Einstein, İsrail cumhurbaşkanı olmayı neden istemedi?

BBC News yazarı Felipe van Deursen’in yazısından aktarıyoruz;

Rus İmparatorluğu doğumlu İngiliz kökenli Chaim Weizmann (1874-1952), uluslararası üne sahip bir biyokimyacıydı.

Keşifleri, 1910’larda stratejik askeri kullanım alanı bulan asetonun büyük ölçekli üretimi için hayati önem taşıyordu.

Bu kimyasal, Birinci Dünya Savaşı sırasında Birleşik Krallık tarafından yaygın olarak kullanılan bir patlayıcı türü olan kordit üretiminde kullanılıyordu.

Weizmann’ın siyasi kariyeri daha da dikkat çekiciydi.

19. yüzyılın sonlarında ortaya çıkan ve Filistin’de bir Yahudi devletinin kurulmasını savunan milliyetçi bir hareket olan Siyonizm’in öncülerinden biriydi.

1947’de, Holokost’un dehşetinden sonra, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, o zamanlar İngiliz yönetimi altında olan Filistin’in, biri Yahudiler, diğeri Araplar için olmak üzere iki devlete bölünmesini onayladı.

Filistin devleti, 140’tan fazla ülke tarafından tanınmasına rağmen bugüne kadar kurulamadı.

İsrail ise 1948’de bağımsızlığını ilan etmiş ve Weizmann 1949’da Siyonizme olan bağlılığı nedeniyle yeni ülkenin cumhurbaşkanı seçilmişti.

Ancak bu, yürütme organından ziyade sembolik bir görevdi, çünkü İsrail, başbakanın hükümet başkanı olduğu parlamenter bir cumhuriyet.

Weizmann 1952 yılında 77 yaşındayken öldü.

İsrail’in yeni bir cumhurbaşkanına ihtiyacı vardı.

Dışişleri Bakanlığı, bu görevi doldurabilecek ve genç ülkeye göçü teşvik edebilecek önde gelen Yahudilerin isimlerini önerdi.

Başbakan David Ben-Gurion hükümeti, yine bir bilim insanını göreve davet etmeye karar verdi.

Ben-Gurion hemen dönemin en ünlü bilim insanına odaklandı.

İsrail’in ABD Büyükelçisi Abba Eban, Albert Einstein ile iletişime geçti.

Alman fizikçi, Adolf Hitler’in iktidara geldiği ve Almanya’da Yahudilere yönelik zulmün başladığı 1933 yılından beri ülkede yaşıyordu.

Eban, Ben-Gurion adına Einstein’a bir mektup yazdı.

“İsrail fiziksel olarak küçük bir devlet. Ancak büyüyebilir çünkü Yahudi halkının hem kadim hem de modern, en yüksek manevi ve entelektüel geleneklerinin en iyi örneğini sunuyor” dedi.

Büyükelçi ayrıca, Einstein’ın bilimsel kariyerinden vazgeçmek zorunda kalmayacağını vurguladı.

Ancak Princeton’daki İleri Araştırmalar Enstitüsü’nde yaşadığı ve çalıştığı New Jersey’den İsrail’e taşınması gerekecekti.

O zamanlar 73 yaşında olan Einstein, davete kibarca yanıt verdi ve memnun göründü, ancak maceraya atılmak istemedi.

Kudüs İbrani Üniversitesi’ndeki Einstein Arşivleri Müdürü Ze’ev Rosenkranz’ın, fizikçinin yazışmalarını ve kişisel fotoğraflarını içeren Einstein Albümü adlı kitabında, bilim insanının pozisyon için gereken becerilere sahip olmadığını savunduğu belirtiliyor.

“İsrail devletinin teklifinden derinden etkilendim aynı zamanda bunu kabul edemediğim için hem üzüldüm hem de utandım” diye yanıtladı Einstein.

“Hayatım boyunca objektif meselelerle uğraştım, bu nedenle insanlarla doğru düzgün iletişim kurmak ve resmi görevleri yerine getirmek için hem doğal yeteneğe hem de deneyime sahip değilim.

“Sadece bu nedenlerden dolayı bile, bu yüksek makamın sorumluluklarını yerine getirmeye uygun değilim.

“Dünya milletleri arasındaki tehlikeli durumumuzun tamamen farkına vardığımdan beri Yahudi halkıyla olan ilişkim en güçlü insani bağım haline geldiği için, bu koşullar beni daha da üzüyor.”

Bilim insanı hakkında birçok kitabın yazarı olan Alice Calaprice’e göre, Ben-Gurion bu ret cevabından dolayı rahatlamıştı.

Einstein Ansiklopedisi kitabında, “Einstein’ın vicdanına aykırı olabilecek politikalar konusundaki açık sözlülüğünden korkuyordu” diye yazdı.

Einstein ve İsrail

Einstein’ın bu pozisyonu kabul etmemesi, İsrail’in siyasi yönelimine kayıtsız kaldığı anlamına gelmiyordu.

Rio de Janeiro Federal Üniversitesi’nde (UFRJ) Siyonizm ve İsrail-Filistin çatışmasıyla ilgili konularda uzman tarihçi Prof. Michel Gherman, “Einstein, Siyonist hareketin bir üyesiydi” diyor.

“1921’den itibaren, Filistin’de Araplar ve Yahudiler için ulusal haklara sahip iki uluslu bir devletin kurulmasını savunan Siyonizmin sol kanadını temsil eden Weizmann ile yakın bir ilişki sürdürdü” diye açıklıyor

Einstein’ın yazışmaları bunu bir kez daha anlamamıza yardımcı oluyor.

