![Tr724 [Haber Merkezi]](https://serbestgorus.com/wp-content/uploads/2026/10/ABDde-saglikta-kriz-Primler-artiyor-Medicaid-daraliyor-hastaneler-kapanma-asamasinda-360x180.jpg)
YÜKSEL ÇAYIROĞLU | YORUM
Kur’ân-ı Kerîm Allah’ı insanlara tanıtırken O’nun isim ve sıfatları üzerinde genişçe durur. Bu sıfatlar arasında özellikle ilim, irade ve kudretin önemli bir yeri vardır. Kur’ân’ın pek çok âyetinde Allah’ın her şeyi bildiği, dilediğini yaptığı ve her şeye gücünün yettiği tekrar tekrar vurgulanır. “Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”, “Allah dilediğini yapar.”, “Şüphesiz Allah her şeye kadirdir.” şeklindeki ifadeler farklı vesilelerle Kur’ân’ın pek çok yerinde karşımıza çıkar. Böylece insanın zihninde hiçbir şeyin bilgisinden kaçmadığı, hiçbir şeyin iradesi dışında gerçekleşmediği ve hiçbir şeyin kudretini aşmadığı bir Allah telakkisi inşa edilir.
İlim, irade ve kudret sıfatları, insan-kâinat-Allah münasebetini anlamamız açısından da ayrı bir öneme sahiptir. Zira varlık âleminde gerçekleşen hiçbir şey bilgisiz, iradesiz ve kudretsiz düşünülemez. Allah yarattığı her şeyi bütün incelikleriyle bilir; sonsuz ihtimaller arasından dilediğini seçer ve takdir eder; irade ettiğini de kudretiyle varlık sahasına çıkarır. Dolayısıyla kâinatta gördüğümüz her varlık, aynı anda ilâhî ilmin, iradenin ve kudretin eseridir. Bir şeyin nerede, ne zaman, hangi özelliklerle ve ne kadar yaratılacağını ilim ve irade tayin eder; kudret ise onu varlık sahasına çıkarır.
Bu üç sıfatın doğru anlaşılması tevhid inancı açısından da son derece önemlidir. Allah’ın ilminin dışında kalan bir alan, iradesinden bağımsız işleyen bir süreç veya kudretinin ulaşamadığı bir varlık kabul etmek, Kur’ân’ın ortaya koyduğu Allah telakkisiyle bağdaşmaz. Sebepler, tabiat kanunları ve insan iradesi kendi sınırları içinde birer gerçekliğe sahip olsalar da hiçbiri Allah’tan bağımsız değildir. Kur’ân, insanı, varlık ve hâdiselerin arkasında her şeyi kuşatan bir ilmi, her şeyi belli ölçü ve hikmetlere göre takdir eden bir iradeyi ve bu takdiri varlık sahasına çıkaran sonsuz bir kudreti görmeye çağırır.
Allah’ın İlmi Her Şeyi Kuşatır
Kur’ân’ın Allah’ı tanıtırken en fazla üzerinde durduğu sıfatlardan biri ilimdir. Allah pek çok âyette Alîm, Âlim, Habîr, Latîf, Semî‘, Basîr, Şehîd, Rakîb ve Müheymin gibi isimlerle tanıtılır. Bütün bu isimler farklı yönleriyle O’nun ilminin sınırsızlığına ve kuşatıcılığına işaret eder. Allah’ın ilmi insanların ilmine benzemez. İnsan ancak kendisine ulaşan sınırlı bilgileri bilebilir; bilgisi zamanla artar, değişir ve unutmaya maruz kalır. Allah’ın ilmi ise ezelî ve mutlaktır; görüneni de görünmeyeni de, açığı da gizliyi de, geçmişi de geleceği de, büyüğü de küçüğü de aynı şekilde kuşatır. Nitekim Kur’ân, “Ne yerde ne de gökte hiçbir şey Allah’a gizli kalmaz.” (Âl-i İmrân sûresi, 3/5) buyurur.
