Atatürk ve demokrasisiz cumhuriyet

YORUM | PROF. MEHMET EFE ÇAMAN

Mustafa Kemal Atatürk, bağımsızlık savaşının komutanı ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusudur. Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküşünün ardından yeni bir devlet kurmuş, tarihe geçmiştir. Kurduğu cumhuriyetin birinci cumhurbaşkanıdır. Yine kendisi ve yakın arkadaşları tarafından kurulan Cumhuriyet Halk Partisi’nin (CHP) kurucu genel başkanıdır. Bu partinin ideolojisinin mimarı, Altı Ok olarak bilinen temel ilkelerin bizzat hazırlayıcısıdır. 1923-1938 yılları arasında tek parti iktidarı vardı ve CHP, ülkeyi bir parti devleti olarak yönetti. Bu partinin tüm politikaları bizzat Atatürk tarafından formüle edildi ve hayata geçirildi. Sayısız reform yapıldı. CHP ve Kemalistler bugün dâhil cumhuriyetin bu ilk 15 yılında yapılanlara “Atatürk devrimleri” diyorlar.

Atatürk şüphesiz Türkiye politik tarihinde en önemli figürdür. Son 100 yıllık devlet deneyiminde hiçbir evre yoktur ki orada Atatürk’ün imzası görülmesin ya da onun belirleyici etkisi hissedilmesin. Türkiye Cumhuriyeti onun eseridir.

Atatürk elbette birçok olumlu reforma imza attı. Bu yazının konusu onun hangi reformlarının olumlu olduğunu tartışmak değil. Herkes Atatürk’ün düşüncelerine aynı değeri vermek zorunda değil. Belki birçokları onun yaptıklarını beğenir ve destekler, yine birçokları da yaptığı pek çok şeyi değişik perspektiflerden eleştirebilir. Ancak kesin olan şu ki hiç kimse onun yakın Türkiye yakın tarihinde oynadığı belirleyici rolü yadsıyamaz.

Atatürk’ün siyasi ve tarihsel bir figür olarak kim olduğu da, etkisi de Türkiye’de yeterince bağımsız ve nesnel olarak tartışılmadı. Halen de bu durum değişmiş değil. Bunun başlıca nedeni, Atatürk’ün tabulaştırılmış, kültleştirilmiş, mitleştirilmiş, hatta kutsallık atfedilme derecesinde dokunulmaz kılınmış bir insanüstü statü lider haline getirilmiş olmasıdır. Var olan Atatürk’ten farklı olarak, tarihselliğinden arındırılmış, putlaştırılmış bir lider kültü inşa edildi. Bu kült, modern Türkiye’de eğitim müfredatı üzerinden kitlelere endoktrine edildi. Resmi bir Atatürk yaratıldı. Her yaptığı doğru addedilen, hiçbir fikri veya eylemi sorgulanamaz olan bir Atatürk! Bu yapılırken, cımbızlama yöntemi kullanıldı. Yani dönemi ruhuna veya meşruiyet kazandırılması istenen fikre/politikaya uygun bir Atatürk inşa ettiler. Bunu yaparken, esasında Atatürk’ün tarihe mal olmuş her reformuna, politikasına, düşüncesine, idealine vs. büyük zarar verdiler. Atatürk’ü putlaştırırken, onu aslında yok ettiler. Kısır gündelik siyasetin malzemesi yaptılar. Atatürk, iktidarlar için aynı dini alan gibi bonkörce kullanabildikleri, kimsenin hesap soramayacağı, istismara çok uygun bir alan ola geldi.

Bugün Atatürk’ün adını kullanan çok geniş bir siyasi rant alanı var.

Oysa Türkiye Cumhuriyeti birçok sorun yaşıyor. Çağcıl ve süregelen sorunlara 1920’lerin ve 1030’ların politikalarından, düşün evreninden, olgu ve kavramlarından çareler aramak rasyonel değil. Koskoca bir ana muhalefet partisi olan CHP, halen Kemalizm ideolojisini, Altı Ok’u ve Atatürk’ü yol haritası olarak kavrıyor ve konumlandırıyor. Bunu yaparken Atatürk’ü yukarıda ele aldığım bağlamda aletselleştiriyor, bir tür enstrümana veya manivelaya indirgiyor. Kemalizm 1920’lerin ve 1930’ların bir Ortadoğu ülkesi olan, yoksul, ulusal bütünlük sorunundan muzdarip, İmparatorluk sonrası kimlik bunalımı yaşayan, endüstrileşememiş, altyapısı olmayan Türkiye’ye pragmatik çözümler üretmeye çalışmıştı. Evrensel ve katı bir ideoloji ortaya koymadı. Bilakis, o dönemin koşullarına hitap eden ve Mustafa Kemal’in dünya görüşünü yansıtan bir çözüm reçetesi oluşturdu. İyidir-kötüdür tartışmasının dışında, durum bu kadar yalındır.

Bugün Atatürk’ün ideolojisini kapsayıcı ve felsefi ideolojilerle (mesela sosyalizmle ya da liberalizmle) karşılaştırmak ne mantıklıdır, ne de olanaklıdır. CHP’nin Kemalizm’iyle sosyal demokrat olması mümkün değildir. Bu portakaldan elma tartı yapmaya çalışmak kadar anlamlıdır. Kemalizm bir modernleşme projesidir, ama belirli tercihler yapmıştır. Onun ana yönelimini devam ettirmek yaklaşımı anlamlı olabilir, ama onun 1930’lardaki tercihlerini 2020’lerde uygulamaya çalışmak mümkün olsa da, sosyal demokrat veya sol olmadığı gibi, rasyonel ve anlamlı da olamaz.