1947’de, Hindistan’ın bağımsızlığını kazanmasının ardından, bilim insanı ülkenin yeni başbakanı Cevahirlal Nehru’ya bir mektup yazdı.

Hindistan’ın başarısını tebrik etti ve inancını açıkça belirtti: “Siyonist davayı benimsedim çünkü bu sayede bariz bir hatayı düzeltmenin bir yolunu gördüm.”

Ertesi yıl, İsrail’in kurulmasıyla bilim insanı, onlarca yıllık Siyonist mücadelenin ardından tatmin olmuş hissedebilirdi.

Ancak İsrail halkının daha radikal bir kesiminin üstlendiği eylemleri kınadı.

1948’in sonlarında, diğer Yahudi aydınlarla birlikte New York Times gazetesine, siyasetçi Menachem Begin’in ülkeye yaptığı ziyareti eleştiren bir açık mektup yazdı.

Begin, İsrail öncesi dönemde Filistinlilere ve İngilizlere yönelik ölümcül saldırılarıyla bilinen Siyonist paramiliter örgüt Irgun’un liderlerindendi.

O yıl Irgun, Kudüs yakınlarındaki Deyr Yasin köyünde bir katliamla 100’den fazla Filistinli sivili (erkek, kadın ve çocuk) öldürdü.

Kısa bir süre sonra örgüt, Herut (“Özgürlük”) adında yeni bir partinin kurulmasına yol açtı.

New York Times’a yazılan mektupta, “Bu partinin lideri Menachem Begin’in Amerika Birleşik Devletleri’ne yaptığı ziyaret, İsrail’de yapılacak seçimlerde Amerikan desteği alacağı izlenimini vermek için açıkça tasarlanmıştı” ifadeleri yer alıyordu.

İmzacılar, ilk paragrafta Herut hakkındaki düşüncelerini açıkça ortaya koydular:

“Örgütlenmesi, yöntemi, siyasi felsefesi Nazi ve Faşist partilerle yakından ilişkili.”

Bağlamından koparıldığında, bu argümanlar bilim insanının İsrail karşıtı olduğu izlenimini verebilir.

İngiliz tarihçi Richard Crockatt, Einstein ve Yirminci Yüzyıl Siyaseti adlı kitabında, “Einstein, onu kendi davaları için kullananların amacına uygun olarak, hem Siyonizm’in hem de İsrail Devleti’nin bir eleştirmeni ve savunucusu olarak tasvir edilmiştir” diye özetlemişti.

Crockatt’a göre, bilim insanının İsrail devletinin nasıl olması gerektiğine dair vizyonu bağlı olduğu daha geniş değerler çerçevesiyle şekilleniyordu.

“Her şeyden önce, milliyetçiliğe duyduğu nefret ve enternasyonalizme olan bağlılığı, Siyonizme ve İsrail’e dair duruşuna hep bir sınır teşkil etmişti” diye açıklıyor.

‘Bugün hain ilan edilebilirlerdi’

Tarihçi Michel Gherman, İsrail’de cumhurbaşkanlığı makamının sembolik bir işlevi olmasına rağmen, aynı zamanda “son derece siyasi” olduğunu belirtiyor.

“Einstein yalnızca Yahudi olduğu için değil, Siyonist hareketle ve İsrail’in kuruluşunun savunulmasıyla siyasi bağları olduğu için davet edildi” diye belirtiyor.

Başka önemli Yahudilerin de “ülkenin imajını iyileştirmek amacıyla” İsrail’i “sembolik pozisyonlarda” temsil etmek üzere davet edildiğini ve edilmeye devam ettiğini hatırlıyor.

Örneğin, 1990’ların başlarında eski Başbakan Şimon Peres, röportajlarında yazar Amos Oz’un siyasete girmesi gerektiğini savunmuştu.

Gherman, 1952’de Einstein’ın da üyesi olduğu Brit Shalom grubunun azınlıkta kaldığını, ancak hiçbir zaman izole edilmediğini açıklıyor.

Üyeleri arasında Hannah Arendt, Martin Buber ve Gershom Scholem gibi uluslararası alanda saygı duyulan ve takdir edilen entelektüeller de vardı.

Kudüs İbrani Üniversitesi’ni kuranlar Brit Shalom katılımcılarıydı.

Ancak bugün, grubun üyelerinin mevcut İsrail hükümeti tarafından “hain” olarak görüleceğine inanan Gherman, Başbakan Binyamin Netanyahu yönetiminin iki devletli çözümü savunmak gibi farklı görüşlere yer vermediğini de ekliyor.

“Zamanımızın Einstein’ı kim olurdu? O kişi bu görevi kabul etseydi bir düşünün. Nobel Kimya Ödülü sahibi ve Filistin topraklarının işgalini ve bugün Gazze’de yaşananları eleştiren Ada Yonath bunu kabul eder miydi? Sanmıyorum.”

Einstein’ın bu teklifi reddetmesi üzerine, tarihçi Yitzhak Ben-Zvi o yıl sonunda İsrail cumhurbaşkanı oldu.

Amerika Birleşik Devletleri’ni ziyaret eden ve bilim insanı tarafından eleştirilen siyasetçi Menahem Begin, İsrail’de giderek artan bir nüfuz kazandı.

Herut, İşçi Partisi’nin iktidarda olduğu sonraki on yıllarda İsrail’in ana muhafazakar partisiydi.

Begin, 1977’de başbakanlık görevini üstlendi ve 1983’e kadar bu görevi sürdürdü.

Beş yıl sonra Herut, bir başka sağ partisi olan Likud çatısı altına geçti.

Partinin 2006’dan beri lideri, ülke tarihinin en uzun süre görev yapan başbakanı olan Netanyahu. Üç dönemlik görev süresi neredeyse 18 yıla denk geliyor.