, ebeveynlik, en azından ilk yıllarda, uyku bozukluğu anlamına da geliyor.

Pluess, yüksek duyarlılığa sahip ebeveynlerin karşılaştığı zorlukların “kaliteli ebeveynlik” yapmayı engelleyebileceğini söylüyor.

Araştırmalar, ebeveynliğin ilk aşamalarında, yüksek duyarlılığa sahip olanların daha fazla stres yaşadıklarını ve ebeveynliği diğerlerine göre daha zor bulduklarını ortaya koydu. Ancak, aynı çalışmalar bu kişilerin aynı zamanda çocuklarıyla daha uyumlu olduklarını da gösteriyor. Bu, yüksek duyarlılığa sahip kişilerin özellikle güçlü empati gösterdiklerine dair diğer bulgularla örtüşen iyi bir haber.

Ortaya çıkan kanıtlar, yüksek duyarlılığa sahip ebeveynlerin hissettiği ek stresin kısa süreli olabileceğini de ortaya koyuyor. Avrupa Gelişim Psikolojisi Konferansı’nda sunulan bir çalışma, yüksek duyarlılığa sahip ebeveynlerin başlangıçta yüksek düzeyde stres yaşadıklarını ama bebekleri dokuz aylık olduğunda, düşük duyarlılığa sahip olanlara kıyasla daha iyi ebeveynlik sergilediklerini gösterdi.

Bu çalışmayı İtalya’daki G d’Annunzio Üniversitesinden araştırmacı Francesca Lionetti yürüttü ve başka bir faktörün daha rol oynadığını gözlemledi.

Olumsuz çocukluk deneyimleri, yüksek duyarlılığa sahip bir kişinin ebeveynliğe nasıl tepki verdiğini etkiliyor.

Çocukken [ebeveynleri tarafından] reddedilme deneyimi yaşamışlarsa, daha fazla stres yaşadıklarını ve ebeveyn-çocuk etkileşimlerinde daha müdahaleci olduklarını söylüyorlar.

Lionetti’ye göre, “aşırı duyarlı” bir ebeveyn olmak kötü bir şey değil. Örneğin, ayrıntılara duyarlı olmak ebeveynlikte olumlu bir faktör olabilir.

Bu, bir başka araştırma ile de örtüşüyor. Bu araştırmada, yeni öğretmenlerin zorlu ortamlarda çalışmaya gönderildiklerinde, daha duyarlı olanların, duyarlılık puanı düşük olanlara göre durumlarında daha büyük bir düşüş yaşadıkları ve daha fazla stres hissettikleri ortaya çıktı. Fakat ortama alıştıklarında tamamen iyileştiler.

Pluess, bu durumu “Duyarlı insanlar kısa vadede değişikliklerden daha kolay etkileniyor gibi görünüyor” diye açıklıyor.

Ancak ebeveynlik söz konusu olduğunda, yüksek duyarlılığa sahip ebeveynlerin olağanüstü olma potansiyeli bulunduğunu söylüyor.

Duyarlılıkları, çocuklarını anlamalarına ve çocuklarının ihtiyaçlarına daha hızlı ve daha uygun şekilde yanıt vermelerine yardımcı oluyor.

Ebeveynlerin bunalımı elbette yüksek duyarlılık sahibi olsun ya da olmasın herkesi etkileyebileceğinden, yüksek duyarlılık sahibi kişilere yönelik bazı başa çıkma stratejileri aslında tüm ebeveynlerin yararına olabilir.

Bunlardan biri, kendi tepkilerinizin farkında olmak ve sizi neyin strese soktuğunu veya rahatlattığını bilmek.

Pluess, öz farkındalık sayesinde ebeveynliğin olumlu yanlarını ve zorluklarını kabul edebildiğimizi ve bunaldığımızda sakinleşmenin yollarını arayabileceğimizi veya sessiz alanlar bulabileceğimizi söylüyor.

“Duyarlı insanlar sosyal destekten de faydalanıyor gibi görünüyor” diye de ekliyor.

Araştırmalar, yüksek duyarlılığa sahip olanların dayanıklılığı teşvik eden ruh sağlığı programlarına daha iyi tepki verdiklerini, yüksek duyarlılığa sahip çocukların ise zorbalığa karşı müdahalelerden diğerlerinden daha çok fayda sağladıklarını gösteriyor.

Yüksek duyarlılığa sahip olanlar, her ortamda büyüyebilen daha az duyarlı “karahindiba tipi” insanlardan farklı olarak, koşullar uygun olmadığında gelişmekte zorlanan “orkide” olarak tanımlanıyor.

Elbette herkesin ışığa ve sıcaklığa ihtiyacı var ve görünüşte karahindiba gibi görünen bir kişi, aslında ihtiyaçlarını inkar etmek zorunda kalan orkide gibi biri olabilir. Ayrıca bu metafor, gelişmemize yardımcı olmak için çevremizi biraz değiştirmeye çalışmanın sorun olmadığını anlatmaya yardım edebilir.