Jadar lityum madeninin durdurulmasından Öğrenci Listesi’nin zaferine: Sırbistan’daki halk hareketi

2024 yılında Sırbistan’daki halk siyasetini sıçratan iki olay oldu. Birisi, Rio Tinto’nun Jadar Vadisi’nde yeniden canlandırmak için girişimde bulunduğu lityum madenine karşı gelişen kitlesel yaşam savunusu hareketi. Diğeri ise 1 Kasım 2024’te Novi Sad’daki merkez tren istasyonunun sundurmasının çökmesiyle 16 kişinin hayatını kaybetmesi ile ortaya çıkan ve iktidarın yolsuzluğuna karşı büyüyen hareket

2024 yılında büyüyen toplumsal hareketliliğin arkasında, Rio Tinto’nun Jadar Vadisi’ndeki lityum madeni projesini fiilen rafa kaldıran Eylül – Aralık 2024 eylemleri ve 1 Kasım 2024’teki tren istasyonu felaketinin ardından yükselen direnişlerden doğan öğrenci hareketinin bu hareketliliği Sırbistan’da 14 yıllık iktidarı sona erdiren seçim zaferine taşıması olduğu kesin. İki olay arasındaki bağ, toplumsal enerjinin, eski Yugoslavya topraklarındaki bir örgütlenme biçiminin, yani halk meclisleri olan zbor’ların (zborovi) yeniden dirildiği bir toplumsal pratikten geliyor.

Bir ‘yeşil geçiş’ projesinin çöküşü

Rio Tinto’nun Jadar projesinin altında, 2004’te Sırbistan’ın batısında keşfedilen jadarit mineraline dayanıyordu. Şirket, Avrupa’nın en büyük ve en değerli lityum yatağını bulduğunu, bu yatağın bir milyon elektrikli araç bataryası için yeterli olacağını ve “en az 40 yıl” sürecek bir madencilik süreci olacağını iddia ediyordu. Avrupa Birliği projeyi “kritik hammadde” olarak sınıflandırmış, Almanya başta olmak üzere Avrupa’nın otomotiv devleri projeden büyük beklenti içine girmişti. Ancak bu “yeşil geçiş” anlatısı, yerel halk için tümden başka bir anlama geliyordu.

Proje, 2021 sonu ve 2022 başında on binlerce kişinin katıldığı kitlesel protestolarla karşılaştı. Göstericiler yalnızca çevresel yıkımı değil, Sırbistan’ın “AB’nin madencilik kolonisi” veya “gözden çıkarılan bölge” haline getirilmesine karşı da eyleme geçmişti. Bu baskı sonucunda Sırbistan hükümeti 2022’de projeyi rafa kaldırdı ve lityum madenciliğine yasal bir yasak getirdi. Ancak bu yasak uzun ömürlü olmadı. 2024’te, lityum fiyatlarının yükselmesi ve Brüksel’in yeni kaynaklar arayışıyla birlikte Jadar projesi “sessizce” yeniden canlandırıldı. Bu yeni talan girişimi ise karşısında maden karşıtı hareketin ikinci ve daha güçlü bir dalgasını buldu. Ağustos 2024’te Loznica’da başlayan eylemler, kısa sürede ülke çapına yayıldı.

Rio Tinto’nun Kasım 2025’te projeyi “izleme ve bakım” sürecine geriletmesi ise, şirketin kendi belgelerinde “izin sürecindeki ilerleme eksikliği” olarak gerekçelendirildi. Ancak bu “izin süreci”, geniş halk muhalefetinden bağımsız düşünülemez. Şirket, Jadar’ı hâlâ “birinci sınıf bir yatak” olarak görmeye devam ettiğini belirtse de, karar, maden karşıtı hareketin yıllardır sürdürdüğü mücadelenin somut bir kazanımıydı. Aktivistler bu kararı “geçici bir geri çekilme” olarak nitelendirip mücadeleyi sürdüreceklerini açıkladılar; haklıydılar, çünkü Rio Tinto arazi haklarını hâlâ elinde tutuyor.

Zborovi: Direnişin örgütlenme biçimi

Jadar direnişini diğer çevre protestolarından ayıran şey, yalnızca süresi veya kitleselliği değil; örgütlenme biçimi. Maden karşıtı hareket, kararlarını geleneksel siyasi partiler veya hiyerarşik yapılar aracılığıyla değil, zborovi (tekil hali: zbor) adı verilen yerel meclislerden alıyordu. Bu meclisler, insanların bir araya gelerek tartıştığı, müzakere ettiği ve ortak eylemler konusunda doğrudan oy kullandığı açık forumlardı. Zborovi, merkezi olmayan ama yüksek düzeyde koordineli bir yapı oluşturarak, vatandaşların kampanyalar, protestolar ve topluluk girişimlerini kendilerinin planlamasına olanak tanıyordu.

