Sosyal psikoloji araştırmaları, güçlü dış-grup düşmanlığının iç-grup içi uyumu zorunlu kıldığını göstermekte: Sürekli bir kuşatma psikolojisi içinde yaşayan topluluklarda bireyin özerkliği daralır, farklı düşünme ve ilişki kurma kapasitesi kısıtlanır, empati alanı çöker. İnsan, kendi öfkesinin ve nefretinin mahkûmuna dönüşür.
M. NEDİM HAZAR | YORUM
Ekim 2025 tarihinde Avustralya Ulusal Üniversitesi’nden Prof. Teagan Cruwys ve ekibi çok ilginç başlıklı bir çalışma başlattı: “Ne ekersen onu biçersin! / What Goes Around Comes Around?”
Avustralya’da farklı dönemlerde yürütülmüş ve toplamda 6 binden fazla katılımcıyı kapsayan üç bağımsız boylamsal çalışmanın verilerini bir araya getiren bu araştırma, on yıllardır kabul gören bir varsayımı tersine çevirdi: Akıl hastalığı ırkçılığa yol açmaz aksine ırkçılık, akıl hastalığına yol açar!
Ne ilginç değil mi?
Oysa sosyal bilim literatürü, onlarca yıl boyunca ırkçılığı ağırlıklı olarak tek bir yönden incelemiş ve şu kabul üzerine inşa edilmişti: Irkçılığa maruz kalanlar depresyon, bunalım gibi pek çok ruhi hastalığa düçar olabiliyor. Araştırmalar nedense ırkçıların ruh hali üzerine çok gitmemişti. Evet, elbette maruz kalanların hali hem insancıl hem de meşru bir kaygıdan besleniyordu ama ya bunu yapanlar?
Ayrımcılığın siyah Amerikalıların, yerli toplulukların, göçmenlerin ve azınlıkların ruh sağlığı, ekonomik imkânları ve yaşam beklentisi üzerindeki yıkıcı sonuçlarını belgeleyen zamanla hayli geniş bir literatür ortaya çıkmış. Ancak denklemin diğer tarafı — yani önyargıyı taşıyanın ruh sağlığına ne olduğu sorusu — büyük ölçüde sorulmamıştı.
Bunun bir nedeni metodolojikti: Önyargıyı bizzat ölçmek etik ve pratik güçlükler taşıyor. Ama bir nedeni de daha derin bir varsayımdı: Önyargılı insan, kurban değil faildir; dolayısıyla psikolojik sıkıntısı araştırma gündeminin merkezine alınmaya “değmez” gibi görünür. Avustralya Ulusal Üniversitesi’nden Prof. Tegan Cruwys ve ekibinin 2025’te yayımladığı araştırma, işte tam da bu boşluğa girdi.
Araştırma ekibinin önce yüzleştiği şey, egemen bir popüler mit oldu: Irkçı ve şiddet içerikli eylemlerin failleri medyada çoğunlukla “akıl hastası”, “dengesiz” ya da “psikotik” olarak nitelendirildi. Bu çerçeveleme birkaç işlev görmek içindi: Faili toplumdan soyutlar, şiddeti bireysel bir anomaliye indirger ve ırkçılığın yapısal boyutlarını görünmez kılar. Üstelik — araştırmacıların özellikle vurguladığı üzere — gerçek anlamda ruh sağlığı sorunları yaşayan milyonlarca insan için son derece damgalayıcı bir etiket üretir.
Cruwys ve ekibi şunu sordu: Peki bunun tersi doğru olabilir mi? Ruhsal sıkıntı, ırkçı tutumları değil de ırkçı tutumlar zamanla ruhsal sıkıntıyı da üretiyor mu?
Araştırma, Avustralya’da farklı dönemlerde yürütülen üç bağımsız boylamsal çalışmanın verilerini analiz etti. Boylamsal tasarımın önemi şuradan kaynaklanıyor: Tek bir zaman diliminde alınan ölçüm — yani çapraz-kesitsel araştırma — nedensellik konusunda sessiz kalmak zorunda; yalnızca eş zamanlı bir ilişkinin var olup olmadığını söyler. Neyin neye yol açtığını anlamak için aynı bireyleri zaman içinde izlemek, birden fazla noktada ölçmek ve değişkenlerin birbirini öngörüp öngörmediğine bakmak gerekir.
