Afgan göçmenler kitlesel olarak ülkelerine dönüyor: Türkiye’de durum ne?

Savaşlar, siyasi krizler ve ekonomik sorunlar nedeniyle on yıllar boyunca başka ülkelere göç eden Afganistan vatandaşlarının bir bölümü, son dönemde kitlesel olarak ülkelerine dönmeye başladı.

Afgan yetkililer, yalnızca Nisan ve Mayıs aylarında toplam 286 bin 960 kişinin Afganistan’a döndüğünü söylüyor.

Bunların yaklaşık 155 binin Pakistan’dan, 111 binin İran’dan, üç bininin ise Türkiye’den ülkeye gittiğini belirtiyorlar.

Dönüşlerin arkasında, Pakistan ve İran’ın sıkılaşan göçmen politikalarının olduğu görülüyor.

Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR) bu kitlesel hareketliliğin “daha derin bir insani krize neden olabileceği” uyarısında bulunuyor.

Resmi verilere göre Türkiye’de, İran ve Pakistan’a kıyasla çok daha az sayıda Afgan göçmen bulunuyor.

BBC Türkçe‘ye konuşan Galatasaray Üniversitesi öğretim üyesi ve Göç Araştırmaları Derneği’nden Doç. Dr. Didem Danış, Türkiye’nin durumunun İran ve Pakistan’dan farklı olduğunu, Afgan göçmenler açısından bu ülkelerde olduğu gibi kitlesel geri göndermeden ziyade zamana yayılmış bir azalmanın gözlemlendiğini belirtiyor.

Afganistan’dan ülke dışına göç hareketinin uzun bir geçmişi var.

Özellikle 1970’lerin sonundan itibaren çatışmalar ile siyasi ve ekonomik sorunlar nedeniyle göç aralıksız devam etti.

2011 yılında Suriye krizi başlamadan önce Afganistan, dünyaya en fazla mülteci ve sığınmacı veren ülke konumundaydı.

2021 yazında Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinden sonra da göç hareketi yoğun olarak sürdü.

UNHCR’ın internet sitesindeki verilere göre dünya çapında kayıtlı Afgan mülteci sayısı 2,6 milyon.

Bunların 2,2 milyonu İran ve Pakistan’da yaşıyor.

Bunun dışında bu ülkelerde, kayıtlı olmayan, İran ve Pakistanlı yetkililerin milyonlarla ifade ettiği çok daha büyük bir Afgan göçmen nüfusu bulunuyor.

Türkiye de yıllardır, Afganların göç rotaları arasında yer alıyor.

BBC Monitoring‘in aktardığına göre Afganistan Mülteciler ve Geri Dönüş Bakanlığı sözcüsü Müftü Abdul Mutalib Hakkani, 31 Mayıs’ta yaptığı açıklamada Nisan ve Mayıs aylarında 286 bin 960 kişinin evlerine döndüğünü söyledi.

UNHCR’a göre bu rakam 251 bin civarında ve çoğu İran ile Pakistan’dan “olumsuz koşullarda” geri dönüyor.

Kurum, en az 96 bin kişinin sınır dışı edildikten sonra Afganistan’a dönmek zorunda kaldığını söylüyor.

BBC Türkçe‘ye konuşan Doç. Dr. Didem Danış, Türkiye’deki Afgan göçmenlerin durumunun İran ve Pakistan’dan farklı olduğunu belirtiyor.

Doç. Dr. Danış, Türkiye’de son üç – dört senedir, özellikle de 2023 seçimlerinden beri, düzensiz göçmenlere yönelik tedbirlerin artırıldığını vurguluyor.

Bunlar arasında sınıra duvar örülmesi, şehirlerde mobil araçlarla denetim yapılması gibi önlemler var.

Danış, bu çerçevede geçtiğimiz yıllarda yakalanan düzensiz göçmenlerin yoğun bir şekilde ülkelerine gönderildiğini söylüyor.

Türkiye’nin Afganlar için eskisi kadar “cazip” bir ülke olmadığını, bu nedenle Afgan göçmen sayısının azaldığını da ekliyor.

