Türkiye’de siyasi parti kapatmaları: Geçmişte hangi partiler yasaklandı?

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, Halkların Demokratik Partisinin (HDP) kapatılması istemiyle yeniden açılan davada iddianamenin oy birliğiyle kabulüne karar verdi.

Avrupa Birliği’ne aday ülke konumundaki modern Türkiye tarihinde, son yarım asırda ‘tehdit’ olarak görülen çok sayıda siyasi partinin kapısına kilit vuruldu. 1980 askeri darbesinin ardından kabul edilen anayasa ile yaklaşık 20 siyasi parti kapatıldı.

Kürt ve İslamcı partiler özellikle odak noktası oldu, ancak yasaklı partilerin üyeleri yeni bir isim altında yeniden bir araya geldi. Parti kapatma davaları ve Siyasi Partiler Yasası Brüksel tarafından sık sık eleştirildi. AK Parti, 2010 yılının Nisan ayında geçirdiği yasa ile siyasi partilerin kapatılmasını zorlaştırmıştı.

İşte kapatılan bazı siyasi partiler ve gerekçeleri;

Sosyalist Parti

Anayasa Mahkemesi, 10 Temmuz 1992’de “Ülke bütünlüğüne aykırı hareket etmekle suçlanan Sosyalist Parti’nin kapatılmasına karar verdi. Ayrıca partinin mal varlığının Hazine’ye devredilmesine hükmetti.

Halkın Emek Partisi (HEP)

Anayasa Mahkemesi 11 üyenin oy birliği ile 14 Temmuz 1993’te, “Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozma amacını taşımak ve bu yolda faaliyette bulunmak” iddiasıyla dava açılan davada, partinin kapatılmasına hükmetti. Ayrıca Kürt yanlısı partinin 4 vekilinin Meclis’i terk etmesini istedi. Mahkeme, HEP lideri Fehmi Işıklar’ın bazı konuşmalarını ve partinin eylemlerinin doğrudan Türkiye Anayasasını ihlal ettiğine karar verdi. HEP’in o dönemde mecliste 16 milletvekili bulunuyordu.

Refah Partisi (RP)

Necmettin Erbakan liderliğindeki Milli Görüş Hareketinin 12 Eylül 1980 askeri darbesinin ardından kurulan İslami eğilimli siyasi partisi, “Laik Cumhuriyet ilkesine aykırı eylemleri” gerekçesiyle, 16 Ocak 1998’de Anayasa Mahkemesi tarafından kapatıldı. Erbakan’ın yanı sıra partinin önde gelen diğer isimlerine beş yıl süreyle siyaset yasağı getirildi.

Fazilet Partisi (FP)

Kapatılan Refah Partisi’nin devamı niteliğindeki İslami eğilimli Fazilet Partisi, 22 Haziran 2001’de Anayasa Mahkemesi tarafından kapatıldı. Anayasa Mahkemesi Başkanı Mustafa Bumin, FP’nin Laik Cumhuriyet ilkesine aykırı eylemleri nedeniyle kapatıldığını, beyan ve eylemleri nedeniyle partinin kapatılmasına neden olan milletvekilleri Nazlı Ilıcak ve Bekir Sobacı’nın, milletvekilliklerinin sona erdiğini, yine eylemleriyle partinin kapatılmasına neden olan parti üyeleri Merve Kavakçı, Nazlı Ilıcak, Bekir Sobacı, Ramazan Yenidede ve Mehmet Sıla’ya 5 yıl süreyle siyasi yasak getirildiğini ifade etti.

Halkın Demokrasi Partisi (HADEP)

Halkın Demokrasi Partisi, 13 Mart 2003 tarihinde “Yasa dışı faaliyetlerin merkezi” ve “PKK ile yakın ilişkisi olduğu” gerekçesi ile Anayasa Mahkemesi tarafından kapatıldı. Partinin Genel Başkanı Murat Bozlak da dahil olmak üzere 46 HADEP’liye de beş yıl siyaset yasağı getirildi.

Ak Parti kapatma davası (AKP)

Anayasa Mahkemesi, 2002’den beri iktidarda olan iktidar partisinin kapatılması yönündeki davayı kıl payı bir reddetti, ancak partiyi “Laiklik karşıtı faaliyetlerden” suçlu buldu ve para cezası verdi.

Adalet ve Kalkınma Partisi kapatma davası, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı Abdurrahman Yalçınkaya’nın, AK Parti’nin “laikliğe aykırı fiillerin odağı haline geldiği” gerekçesiyle, partinin kapatılması ve Başbakan Recep Tayyip Erdoğan ile Cumhurbaşkanı Abdullah Gül dahil 71 kişinin 5 yıl süreyle siyasetten uzaklaştırılması istemiyle hazırladığı iddianame, 14 Mart 2008’de Anayasa Mahkemesi’ne sunuldu. 30 Temmuz 2008’de yapılan açıklamada, partinin temelli kapatılmaması, fakat hazine yardımının belirli bir oranda kesilmesi kararına varıldı. 6 üye kapatılması, 5 üye kapatılmaması yönünde oy kullandı. Hazine yardımının kesilmesi hakkındaki oylamada 11 üyenin 10’u kesilmesi yönünde oy verdi.

Demokratik Toplum partisi (DTP)

Demokratik Toplum partisi, 11 Aralık 2009 tarihinde Anayasa Mahkemesi kararı ile kapatıldı. Böylece DTP, Türkiye’de yasaklanan altıncı Kürt partisi oldu. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı, 16 Kasım 2007’de DTP hakkında kapatma davası açtı. Davanın ana gerekçesi partinin “devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü aleyhine eylemlerin odağı haline gelmesi.” olarak belirtildi. Mahkeme, DTP’yi “PKK ile bağlantısı” nedeniyle yasakladı. Ayrıca Anayasa Mahkemesi, aralarında Genel Başkanı Ahmet Türk’ün de bulunduğu 37 DTP’liye beş yıl süreyle siyaset yasağı getirdi.

Kapatılan diğer partiler ve tarihleri

• İşçi-Çiftçi Partisi / 1968
• Milli Nizam Partisi / 1971
• Türkiye İleri Ülkü Partisi / 1971
• Türkiye İşçi Partisi / 1971
• Büyük Anadolu Partisi / 1972
• Türkiye Emekçi Partisi / 1980
• Büyük Anadolu Partisi / 1992
• Yeşiller Partisi / 1994
• Halk Partisi / 1991
• Türkiye Birleşik Komünist Partisi / 1991
• Halkın Emek Partisi / 1993
• Özgürlük Demokrasi Partisi / 1993
• Sosyalist Türkiye Partisi / 1993
• Demokrasi Partisi / 1994
• Demokrat Parti / 1994
• Demokrasi ve Değişim Partisi / 1996
• Diriliş Partisi / 1996
• Emek Partisi / 1997
• Sosyalist Birlik Partisi / 1994
• Demokratik Kitle Partisi / 1999

Türkiye’de, 2010 yılında Anayasa’nın 149’uncu maddesinde değişikliğe gidildi. Buna göre, Anayasa Mahkemesinin Anayasa değişikliğinin iptali ile siyasi partilerin kapatılmasına ya da devlet yardımından yoksun bırakılmasına toplantıya katılan üyelerin üçte ikisinin oyuyla karar vermesi sağlandı. Böylece parti kapatma zorlaştırıldı.