YÜKSEL ÇAYIROĞLU | YORUM
Bu serinin ilk yazısını okuyan bir kimsenin aklına şu soru gelecektir: Eğer Hizmet Hareketi’ne karşı böylesine eskiye dayanan bir hazımsızlık ve düşmanlık söz konusuysa, yollar neden daha önce ayrılmadı? Hizmet Hareketi neden belirli bir dönem AKP’ye destek verdi?
Bu soru, son yıllarda en çok tartışılan başlıklardan birine işaret etmektedir. Nitekim bu destek hakkında şimdiye kadar farklı çevreler tarafından birbirinden oldukça farklı, hatta çoğu zaman birbirine zıt iddialar dile getirilmiştir. Kimileri bu süreci başından itibaren planlanmış bir “stratejik ittifak” olarak görmüş; kimileri ise iki yapının uzun süre “gizli bir ortaklık” yürüttüğünü ileri sürmüştür.
Oysa Hocaefendi’nin farklı zamanlarda yaptığı açıklamalar ile dönemin şartları birlikte değerlendirildiğinde, bu iddiaların hiçbir şekilde gerçeği yansıtmadığı görülmektedir. Zira onun beyanlarına müracaat edildiğinde; ne stratejik bir ittifaktan ne gizli bir ortaklıktan ne de mutlak ve sorgusuz bir destekten söz etmek mümkündür.
Bilakis ortaya çıkan tablo, daha farklı bir gerçekliğe işaret etmektedir: Hizmet’in AKP ile kurduğu ilişki, öncelikle dönemin siyasal ve toplumsal şartları çerçevesinde şekillenmiş; belirli ilke ve beklentilere bağlı olarak ortaya çıkmıştır. Üstelik bu destek hiçbir zaman bir partizanlığa dönüşmemiş, ihtiyatlı ve sınırlı bir çerçevede kalmıştır.
Şimdi, ana hatlarıyla ortaya koyduğumuz bu çerçeveyi daha yakından görebilmek için, meselenin arka planını maddeler hâlinde ele alalım.
1. İdeolojik ve Düşünsel Ayrışma
Öncelikle şu hususun altını çizmek gerekir: Hizmet Hareketi ile AKP, temel anlayışları açısından hiçbir zaman bütünüyle aynı çizgide buluşmamış ve ortak bir ideolojik zemini paylaşmamıştır.
Erdoğan ve AKP’nin kurucu kadroları büyük ölçüde siyasal İslâm geleneğinden gelmektedir. Buna karşılık Hocaefendi, birçok defa siyasal İslâm’ın taşıdığı risklere dikkat çekmiş; dinî değerlerin siyasete araç yapılmasının İslâm’a zarar vereceğini vurgulamıştır.
Onun şu sözleri siyasal İslâm’a bakışını özetlemektedir: “Bugün çokça kullanılan tabirle “siyasal İslam” denilen şey, maalesef İslam’ın ruhunu öldürdü. Meseleyi lafazanlığa, demagojiye bağladı. Müslümanlığı gündelik siyasete alet etmekle, demagojiyle, büyük iddialarla, hamaset ve edebiyatla, yalan ve aldatmayla problem çözülmez, bilakis bunlar mevcut problemleri daha da büyütür.” (Gülen, Fütüvvetin Nurlu Yolu, s. 225)
Öte yandan siyasal İslâm çevreleri de Hizmet’in yol ve yöntemlerini eleştirmiştir. Özellikle Cemaat’in siyaset üstü kalma hassasiyeti, devlet iktidarını hedefleyen ideolojik bir hareket olmaması ve farklı toplum kesimleriyle diyalog kurması, bu çevreler tarafından zaman zaman tenkit edilmiştir. Bu karşılıklı eleştiriler iki yapının aslında aynı ideolojik zeminde buluşmadığını ve aralarında önemli yaklaşım farkları bulunduğunu açıkça göstermektedir.