Doç. Dr. Danış “Türkiye’ye gelebilen ve kalabilen Afganlar, ekonomik sorunlardan dolayı iş bulmakta ya da iş bulsa da ailesini geçindirebilecek bir kazanç elde etmekte zorlanıyor” diyor.

“Dolayısıyla İran ve Pakistan’da olduğu gibi kitlesel geri gönderme olarak değil ama zamana yayılmış bir azalma ortaya çıktı.”

İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya’nın 29 Mayıs’ta açıkladığı verilere göre Türkiye’de, uluslararası koruma kapsamında 172 bin 602 kişi bulunuyor.

Bunların önemli bir bölümünü Afganların oluşturduğu düşünülüyor.

Türkiye’de ayrıca ikamet izni sahibi 38 bin 892 Afganistanlı yaşıyor.

Türkiye’ye yasa dışı yollarla giriş yapan ve hiçbir kaydı olmayan bir kesim de olduğu anlaşılıyor. Bu kişilerin sayısıyla ilgili resmi bir veri bulunmuyor.

Ancak Türkiye’de 2018’den bu yana yakalanan düzensiz göçmenler arasında en büyük grubu Afganların oluşturduğu görülüyor.

Türkiye’de son yıllarda yakalanan Afgan düzensiz göçmenlerin sayısı şöyle oldu:

5 Haziran itibariyle 2025’te 19 bin 87 Afgan düzensiz göçmen yakalandı.

Son dönemdeki bu kitlesel geri dönüşün arkasında, Pakistan ve İran’ın Afgan göçmenler konusundaki sıkılaşan politikalarının olduğu görülüyor.

Göçmen konusu bu ülkelerde ekonomik sorunlar dışında güvenlik bağlamında da tartışılıyor.

Pakistan, 2023 yılında uygulamaya koyduğu “Yasadışı Yabancıların Geri Gönderilmesi Planı” kapsamında kayıt dışı Afgan göçmenlerin ülkelerine dönmemeleri durumunda sınır dışı edileceğini duyurdu.

İslamabad, bu plan doğrultusunda adımlar atıyor.

Pakistan İçişleri Bakanlığı’na göre, Nisan ayında 135 binden fazla Afganistanlı Pakistan’ı terk ederken, Mayıs ayında yaklaşık 67 bin kişi ülkeden ayrıldı.

İran’dan dönüşlerin oranı da artmış durumda.

Mayıs ayında İran’dan Afganistan’a 15 bin 675 kişinin sınır geçişi kaydedildi. Bu sayı, bir önceki ayki geçiş verilerine göre iki kattan fazla.

İranlı yetkililer, belgesi olmayan Afganların 6 Temmuz’a kadar ülkeyi terk etmelerini istiyor.

İran İçişleri Bakanlığı yetkilisi Nader Yarahmadi, devlet televizyonunda yaptığı açıklamada bu kararın, “ülkede bulunduğunu söylediği altı milyondan fazla Afganın yaklaşık dört milyonunu etkileyeceğini” belirtti.

Bu arada İsrail-İran çatışmalarının da göç sürecini etkileme ihtimali bulunuyor.

UNHCR sözcüsü Babar Baloch, 29 Nisan’da yaptığı açıklamada on binlerce Afganistanlının komşu ülkelerden geri dönmek zorunda kalması üzerine “daha da derin bir insani krizin kapıda olduğu” uyarısında bulundu.

Kurum, bölgedeki bu krize müdahale etmek için 71 milyon dolara ihtiyacı olduğunu duyurdu.

UNHCR, İran ve Pakistan hükümetlerine çağrı yaparak Afganistan’a dönüşlerin “gönüllü, güvenli ve onurlu olması gerektiğini” savundu.

Kurum, Afgan kadın ve kız çocuklarının, “çalışma, eğitim ve serbest dolaşım haklarının giderek kısıtlandığı bir ülkeye geri dönmeye zorlanmaları konusunda” özel olarak kaygılarını aktarıyor.