Av. Esma Yaşar: Parçalı değil bütünlüklü bir adalet yaklaşımı gerekli

Hafıza ve Barış Çalışmaları ekibinde yer alan avukat Esma Yaşar, ‘Faili meçhul suçlarla mücadele yalnızca kadınlara veya çocuklara yönelik suçlarla sınırlı tutulamaz; devlet görevlileri eliyle işlenen ağır insan hakları ihlallerini de kapsayacak bütünlüklü bir yaklaşım gerekir’ dedi

Türkiye’de Adalet Bakanlığı bünyesinde kurulan “Faili Meçhul Suçları Araştırma Daire Başkanlığı”, ilan edildiği günden bu yana özellikle 1990’lı yıllarda yaşanan zorla kaybetmeler ve yargısız infaz dosyaları üzerinden yeniden tartışma konusu olmaya devam ediyor. Hafıza Merkezi’nde, Hafıza ve Barış Çalışmaları ekibinde yer alan avukat Esma Yaşar ile söz konusu birimin niteliğini, Türkiye’de cezasızlık sorununun yapısal boyutunu değerlendirdi.

• Adalet Bakanlığının kurduğu “Faili Meçhul Suçları Araştırma Daire Başkanlığı” ve 638 dosyanın incelenmesi sürecini nasıl yorumluyorsunuz? Bu adım bir irade değişikliği olarak yorumlanabilir mi?

Adalet Bakanı Akın Gürlek’in faili meçhul suçlara ilişkin yaptığı açıklamalara baktığımızda daha çok kadınlara ve çocuklara yönelik, toplumsal hassasiyeti yüksek suçların öne çıkarıldığını görüyoruz. Zaten bu daire başkanlığı da özellikle Gülistan Doku dosyasıyla birlikte gündeme geldi. Elbette faili meçhul suçlarla mücadele adına böyle bir birimin kurulması önemli bir gelişme olarak değerlendirilebilir. Ancak Türkiye’de faili meçhul suçlar ve cezasızlık meselesi konuşulduğunda, ilk akla gelenler 1990’lı yıllardaki zorla kaybetmeler ve yargısız infazlar oluyor. Bu nedenle faili meçhul suçlarla mücadele yalnızca kadınlara veya çocuklara yönelik suçlarla sınırlı tutulamaz; devlet görevlileri eliyle işlenen ağır insan hakları ihlallerini de kapsayacak bütünlüklü bir yaklaşım gerekir. Kurulan birimlerin varlığı yalnızca yeni bir politika tercihini değil, aynı zamanda Türkiye’de yıllardır etkili soruşturma ve yargı süreçlerinin işletilemediğinin, cezasızlığın süreklilik arz ettiğinin de örtük bir kabulü anlamına geliyor.

Bugün atılan adımların gerçek bir dönüşüm yaratıp yaratmayacağını belirleyecek olan şey, bu sürecin geçmişte cezasız bırakılmış zorla kaybetmeleri, yargısız infazları ve devlet görevlilerinin sorumluluğunun bulunduğu diğer ağır insan hakları ihlallerini kapsayacak şekilde genişleyip genişlemeyeceği ve gerçekten bağımsız soruşturma mekanizmalarına dönüşüp dönüşmeyeceği olacak. Eğer bu gerçekleşirse Türkiye’de geçmişle yüzleşme, hakikat ve hesap verilebilirlik açısından önemli bir eşik oluşabilir. Ancak aksi durumda bunun sembolik bir girişim olarak kalma riski de çok güçlü.

• Faili meçhul cinayetler ve cezasızlık ile barış süreci arasındaki ilişkiyi açar mısınız? Bu dosyaların aydınlatılmaması barış ve toplumsal uzlaşmayı nasıl etkiler?

Cezasızlık, geçmişle yüzleşmenin önündeki en büyük engellerden biri. Çünkü eğer barışı konuşacaksak, yalnızca çatışmanın sona ermesini değil, çatışma sürecinde işlenen ağır insan hakları ihlalleriyle de yüzleşmeyi konuşmak zorundayız. Devlet görevlilerinin sorumluluğunun bulunduğu suçlarla yüzleşilmeden, hakikat ortaya çıkarılmadan ve mağdurların adalet talepleri karşılanmadan kalıcı bir toplumsal uzlaşma kurmak çok zor. Barış yalnızca silahların susması anlamına gelmiyor. Aynı zamanda hakikatin tanınması, mağdurların dinlenmesi, yaşanan acıların kabul edilmesi ve toplumun geçmişte yaşanan ağır ihlallerle yüzleşebilmesi anlamına geliyor. Çünkü geçmişte yaşananlar gerçekten geçmişte kalmıyor. Yakınlarının nasıl, nerede, kimlerin emriyle kaybedildiğini ya da öldürüldüğünü bilmeyen insanlar açısından bu mesele, bugün de devam eden bir adaletsizlik duygusuna dönüşüyor.