Dolayısıyla bazı çevrelerin zannettiği gibi Hocaefendi ile Erdoğan arasında hiçbir dönemde güçlü bir yakınlık veya derin bir ittifak söz konusu olmamıştır. Nitekim Hocaefendi farklı zamanlarda verdiği röportajlarda bu durumu açıkça ifade etmiştir.
Örneğin 23 Haziran 2018 tarihinde el-Ahram gazetesine verdiği bir röportajda şöyle demiştir: “Birbirimize hiç yakın olmadık. Birbirimizle sadece birkaç kez konuştuk.” (https://afsv.org/al-ahram-al-arabis-interview-with-fethullah-gulen/)
Başka bir röportajda kendisine yöneltilen “Müttefik olarak başladığınız doğru mu?” sorusuna da şu cevabı vermiştir: “Erdoğan’a hiç yakın olmadım ve ona hiç yakın hissetmedim.” (https://www.youtube.com/watch?v=WwY-dkoKVu0)
2. Demokratikleşme ve Reform Umudu
Verilen desteğin en önemli sebeplerinden biri, AKP’nin ilk yıllarda dile getirdiği demokratikleşme, özgürlükler ve insan hakları söylemidir.
Hocaefendi bu durumu şöyle ifade etmiştir: “Arkadaşlarımızın Erdoğan’ın partisine verdiği destek, demokrasi, özgürlük ve insan hakları konusundaki tutumlarından kaynaklanıyordu. Hizmet gönüllüleri ayrıca demokrasiyi destekleyen, Avrupa Birliği üyeliğimizi savunan ve temel hak ve özgürlükleri vurgulayan diğer siyasi partileri de desteklerdi. Ancak Erdoğan ve partisi bu değerlerden 180 derece dönüş yaptıktan sonra desteğimiz artık devam edemedi.” (https://afsv.org/al-ahram-al-arabis-interview-with-fethullah-gulen/)
Başka bir röportajında aynı düşüncelerini şu ifadelerle dile getirmiştir: “Biz demokrasi, temel hak ve özgürlüklerin geliştirilmesi gibi mevzularda samimi bir destek vermeye çalıştık. Antidemokratik dönemlerin sona ermesi, çoğulcu demokrasi kültürünün kalıcı hale gelmesi için hangi parti adım atsa onu destekleriz. Körü körüne partizanlık başka bir şey, demokratik icraatlara destek vermek başka bir şey.” (Zaman Gazetesi, 21 Mart 2014)
Dolayısıyla verilen destek, bir partiye bağlılıktan ziyade; savunulduğu düşünülen değerlere yönelik olmuştur. Nitekim Hizmet gönüllüleri AKP’den önce de demokratikleşme, özgürlükler, insan hakları gibi değerlere hizmet ettiğini düşündükleri başka partilere de destek vermişlerdir.
3. Vesayet Sistemine Karşı Değişim Beklentisi
2000’li yılların başında Türkiye’de askerî vesayet ve bürokratik oligarşi önemli bir tartışma konusuydu. 28 Şubat sürecinin bıraktığı travmalar hâlâ canlıydı. Hizmet hareketi de dahil olmak üzere bu süreçte cemaat ve tarikatlar büyük mağduriyetler yaşamıştı. “İrtica” söylemi adı altında dindarlar üzerinde büyük bir baskı kurulmuştu.
AKP’nin ilk döneminde vesayet sistemine karşı attığı adımlar, geniş toplum kesimlerinde olduğu gibi Hizmet çevrelerinde de demokratikleşme adına olumlu karşılanmıştır. Hocaefendi de farklı zamanlarda bu duruma dikkat çekmiştir. Dolayısıyla verilen desteğin arkasındaki önemli motivasyonlardan biri de bu olmuştur.
4. Dinî Özgürlüklerin Genişleyeceği Umudu
AKP’ye verilen desteğin bir diğer sebebi de Türkiye’de uzun yıllar boyunca yaşanan dinî özgürlük sorunlarıdır.