Üç çalışmanın her biri iki bini aşan katılımcıyla, en az üç zaman noktasında yürütüldü. Ölçülen başlıca değişkenler üçtü: ırkçı/önyargılı tutumlar, psikolojik sıkıntı düzeyi ve sosyal bağlantılılık.
Bulgular üç temel eksende toplandı.
Birincisi: Çapraz-kesitsel analizde, yani aynı anda bakıldığında, ruhsal sıkıntı ile ırkçı tutumlar arasındaki ilişki zayıf ve tutarsız çıktı. Bu, egemen mitin bile tam anlamıyla desteklenmediğini göstermekte; akıl sağlığı sorunu yaşayan bireylerin ırkçı görüşlere daha yatkın olduğuna dair güçlü bir çapraz-kesitsel delil bulunmadı.
İkincisi: Boylamsal analizde tablo değişti. Belirli bir anda ölçülen ırkçı tutumların yüksekliği, ilerleyen dönemlerde — aylar ya da yıllar sonra — artan psikolojik sıkıntıyı anlamlı biçimde öngörüyordu. Önyargı, sonradan gelen depresyon, kaygı ve genel distres için bir risk faktörü olarak belirdi.
Üçüncüsü ve belki de en önemlisi: Ters yönlü ilişki — yani ruhsal sıkıntının ilerleyen dönemde ırkçı tutumları artırıp artırmadığı — zayıf ve tutarsız kaldı. Nedensellik oku ağırlıklı olarak tek yönde işliyordu: Önyargıdan sıkıntıya.
Araştırmanın üçüncü ve çok boyutlu bulgusu, sosyal bağlantısallıkla ilgiliydi. Ekip, sosyal bağlantısallık düzeyi istatistiksel olarak kontrol edildiğinde, ırkçılık ile psikolojik sıkıntı arasındaki doğrudan ilişkinin çoğunlukla zayıfladığını ya da tamamen ortadan kalktığını tespit etti.
Bu bulgu, olası bir “ortak neden” mekanizmasına işaret etmekte: Sosyal izolasyon ve güvensizlik hem önyargılı tutumları hem de ruhsal bozulmaları besleyen bir zemin oluşturuyor olabilir. Birden fazla toplumsal gruba dahil olan — bir spor kulübüne, derneğe, gönüllü yapıya ya da inanç topluluğuna üye olan — bireyler, hem daha düşük önyargı skorları hem de daha sağlıklı psikolojik profil sergiliyordu. Bağlantı hem kalkan hem de antidot (panzehir) işlevi görüyordu.
Psikolojik Mekanizma: Tehdit Altında Yaşamak
Önyargının neden ruhsal sıkıntıya yol açtığını anlamak için psikolojik mekanizmaya bakmak gerekiyor. Cruwys ve ekibinin önerdiği açıklama çerçevesi şöyle: Irkçılık, özünde diğer grupları bir tehdit olarak kodlayan bir bilişsel şemadır. “Onlar” kültürümüzü, güvenliğimizi, geçim kaynaklarımızı ya da kimliğimizi tehdit ediyor. Bu algı, kronik bir tehdit durumu üretiyor. Kronik tehdit ise beynin tehlike sistemlerini sürekli aktif tutmakta: hipervijilans, kaygı, öfke tepkileri ve süregelen bir alarm hali. Bu pahalı bir biyolojik ve psikolojik süreç; zamanla insanı tüketiyor. Stres araştırmacısı Robert Sapolsky’nin primatlarda gösterdiği gibi, uzun süreli tehdit algısı — tehdidin gerçek ya da hayali olması fark etmeksizin — hem biyolojik hem psikolojik sağlığı sistematik biçimde aşındırıyor.
Öte yandan, katı “biz ve onlar” dualitesini sürdürmek başlı başına psikolojik bir yük getiriyor. Sosyal psikoloji araştırmaları, güçlü dış-grup düşmanlığının iç-grup içi uyumu zorunlu kıldığını göstermekte: Sürekli bir kuşatma psikolojisi içinde yaşayan topluluklarda bireyin özerkliği daralır, farklı düşünme ve ilişki kurma kapasitesi kısıtlanır, empati alanı çöker. İnsan, kendi öfkesinin ve nefretinin mahkûmuna dönüşür.
Nöropsikolojik açıdan bu, kronik stres yüküne benzer bir süreç ve kronik stres, depresyon ile anksiyete bozukluklarının en iyi bilinen öncüsü olarak kabul ediliyor. Irkçılık böylece kurbanını değil, taşıyıcısını da kemirmeye başlıyor ancak bu aşınma sessiz, yavaş ve çoğu zaman fark edilmez biçimde işliyor.