Türkiye’de özellikle Kürt meselesi bağlamında yaşanan ağır insan hakları ihlalleri uzun yıllar boyunca inkâr edildi. Zorla kaybetmeler, yargısız infazlar ve sistematik devlet şiddeti yalnızca bireysel mağduriyetler yaratmadı, toplumun hafızasında çok derin yaralar bıraktı. Bugün bu dosyalar aydınlatılmadığında aslında mağdurlara ve toplumun önemli bir kesimine “sizin yaşadığınız acılar tanınmıyor” mesajı verilmiş oluyor. Bu da toplumsal güvensizliği daha da büyütüyor. Çünkü hakikatin tanınmadığı yerde gerçek bir toplumsal uzlaşma kurulamaz. Bu yüzden geçmişle yüzleşme meselesini yalnızca “geçmişte ne oldu” tartışması olarak değil; bugün nasıl bir toplumda birlikte yaşayacağımız meselesi olarak görmek gerekiyor. Çünkü yüzleşilmeyen ve hesaplaşılmayan yaralar kapanmıyor. Tam tersine, cezasız bırakılan her ihlal, yeni ihlallere de zemin hazırlıyor. İhlallerin sorumluları yargılanmadığında, suç toplumsal olarak da meşrulaşmış oluyor ve bu durum demokratikleşmenin önünde ciddi bir engel yaratıyor. Dolayısıyla faili meçhul dosyalarının aydınlatılması yalnızca geçmişe ilişkin bir adalet talebi değil; eşit yurttaşlığın, demokratikleşmenin ve barışın toplumsallaşmasının da temel koşullarından biri.

• Hakikat ve adalet mekanizmaları olmadan kalıcı bir barış mümkün mü? Uluslararası örneklerden Türkiye için ne gibi dersler çıkarılabilir?

Demokratikleşme ve Toplumsal Barış Süreci’nin önemli bir unsuru da geçmişle yüzleşme. Dünya üzerindeki farklı deneyimler de geçmişle yüzleşmeden, kalıcı bir barışın ve adalet anlayışının tesis edilmesinin zor olduğunu gösteriyor. Bu çerçevede Bosna, Ruanda, Güney Afrika ya da Kıbrıs gibi toplumlarda yaşanan deneyimler, geçmişle yüzleşmenin tek bir yolu olmadığını ve ‘geçmiş ve hafıza’ konusunun çok boyutlu olarak ele alınması gerektiğini gösteriyor. Bu nedenle barış süreçlerinin kalıcılaşması, başarıya ulaşması ve toplumsallaşması için geçmişle yüzleşme şart. Ancak bu kadar ağır yıkıma yol açmış bir sorunun çözümü için yalnızca kısa vadeli siyasi ya da hukuki düzenlemeler yeterli değil. Kalıcı bir barış için ağır insan hakları ihlali mağdurlarının taleplerini merkeze alan bütünlüklü bir dönüşüme ihtiyaç var. Burada hakikat ve adalet mekanizmaları kritik önem taşıyor. Çünkü mesele yalnızca cezalandırma değil; yaşananların kamusal olarak tanınması. Mağdurların dinlenmesi, kayıpların akıbetinin açıklanması, toplumun hakikati öğrenmesi gerekiyor. Hakikat komisyonları bu açıdan önemli araçlardan biri olabilir. Çünkü bu mekanizmalar yalnızca hukuki değil; aynı zamanda toplumsal bir tanıma ve yüzleşme zemini yaratıyor. Geçmişle yüzleşme süreci yalnızca mahkeme salonlarıyla sınırlı düşünülemez. Özür politikaları, hafızalaştırma çalışmaları, anma mekanları, eğitim politikaları, yeni tarih anlatıları ve yapısal reformlar birlikte ele alınmalı.

• Barış süreçleri için silahların susması tek başına yeterli mi? Bu tarz süreçler nasıl bir zemine oturmalı?

Barış süreçleri yalnızca silahların susmasını değil, devletin ve toplumun kültürel ve yapısal dönüşümünü de hedeflemeli. İhlallerin tekrar yaşanmaması için hangi yasal reformların gerektiği, yeni kuşaklara nasıl bir tarih anlatısı aktarılacağı ve ayrımcılığın nasıl aşılacağı gibi meselelerin bütünlüklü biçimde düşünülmesi gerekiyor. Bu yüzden Türkiye açısından da ihtiyaç duyulan şey, yalnızca tekil davaların yeniden açılması değil; hakikati ortaya çıkaracak, mağdurları tanıyacak, hesap verilebilirliği sağlayacak ve tekrarlanmama garantisi yaratacak bütünlüklü bir yüzleşme, onarım ve demokratikleşme programı. Çünkü kalıcı barış ancak hakikat, adalet ve eşit yurttaşlık zemini üzerinde kurulabilir.