Bilindiği üzere Cumhuriyet tarihinde Müslümanlar önemli ölçüde baskı görmüş; dinî kurum ve cemaatler sıkı bir denetime tâbi tutulmuş; dinin kamusal alanda görünürlüğü ciddi sınırlamalara maruz kalmıştır. Hizmet hareketi de bu baskılardan nasibini almıştır.
AKP ise muhafazakâr bir parti olarak ortaya çıkmıştı. Kurucuları arasında çok sayıda imam-hatip mezunu bulunuyordu. Cumhuriyet tarihinde ilk defa bir başbakan ve cumhurbaşkanının eşleri başörtülüydü. Namaz kıldıklarını açıkça ifade ediyor, dindarlıklarını gizlemiyor ve Müslümanların o güne kadar kısıtlanmış haklarını savunduklarını dile getiriyorlardı.
1960’lı yıllardan itibaren sırf dinî kimliklerinden dolayı baskı görmüş, haksızlığa uğramış, çeşitli soruşturma ve davalara maruz kalmış Hizmet gönüllülerinin böyle bir partiye destek vermesi bu açıdan anlaşılabilir bir durumdur. Hocaefendi de farklı sohbetlerinde bu duruma dikkat çekmiş, yolun başında din üzerindeki baskıların kalkacağından umutlanmıştır.
5. Hüsnüzan ve Ahlâkî Yaklaşım
Hocaefendi’nin Erdoğan’a ve yakın çevresindeki bazı isimlere yönelik bir kısım endişeleri vardı. Onlara bütünüyle güvenmiyordu. Ancak bir Müslüman olarak hüsn-ü zan etmekten de geri durmamıştı. Nitekim kendisi de bu durumu şu sözleriyle ifade etmiştir: “Yaptıkları tahribat çok büyük oldu. Biz bunların suri Müslümanlığına aldandık. Başkaları hakkında hüsn-ü zan beslemek en büyük ibadettir. Biz de hüsn-ü zan ettik.”
Hocaefendi Allah’tan korkan ve ahirete inanan insanların, dinî bir cemaati yok etmek amacıyla kapsamlı bir mücadele başlatabileceklerini düşünememişti. Bu hususu da şu sözleriyle dile getirmiştir: “Bu adamlardan hep endişe duydum ama bu ölçüde şirretlik yapacaklarına ihtimal vermedim.”
Hocaefendi’nin hüsnüzan beslemesinin sebeplerinden biri de çok sayıda AKP’li bakan ve milletvekilinin kendisini ziyaret etmesi ve dostane mesajlar vermesidir. Bu durumu bir sohbetinde şöyle ifade etmiştir: “Onlarla beraber olmadık. Ehvenü’ş-şerreyn diyerek oy verdik sadece. Biz bunlardan daha önce de şüpheleniyorduk. Fakat o kadar geldi gittiler ve öyle şeyler söylediler ki…”
Hocaefendi’nin kendi kaleminden dökülen şu sözler sürecin doğru anlaşılması noktasında önemli ipuçları vermektedir: “Olup biten bunca mezâlimi, hüsn-ü zan yanılgısı olarak kitlelere anlatamadığımdan dolayı kendime acıyorum.. hep mırıldanıp durduğum, “Gönül her zaman arar durur bir yâr-ı sadık, / Bazen de sadık dedikleri çıkar münafık!” hakikatini kulak ardı edip herkesi yâr sandığımdan dolayı kendime acıyorum.. farkına varamayıp beş-on ehl-i nifâkın imanına kandığımdan ötürü içimde derin derin acı hissediyorum ve sızlanıyorum.. “Hüsn-ü zan, adem-i itimat” denmişti; bu disipline uyamayıp hüsn-ü zanna yenik düştüğümden dolayı içten içe hayıflanıyor ve sinemde acılar hissediyorum…” (Gülen, Hakka Adanmışlar Yolu, s. 126)
6. Alternatifsizlik ve Ehvenü’ş-şerreyn Yaklaşımı
Hocaefendi’nin özellikle vurguladığı bir diğer husus da o dönemde alternatifin bulunmamasıdır. Ona göre o günkü siyasi şartlarda AKP, mevcut seçenekler arasında görece daha az zararlı bir alternatif olarak görülmüştür. Nitekim zaman zaman kendisi de başka partiler başa gelmiş olsaydı benzer kötülükleri yapabileceklerini ifade etmiştir.