Bu yapı, Sırbistan’daki temsili demokrasinin derin krizine bir yanıttı. Yıllardır muhalefet partileri, iktidarın medya ve devlet kurumları üzerindeki hâkimiyeti nedeniyle seçim sandığında bir değişiklik yaratamıyordu. Burjuva demokrasisinin sermaye talepleriyle birlikte yarattığı sınırlara takılan bu temsili demokrasiye karşı öğrenci hareketi, tam da bu tıkanıklığın içinden doğdu. Kasım 2024’te Novi Sad’da 16 kişinin ölümüyle sonuçlanan tren istasyonu faciası, yalnızca bir altyapı meselesi değil, aynı zamanda devletin yolsuzluk ve ihmalkârlığının bir sonucu olarak politize edildi. Öğrenciler, bu olayın ardından fakülteleri işgal etti ve kararlarını plenum adı verilen açık meclislerde almaya başladı. Kısa süre sonra bu plenumlar, tüm topluma yayılan zborovi’ye dönüştü.

Öğrenci Listesi: Zborovi’den sandığa

Öğrenci hareketinin seçim siyasetine girmesi, başlangıçta tartışmalı bir karar olmuş olabilir. Lidersiz bir hareketin, kendisinin karşı çıktığı bir düzen partisine partiye dönüşme riski tartışıldı. Nisan 2025’te, bazı etkili öğrenci grupları, hareketin “partileşmemesini” garanti altına alacak katı bir yönlendirici belge hazırladı. Bu tüzük, adayların nasıl seçileceğini ve seçildikten sonra hareketin ilkelerine nasıl bağlı kalacaklarını ayrıntılı biçimde düzenledi. Eylül 2026’da yapılan son oylamada, Belgrad Üniversitesi rektörü Vladan Đokić’in listeden çıkarılması, bu tüzüğün ne kadar sıkı işlediğini gösterdi: 85 öğrenci meclisinden 43’ü rektörün adaylığının kaldırılması yönünde oy kullandı.

Öğrenci Listesi, 25 Ekim 2026 seçimlerine “Ya Sırbistan ya Mafya” sloganıyla girdi. Adaylar arasında üniversite profesörleri, doktorlar ve sanatçılar vardı; ancak listede tek bir öğrenci aday bile yok. Bu, hareketin “iktidarı ele geçirme” değil, “iktidarı denetleme” amacını yeniden ortaya koydu. Seçim sonuçlarına bakılacak olursa popüler oyların çoğunluğunu almada bu strateji işe yaramış görünüyor: Öğrenci Listesi, yüzde 52,9 oyla 250 sandalyeli parlamentoda 141 sandalye kazandı; İktidardaki SNS ise yüzde 38,8 ile 103 sandalyede kaldı. Katılım, 1990’daki ilk seçimden bu yana en yüksek seviyeye, neredeyse yüzde 70’e ulaştı. Vučić yenilgiyi kabul ederek “Öğrenci Listesi kazandı” dedi.

Zafer kazanıldı mı?

Öğrenci Listesi’nin sandıktan zaferle çıkması, Sırbistan’daki 14 yıllık otoriterleşme döneminin sona ermesi açısından tarihi bir dönüm noktası olarak görülebilir. Meydanlardan gelen görüntüler enging bir zaferin coşkusunu yaşayan bir Sırbistan halkını gösteriyor. Ancak bu zafer duygusu, Jadar direnişinin de gösterdiği gibi, kırılgan bir zeminin üstünde kurulu olabilir. Rio Tinto şirketi, arazinin mülkiyetini hâlâ elinde tutuyor ve projeyi gelecekte yeniden canlandırma niyetini açıkça sürdürüyor; maden direnişini örgütleyen gruplar da bunun açıkça bilincinde.

Benzer şekilde, Öğrenci Listesi’nin parlamentodaki çoğunluğu, yolsuzlukla mücadele ve demokratik kurumların yeniden inşası gibi zorlu görevlerle karşı karşıya. Hareketin lidersiz yapısı, seçim sonrası dönemde bir hükümet kurma ve yönetme kapasitesi açısından sınanacağı belli.

Şunu söylemek mümkün: Sırbistan’daki zborovi deneyimi, yalnızca bir protesto biçimi olmanın ötesine geçerek doğrudan demokrasiyi iktidar yürüyüşüne götüren bir yolda yürüdü. Maden direnişi, bu modelin çevresel ve toplumsal bir mücadelede nasıl işleyebileceğini gösterdi. Öğrenci hareketi ise aynı modeli ulusal siyasi iktidarı değiştirmek için kullanmaya çabalıyor. Jadar’ın geçici olarak da olsa durdurulması, “yeşil geçiş” adı altında dayatılan projelerin karşısında güçlü bir halk iradesinin zorunluluğunu gösterdi. Öğrenci Listesi’nin aldığı oylar ise bu iradenin sandığa yansıyabileceğini gösterdi. Şimdi temel soru ise, benzer otoriterleşme ve kaynak çıkarma rejimleriyle karşı karşıya olan halklar için bu deneyimlerin bir örnek teşkil edip edemeyeceği ve gelişen halk iradesinin kalıcı bir kurumsal yapıya ve güce dönüşüp dönüşemeyeceği.