Bu bulgu, hiçbir şekilde tek başına durmuyor elbette.
Michael T. Schmitt, Kanada’nın Simon Fraser Üniversitesi’nde görev yapan bir sosyal psikolog. Kariyerinin büyük bölümünü grup kimliği, sosyal kimlik ve ayrımcılığın psikolojik sonuçları üzerine yoğunlaştırmış.
Schmitt ve arkadaşlarının 2014 yılında Psychological Bulletin dergisinde yayımladığı meta-analiz, sosyal bilim literatürünün o güne kadar ürettiği en kapsamlı sentezlerden biri kabul ediliyorn. Araştırma ekibi, ayrımcılığın psikolojik sonuçlarını inceleyen 328 bağımsız çalışmayı ve bu çalışmalara katılan 250.000’den fazla katılımcıyı tek bir analizde bir araya getirmiş.
Sonuç ise net: Ayrımcılığa maruz kalmak, ister ırksal, ister cinsiyete dayalı, ister başka bir biçimde olsun, depresyon, kaygı ve genel psikolojik sıkıntı üzerinde tutarlı, anlamlı ve tekrarlanabilir olumsuz etkiler bırakmakta. Bu bulgu, tek bir ülkeye, tek bir gruba ya da tek bir dönemin koşullarına bağlı değildi; farklı kültürlerden ve bağlamlardan gelen verilerin tamamında aynı örüntü ortaya çıkıyordu. Başka bir deyişle meta-analiz, ayrımcılığın ruh sağlığına verdiği zararı bilimsel bir tartışma konusu olmaktan çıkarıp yerleşik bir bulgu olarak tescil etti.
Ayrımcılığa maruz kalanların ruh sağlığı üzerindeki etkileri, on yıllar boyunca kapsamlı biçimde belgelenmiş. 2014’te Psychological Bulletin’de yayımlanan bu meta-analiz, ayrımcılık deneyiminin psikolojik iyi oluş üzerinde tutarlı ve anlamlı olumsuz etkiler bıraktığını 328 çalışmanın verisiyle teyit etmiş oldu. Benzer biçimde, Pascoe ve Smart Richman’ın 2009 tarihli meta-analizi, algılanan ayrımcılığın hem ruhsal hem bedensel sağlıkla olumsuz ilişkisini ortaya koymuştu. Cruwys ve ekibinin katkısı, bu literatürü yeni bir boyutla genişletmekte. Ayrımcılık yalnızca mağduru yıkmaz; önyargıyı taşımanın kendisi faili de zayıflatır. Bu ise, tek yönlü bir hastalık modelinin yerini iki yönlü bir zehirlenme modeline bırakması gerektiğini göstermekte.
Araştırmanın siyasal ve müdahale açısından da önemli sonuçları var. Eğer ırkçı tutumları tedavi etmenin yolu ruhsal bozuklukları tedavi etmekten geçmiyorsa, ki veriler bu yönde olduğunu gösteriyor, o zaman “aklını tedavi et, önyargısı geçer” yaklaşımı hem teorik olarak hatalı hem pratik olarak yetersiz. Bunun yerine, sosyal bağlantısallığı hedef alan müdahaleler — topluluk projeleri, çok-kültürlü birlikte yaşam alanları, ortak üretim deneyimleri — hem ruh sağlığını hem de önyargı düzeyini eş zamanlı olarak iyileştirme potansiyeline sahip. Çözüm, bireysel patolojinin değil, toplumsal izolasyonun tedavisinden geçebilir.
Ezcümle modern bilim bize şunu söylemekte: Irkçılık, zaten hasta olan zihinlerin semptomu değil; sağlıklı zihinleri zamanla hasta eden bir etkendir. Önyargı taşımak, sürekli bir tehdit altında yaşamak demektir ve bu tehdit, kaynağını dışarıda değil, bizzat taşıyıcının kafasında üretir. Bu bulgunun teolojik çerçeveyle kurduğu derin paralelliğe bir sonraki bölümde döneceğiz. Ancak şimdilik şunu not etmek yeterli sanırım; bilimin geldiği nokta, dini ve ahlâkî geleneğin çok daha önceden işaret ettiği yönü doğrulamakta; kibir, sahibini yıkar.
Kaynak: Tr724
***Mutluluk, adalet, özgürlük, hukuk, insanlık ve sevgi paylaştıkça artar***