Bu sebeple sık sık “ehvenü’ş-şerreyn” (iki kötü seçenekten daha az zararlı olanı tercih etmek) kavramını kullanmıştır. Ancak kendi ifadesiyle zamanla bu tercih edilen seçenek, “eşeddü’ş-şerreyn”e (iki kötü seçenekten en zararlı olanına) dönüşmüştür.
7. Şerlerinden Emin Olabilme Ümidi
Hizmet Hareketi’ne yönelik negatif tutum ve kirli planlara rağmen AKP’ye destek verilmesinin bir diğer sebebi de şerlerinden emin olma ümidiyle hareket edilmesidir. Hocaefendi bu tavrı şu âyet-i kerimeye dayandırır: “Kötülüğü iyilikle sav. Bir de bakarsın ki seninle arasında düşmanlık bulunan kimse sana dost oluverir.” (Fussilet sûresi, 41/34) Bu çerçevede zaman zaman, “Şerrinden korktuğun kimseye iyilikte bulun.” hakikatine de atıfta bulunmuştur.
Ne var ki sinelerde kök salmış kin ve nefretler öylesine derindi ki Hizmet hareketinin gösterdiği bütün iyi niyet ve iyilik girişimleri, iktidarın kirli planlarını ve bitirme amaçlarını değiştirmeye yetmemişti.
8. Nifak ve İnsanları Tanımanın Zorluğu
Hocaefendi ayrıca münafıklık yapan insanları tanımanın son derece zor olduğuna da dikkat çekmiştir. Çünkü bu tür insanlar sabit bir çizgiye sahip değildir; farklı ortamlarda farklı kimlikler sergileyebilirler. Hocaefendi bu tür insanları gerçek yüzleriyle tanımanın, duygu ve düşünce dünyaları itibarıyla analiz etmenin çok zor olduğunu söyler.
Onun ifadesiyle, “Kimsenin kalbini yarıp bakamayacağınız için ağzı “Allah” diyen, sürekli dinden diyanetten bahseden kimseler karşısında aldanabilirsiniz.” (https://herkul.org/kirik-testi/nefisle-mucadele-ve-hakiki-kulluk/)
Bu nedenle insanların bazen sırttan hançerlenebileceğini hatırlatmış ve Bediüzzaman’a ait olan “Biz ki müminiz aldanırız ama aldatmayız.” sözünü sık sık tekrar etmiştir.
9. Sonradan Yapılan Muhasebe
Hocaefendi, sonraki yıllarda AKP’ye verilen destek konusunda sık sık kendi muhasebesini yaptığını ve bu durumdan dolayı derin bir ızdırap duyduğunu ifade etmiştir. Yaşanan zulümlerin kaderî plandaki sebeplerinden biri olarak da bu desteği görmüştür.
Bu bağlamda şu ifadeleri dikkat çekicidir: “Bunların karakterini doğru okuyamadık. Münafıkları insan zannettik. İşte bu yüzden Cenab-ı Hak bizi cezalandırıyor. Bundan sonra kendi yolumuzda yürümemiz ve geçmişte yaptıklarımıza istiğfar etmemiz lazım.”
Görüldüğü gibi AKP’ye verilen göreceli destek hiçbir zaman kurumsal bir ittifak anlamına gelmemiş; daha ziyade demokratikleşme ve özgürlük beklentileri çerçevesinde ortaya çıkan hüsnüzanna dayalı sınırlı bir siyasi tercih olarak kalmıştır.
Bir sonraki yazıda medyada sıkça karşılaştığımız “Savaşı kim başlattı?” sorusuna cevap vermeye çalışacağız.
Kaynak: Tr724
***Mutluluk, adalet, özgürlük, hukuk, insanlık ve sevgi paylaştıkça artar***