En‘âm sûresindeki şu âyet ilâhî ilmin kuşatıcılığını son derece çarpıcı bir şekilde tasvir eder: “Gaybın anahtarları O’nun yanındadır; onları O’ndan başkası bilmez. Karada ve denizde ne varsa hepsini O bilir. O’nun bilgisi dışında bir yaprak bile düşmez. Yerin karanlıkları içindeki hiçbir tane, yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki kitab-ı mübînde bulunmasın.” (En‘âm sûresi, 6/59) Koca denizlerden karanlıklar altında saklı küçücük bir taneye, gökteki galaksilerden milyarlarca ağaçtan düşen tek bir yaprağa kadar hiçbir şey O’nun ilminden uzak değildir. Başka bir âyette de yerde ve gökte zerre ağırlığınca bir şeyin, hatta bundan daha küçüğünün dahi O’nun ilminden kaçamayacağı bildirilir (Sebe’ sûresi, 34/3). Dolayısıyla Allah’ın ilmi, küllî ve büyük hadiseleri de varlığın en küçük parçalarını ve detaylarını da içine alır.
Allah’ın ilmi sadece her şeyi kuşatması itibarıyla değil, enginliği ve tükenmezliği itibarıyla da insan idrakinin çok ötesindedir. Kur’ân bu hakikati son derece çarpıcı bir misalle anlatır: “Eğer yeryüzündeki bütün ağaçlar kalem, deniz de mürekkep olsa, ardından ona yedi deniz daha eklense yine Allah’ın kelimeleri tükenmezdi.” (Lokmân sûresi, 31/27) Benzer şekilde Kehf sûresinde de Rabbinin sözlerini yazmak için denizler mürekkep olsa, bir o kadarı daha getirilse denizlerin tükeneceği, fakat O’nun sözlerinin tükenmeyeceği bildirilir. (Kehf sûresi, 18/109)
Bu âyetler Allah’ın ilim ve hikmetinin enginliğine, insan bilgisinin ise O’nun ilmi karşısındaki sınırlılığına işaret eder. Nitekim Âyetü’l-Kürsî’de, “Onlar O’nun dilediğinden başka ilminden hiçbir şeyi kuşatamazlar.” (Bakara sûresi, 2/255) buyurulur. İnsan ne kadar bilgi sahibi olursa olsun, bildikleri Allah’ın sonsuz ilmi karşısında son derece sınırlıdır. Bu sebeple Kur’ân insana tekrar tekrar, “Allah bilir, siz bilmezsiniz.” (Bakara sûresi, 2/216, 232) hakikatini hatırlatır.
Allah sadece dış dünyada meydana gelen hadiseleri değil, insanın içinden geçenleri de bilir. Kur’ân, “O gizliyi de, gizlinin gizlisini de bilir.” (Tâhâ sûresi, 20/7) buyurarak hiçbir sırrın O’nun ilminden saklı kalamayacağını bildirir. “İçinizdekini gizleseniz de açıklasanız da Allah onu bilir.” (Âl-i İmrân sûresi, 3/29) âyeti de aynı hakikati vurgular. Mülk sûresinde ise bu hakikat yaratma fiiliyle irtibatlandırılır: “Sözünüzü ister gizleyin ister açığa vurun; şüphesiz O, sinelerin derinliklerinde olanları dahi bilir. Yaratan bilmez mi? O Latîf’tir, Habîr’dir.” (Mülk sûresi, 67/13-14) İnsanı yaratan Allah’ın onun en gizli duygu ve düşüncelerini bilmemesi düşünülemez.