Gelelim diğer bir önemli tartışmaya. Yazının başında sorduğum üzere, tarihsel Atatürk’ün kim olduğu sorusuna. Evet, Atatürk Kurtuluş Savaşı komutanıdır ve kahramanıdır. Evet, cumhuriyetin kurucu iradesinin ta kendisidir. Evet, son 100 yıla şekil vermiş büyük bir reformcudur, vizyonerdir, karizmatik bir liderdir, saygıyı hak eden bir devlet adamıdır. Fakat Atatürk bir demokrasi kurucusu değildir. Temel hak ve özgürlüklerin gelişmesine katkısı olsa da, özgürleştirici bir rolü yoktur. Mono-etnik, Türk nasyonalizmini merkeze almış, asimilasyoncu politikaları formüle etmiş ve uygulatmış bir politikacıdır. Kürtlerin, Alevilerin, gayrimüslim azınlıkların, liberallerin, İslami muhafazakârların vs. hukukunu sistematik olarak yok saymış bir rejimin kurucusudur. Uzun erimli niyeti belki bir demokrasi inşasıydı. Bunun emareleri olarak çok partili sisteme geçiş denemeleri gösterilmektedir. Bu bir dereceye kadar doğrudur. Fakat bu denemeler başarılı olmadı. Tarih, geliştiği şekliyle şekillendi. Bu gerçek tarihte Atatürk’ün kurduğu rejim bir tek parti diktatörlüğüdür. Atatürk siyaset bilimi literatürünün tanımına göre bir diktatördür. Onun progresif-reformist ve devlet kurucu bir diktatör olması, diktatör olma durumunu görmezden gelmemizi sağlamaz. Yaptığı birçok olumlu reformun da diktatoryal yöntemlerle yapıldığı bir gerçek. Zaten tüm devrimcilerin konumu budur. Lenin ve Mao da toplumsal dönüşümlere neden olan politik tercihlerde bulundu. Atatürk’ün yaptıkları, izlediği yöntemler ve metotlarla, tek parti rejimiyle, gücü sınırlandırılmamış iktidarıyla, Lenin ve Mao’yla mukayese edilebilir. Progresif-reformist liderlik, kullanılan yöntemin-metodun diktatoryal olma durumunu değiştirmez.

Siyaset bilimine göre diktatörlük, hükümet gücünü elinde tutan, siyasi çoğulculuğa ve bağımsız medyaya hiç ya da çok az tolerans gösteren, tek bir lider ya da liderler grubu ile karakterize edilen bir rejimdir. Yani mutlak gücün tek liderde veya küçük bir klikte yoğunlaştığı, tek parti rejimidir. Bu tür bir rejimin başındaki karar alıcı diktatördür. Diktatörlükler despotiktir. Bu rejimler hukuka tabi değildir. Liderleri genellikle mitleştirilir ve dokunulmaz kılınır. Öldükten sonra da resmi tarihle korunur. Devletin kurumsallaşmasının merkezine bu lider kültü yerleştirilir. Bu tarih yazımı zamanla konsolide olur ve betonlaşır. Devletin varlığıyla diktatörün varlığı (ve resmi olarak formüle edilen ideolojisi) birbirine kenetlenir.

Türkiye’de durum budur.

Tarihsel figür kimliği dışında, mitleştirilen Atatürk, bugün Kürt sorunundan devletin üniter yapısına, etnik Türk-üstünlükçü asimilasyoncu devlet politikasından ulusal kimliğe, tarih tezlerinden derin devletin meşruiyet bahanelerine inanılmaz belirleyici bir rol oynuyor. İşin tuhafı, bu politik alanlarda filtreden geçirilen Atatürk versiyonları (daha doğrusu yorumları) belirleyici. Herkes tarafından işine geldiği gibi kullanılan bir tür enstrümana dönüştürülen Atatürk’e kanımca bu yolla saygısızlıkların en büyüğü yapılıyor.

Atatürk, tarihsel bağlamında, Kurtuluş Savaşı kahramanı ve devlet kurucusu olarak elbette çok önemli bir kişiliktir. Bu şekilde tarih kitaplarında ve müfredatta yerini almalıdır. Ancak modern ve çağcıl sorunlara çözüm adresi değildir. Kompleks ve çözüm bekleyen birçok mikro ve makro soruna çağcıl formüllerle çözüm aranması daha yerinde olur. Bu, Atatürk’ün genel modernleşme ve ilerleme hedeflerinden sapma anlamına gelmez. Onu bir sabite olarak almak, bilakis ilerlemenin de dönüşümün önünde engeldir.

Türkiye modernleşmeli ama demokratikleşmeli de. İnsan haklarına saygılı, azınlık haklarını harfiyen uygulayan, cinsel eşitlikleri, seküler devleti, Batı yönelimini, hukuk devletini, ademi merkeziyetçiliği, kalkınmacılığı ve birçok diğer olumlu hedefi takip eden bir ülke olmak zorunda. Her türlü dogmadan, tabudan, mitleştirmeden, betonlaştırmadan arınmış bir tarih yazımına her zamankinden daha fazla gereksinim var. Atatürk’ü tarihe emanet ederek onu rahat bırakmanın vakti geldi.