• Faili meçhul dosyalarının aydınlatılması ve cezasızlığın sona ermesi için atılması gereken somut adımlar neler olmalıdır?

Faili meçhul dosyalarının aydınlatılması ve cezasızlığın sona ermesi için atılması gereken adımlar, yalnızca teknik yargısal düzenlemelerle sınırlı değil; aynı zamanda hakikatin ortaya çıkarılmasını, mağduriyetin tanınmasını ve devletin sorumluluk üstlenmesini içeren bütünlüklü bir çerçeveye dayanmak zorunda. Hem faili meçhul dosyalarda hem diğer tüm ağır insan hakları ihlallerinde devletin cezasızlığı sonlandırma yükümlülüğü dört temel alanla ilgili. Bu temel yükümlülüklerde aslında geçmişle hesaplaşma, yüzleşme, hakikatin açığa çıkarılmasıyla bağlantılı alanlardır. Bu çerçevenin ilk ayağı adalet hakkı: Mağdurların yaşadıkları ihlallerin mahkemeler ve resmi makamlar tarafından açık biçimde tanınması gerekir. İnkarın sürmesi, yalnızca hukuki bir eksiklik değil, aynı zamanda mağduriyetin devamı anlamına gelir. Bu nedenle adalet, yalnızca hüküm vermek değil, yaşananın adil bir biçimde adlandırılmasıdır.

İkinci temel unsur hakikati bilme hakkı: Faili meçhul dosyalarında en kritik mesele, mağdurların yakınlarının akıbetini öğrenme hakkıdır. Hakikat açığa çıkmadığında, belirsizlik kendisi başlı başına bir mağduriyet üretir.

Üçüncü olarak giderim ve tazmin hakkı: Bu yalnızca maddi tazminatla sınırlı değildir; aynı zamanda manevi, psikolojik ve toplumsal onarımı da kapsar. Bununla birlikte en kritik boyutlardan biri, benzer ihlallerin tekrar etmesini önleyecek güvencelerin kurulmasıdır. Onarım, geçmişi telafi etmenin ötesinde geleceği güvence altına alma yükümlülüğüdür.

Dördüncü ve en belirleyici unsur ise hesap verilebilirlik: Sorumluların etkin, bağımsız ve tarafsız biçimde soruşturulması ve yargılanması gerekir. Cezasızlık devam ettiği sürece hukuk düzeni inandırıcılığını kaybeder ve ağır ihlaller bakımından örtük bir koruma alanı oluşur.

Bu dört alan birlikte değerlendirildiğinde, meselenin yalnızca hukuki bir dosya yönetimi olmadığı açıkça görülür. Asıl mesele, hakikatin ortaya çıkarılmasını mümkün kılan bir siyasal ve kurumsal iradenin varlığıdır. Çünkü geçmişle yüzleşme olmaksızın ne adalet tam anlamıyla tesis edilebilir ne de toplumsal güven yeniden inşa edilebilir. Sonuç olarak, faili meçhul dosyalarının aydınlatılması ve cezasızlığın sona ermesi, yalnızca geçmişe dönük bir adalet talebi değil; aynı zamanda gelecekte benzer ihlallerin yaşanmasını önleyecek bir hukuk ve siyaset düzeninin kurulması meselesidir.

• Bundan sonraki süreçte Türkiye’yi ne bekliyor?

Türkiye açısından kritik bir dönemdeyiz. Önümüzde iki ihtimal var. Ya geçmişte olduğu gibi cezasızlık politikaları devam edecek ve toplumdaki güvensizlik daha da derinleşecek ya da gerçekten hakikati açığa çıkarmayı hedefleyen demokratik bir dönüşüm süreci başlayacak. Bizim açımızdan önemli olan, hakikat ve adalet taleplerinin görünür kalmaya devam etmesi. Çünkü geçmişle yüzleşme olmadan demokratikleşme de çok zor. Toplumun çok farklı kesimlerinde hafıza, hakikat ve adalet taleplerinin daha görünür hale gelmesi gerektiğini düşünüyorum. Dolayısıyla önümüzdeki dönemde Türkiye’nin demokratikleşmesi, barışın toplumsallaşması ve birlikte yaşamın güçlenmesi için geçmişle yüzleşme meselesi belirleyici olmaya devam edecek.

Kaynak: Yeni Özgür Politika Gazetesi