Yine Kur’ân, gizlice konuşanla sözünü açıktan söyleyenin, gece karanlığında saklananla gündüz ortalıkta dolaşanın Allah’ın ilmi karşısında aynı olduğunu bildirir. (Ra‘d sûresi, 13/10) Hatta insanın henüz dünyaya gelmeden önceki hâlleri de O’nun bilgisi dâhilindedir. Rahimlerin ne taşıdığını, neyi eksiltip neyi artırdığını bilir. (Ra‘d sûresi, 13/8) Kur’ân’da bu hakikat farklı ifadelerle tekrar tekrar vurgulanarak Allah’ın sadece görüneni değil, şuurun en derin katmanlarını ve kalplerin künhünü de kuşattığı bildirilir. Böylece Kur’ân, Allah’ı, insanın en gizli hâllerini, niyetlerini, düşüncelerini, ihtiyaçlarını ve hayatının bütün safhalarını bilen bir Rab olarak tanıtır.
İlâhî ilmin bu kuşatıcılığı, insanın Allah’la münasebetini de doğrudan etkiler. Kur’ân, “Herhangi bir durumda bulunsan, Kur’ân’dan herhangi bir şey okusan ve siz herhangi bir iş yapsanız, ona daldığınız sırada mutlaka Biz size şahidiz.” (Yûnus sûresi, 10/61) buyurur. Buna göre insan hiçbir zaman Allah’ın ilim ve murakabesinin dışında değildir. Yaptığı bütün amelleri bildiği için karşılığını O verecek, çektiği sıkıntıları gördüğü için yardımına O yetişecek, dualarını işittiği için onlara O karşılık verecek, kalbinden geçenleri bildiği için dile getiremediği ihtiyaçlarından dahi O haberdar olacaktır.
Bu şuur bir taraftan insana güçlü bir sorumluluk duygusu kazandırırken diğer taraftan ona derin bir güven ve huzur verir. Çünkü Kur’ân’ın tanıttığı Allah, yarattığı âlemi kendi hâline bırakmış, kullarından habersiz ve uzak bir ilâh değil; “Biz insana şah damarından daha yakınız.” (Kāf sûresi, 50/16) hakikatince onların en gizli hâllerini dahi bilen Alîm ve Habîr’dir.
Allah Mutlak İrade Sahibidir
Kur’ân’ın Allah hakkında önemle üzerinde durduğu sıfatlardan biri de iradedir. Kâinatı yaratan, bütün varlıkların rızkını veren, onları sevk ve idare eden ve bütün mülkün gerçek sahibi olan Allah, mülkünde dilediği gibi tasarruf eder. O’nun iradesini sınırlayacak, hükmüne engel olacak veya kararını değiştirmeye zorlayacak hiçbir güç yoktur. Kur’ân bu hakikati farklı vesilelerle, “Allah dilediğini yapar.” (Âl-i İmrân sûresi, 3/40; Hac sûresi, 22/18), “Rabbin dilediğini yapandır.” (Hûd sûresi, 11/107) gibi ifadelerle tekrar tekrar vurgular. Dolayısıyla varlık âleminde meydana gelen hiçbir şey O’nun iradesinden bağımsız değildir.
Kur’ân, ilâhî iradenin hayatın hemen her alanındaki tecellilerine dikkat çeker. Allah dilediğine rızkı genişletir, dilediğine ölçülü verir (İsrâ sûresi, 17/30); mülkü dilediğine verir, dilediğinden geri alır; dilediğini aziz, dilediğini zelil kılar. (Âl-i İmrân sûresi, 3/26) Rahimlerde insanlara dilediği şekli verir (Âl-i İmrân sûresi, 3/6), dilediğini yaratır (Mâide sûresi, 5/17), lütuf ve ihsanını dilediğine ulaştırır. (Bakara sûresi, 2/261) Dilediğine hakimiyet verir (Bakara suresi, 2/247), dilediğine yardımını gönderir. (Âl-i İmrân sûresi, 3/13)
Bütün bunlar Allah’ın yaratırken bir zorunluluğa tâbi olmadığını, mutlak anlamda irade ve ihtiyar sahibi olduğunu gösterir. Varlıkların farklı şekil ve özelliklerde yaratılması, rızık ve imkânların farklı ölçülerde takdir edilmesi hep ilâhî iradenin birer tecellisidir.
Allah’ın mutlak irade sahibi olması, O’nun fiillerinin gelişigüzel ve hikmetsiz olduğu anlamına gelmez. Aksine Kur’ân, Allah’ın iradesiyle ilim ve hikmeti arasında güçlü bir bağ kurar. O, neyi, kime, ne zaman ve ne ölçüde vereceğini hakkıyla bilir. Nitekim rızkı dilediğine genişletip dilediğine daralttığını bildiren âyetin hemen ardından, “Çünkü Rabbin kullarından hakkıyla haberdardır ve onları görmektedir.” (İsrâ sûresi, 17/30) buyrulur. Bu sebeple ilâhî irade, sonsuz ilim ve hikmetle birlikte tecelli eden mutlak ve hikmetli bir iradedir. İnsan her zaman bu hikmetleri kavrayamasa da Allah’ın hiçbir işinin bilgisiz, ölçüsüz ve gayesiz olmadığını bilmelidir.
İnsanın da kendisine verilen sınırlı bir iradesi vardır. O tercihte bulunur, karar verir ve yaptığı seçimlerden sorumlu tutulur. Fakat insanın iradesi mutlak ve bağımsız değildir. Kur’ân bir taraftan, “Dileyen Rabbine varan yolu tutar.” (İnsan sûresi, 76/29) diyerek insanın tercihine dikkat çekerken hemen ardından, “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz.” (İnsan sûresi, 76/30; Tekvîr sûresi, 81/29) buyurarak insan iradesinin sınırını gösterir. İnsan iradesiyle bir şeye yönelir, onu tercih eder ve bunun için gayret gösterir; fakat neticeyi yaratan Allah’tır. Dolayısıyla insanın irade sahibi olması Allah’ın mutlak iradesine aykırı olmadığı gibi, Allah’ın mutlak iradesi de insanın irade ve sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Kur’ân’da yer alan, “Allah dilediğini doğru yola iletir, dilediğini saptırır.” (Fâtır sûresi, 35/8), “Dilediğini affeder, dilediğini cezalandırır.” (Mâide sûresi, 5/18) gibi âyetler de bu çerçevede anlaşılmalıdır. Bunlar Allah’ın kullarını iradeleri dışında iman veya inkâra zorladığı anlamına gelmez. Nitekim Kur’ân, “Allah onunla ancak fâsıkları saptırır.”(Bakara sûresi, 2/26) ve “Onlar eğrilince Allah da kalplerini eğriltti.” (Saff sûresi, 61/5) buyurarak insanın tercih ve eğilimleriyle ortaya çıkan neticeler arasındaki ilişkiye dikkat çeker. İnsan kendi iradesiyle hakka veya bâtıla, itaate veya isyana yönelir; Allah da onun tercihlerini ve bunların neticelerini kendi ilim, hikmet ve adaleti çerçevesinde yaratır.
Bu tür konuları değerlendirirken şu hakikati hiçbir zaman akıldan uzak tutmamak gerekir: Allah hiç kimseye zerre kadar zulmetmez ve insanı sadece kendi tercih ve fiillerinden sorumlu tutar.
Allah’ın Her Şeye Gücü Yeter
Kur’ân’ın Allah hakkında en sık vurguladığı hakikatlerden biri de O’nun sonsuz kudret sahibi olmasıdır. Nitekim, “Allah her şeye kadirdir.” ifadesi farklı vesilelerle pek çok âyette tekrar edilir. Allah’ın kudreti mutlak ve sınırsızdır. O’nu âciz bırakacak, gücünü aşacak veya irade ettiği bir şeyin gerçekleşmesine engel olacak hiçbir varlık yoktur. Kur’ân bu hakikati, “O, dilediği her şeyi yapandır.” (Burûc sûresi, 85/16) buyurarak veciz bir şekilde ifade eder. Allah’ın kudreti bir şeyi meydana getirmek için zamana, yardımcıya, alete veya başka bir güce ihtiyaç duymaz. “Bir şeyi dilediğinde O’nun emri sadece ‘Ol!’ demesidir; o da derhal oluverir.” (Yâsîn sûresi, 36/82) âyeti, ilâhî kudretin herhangi bir vasıtaya veya desteğe muhtaç olmadığını çarpıcı biçimde ortaya koyar.
İnsan sahip olduğu güç ve imkânları kullanırken yorulur, zorlanır ve büyük işler karşısında acze düşer. İlâhî kudret için ise böyle bir durum söz konusu değildir. Göklerin ve yerin yaratılması da korunup idare edilmesi de Allah’a ağır gelmez. Âyetü’l-Kürsî’de, “O’nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır. Onları koruyup gözetmek O’na ağır gelmez. O yücedir, büyüktür.” (Bakara sûresi, 2/255) buyurulur. Bu sebeple insan açısından büyük-küçük, kolay-zor şeklinde yapılan ayrımlar Allah’ın kudreti için geçerli değildir. Kur’ân bu hakikati şöyle beyan eder: “Sizin yaratılmanız ve yeniden diriltilmeniz, ancak tek bir kişinin yaratılması ve diriltilmesi gibidir.” (Lokmân sûresi, 31/28) Evet, bir çiçeği yaratmak da baharı yaratmak da, bir insanı diriltmek de bütün insanları yeniden diriltmek de O’nun kudreti karşısında aynı derecede kolaydır. Nitekim Kur’ân kıyametin gerçekleşmesinin “bir göz açıp kapama kadar, hatta daha da kısa” olduğunu bildirir. (Nahl sûresi, 16/77)
Allah’ın kudreti yalnızca yaratmada değil, bütün kâinatı sevk ve idare etmede de kendisini gösterir. Geceyi gündüze, gündüzü geceye katar; ölüden diriyi, diriden ölüyü çıkarır. (Âl-i İmrân sûresi, 3/27) O’nun kullarına ulaştırmak istediği bir rahmeti hiçbir güç engelleyemez; O’nun vermediğini de hiç kimse vermez. (Fâtır sûresi, 35/2) Bir insana zarar dokunduğunda Allah’tan başka onu giderecek gerçek bir güç olmadığı gibi, Allah ona bir hayır murat ettiğinde O’nun lütfunu geri çevirecek bir güç de yoktur. (Yûnus sûresi, 10/107) Çünkü bütün izzet ve kuvvet Allah’a aittir; O’nun hükmünü bozacak, icraatını geri çevirecek veya kendisini âciz bırakacak hiçbir kuvvet düşünülemez.
Allah’ın sonsuz kudretini kavramak, insanın hem kendisine hem de diğer varlıklara bakışını değiştirir. İnsan kendi gücünün sınırlılığını fark eder; makam, servet ve iktidar sahiplerini gözünde büyütmez ve geçici güçler karşısında kulluk tavrına girmez. Çünkü bütün güç ve kuvvetlerin üstünde ezelî ve ebedî kudret sahibi Allah’ın olduğunu bilir. Kur’ân, “Göklerde ve yerde ululuk yalnız O’na aittir.” (Câsiye sûresi, 45/37) buyurarak gerçek büyüklüğün O’na mahsus olduğunu bildirir. Mümin de hikmet yurdunda yaşamasının ve Allah’a saygısının bir gereği olarak sebeplere müracaat etse de neticede onlara değil, Allah’ın kudretine dayanır. Böylece ilâhî kudrete iman, bir taraftan insana kendi aczini öğretirken diğer taraftan hiçbir dünyevî güç karşısında ümitsizliğe kapılmamasını, zillete düşmemesini, itminan ve güven içinde bir hayat yaşamasını sağlar.
Kaynak: Tr724
***Mutluluk, adalet, özgürlük, hukuk, insanlık ve sevgi paylaştıkça artar***
