Türkiye ve İsrail arasında ticaret sürüyor mu, veriler ne söylüyor?

Birleşmiş Milletler (BM) Emtia Ticaret İstatistikleri Veritabanı’na (Comtrade) göre İsrail 2024’te 91,5 milyar dolar (yaklaşık 3.5 trilyon lira) ithalat; 61,7 milyar dolar (yaklaşık 2,4 trilyon lira) ihracat yaptı.

BM’nin İsrail’in ticaret verilerine dayanan tablosuna göre 2024’te İsrail, Türkiye’ye neredeyse 600 milyon dolarlık (yaklaşık 23,3 milyar lira) ihracat yaptı. Türkiye ise İsrail’in geçtiğimiz yıl en fazla ürün aldığı ülkeler arasında 2,8 milyar dolar (yaklaşık 110 milyar lira) ile beşinci sırada yer aldı.

Ancak TÜİK’e göre Türkiye’nin 2024’te İsrail’e ihracatı 1,5 milyar dolar.

Konuyla ilgili BBC Türkçe‘ye yazılı açıklama yapan BM Comtrade ekibi, tutarsızlığın “İki taraflı asimetri” olarak adlandırılan bir durumdan kaynaklandığını söyledi.

Comtrade, İsrail’in 2024’te Türkiye’den ithalatını 2,8 milyar dolar olarak beyan ettiğini, Türkiye’ninse İsrail’e ihracatını 1,5 milyar dolar olarak açıkladığını belirtti.

Ticaret Bakanlığı, BM verilerine ait bir tablonun yer aldığı bir haberin sosyal medyada paylaşılması üzerine 22 Mayıs’ta konuyla ilgili kapsamlı bir yazılı açıklama yayınladı.

Açıklamada İsrail ile ticaretin devam ettiği yönündeki iddialar yalanlandı, BM veritabanında yer alan Türkiye’nin 2024’te İsrail’e 2,8 milyar dolarlık ihracat yaptığına dair verilerin “tamamen yanlış” olduğu ifade edildi.

Türkiye’nin 7 Ekim 2023’ten 2 Mayıs 2024’e kadar geçen 7 aylık sürede İsrail ile ticareti yüzde 30 azalttığı belirtildi.

Nisan 2024’te bazı ürünlerde İsrail’e ihracatın durdurulduğu ve 2 Mayıs 2024’te Türkiye’den İsrail’e “bütün ürün gruplarında ihracat, ithalat, transit ticaretin” kesildiği vurgulandı.

Ticaret Bakanlığı açıklamasında 2024’ün ilk dört ayında İsrail’e “Filistin’e yapılan ihracat dahil” 1,5 milyar dolarlık ihracat yapıldığı söylendi ve şu ifadeler kullanıldı:

“Gümrüklerde ve serbest bölgelerimizde İsrail ile ticaret işlemi yapılamaz. 2 Mayıs 2024’ten bu yana İsrail ile ticaret sıfırdır.”

Bakanlık açıklamasında ayrıca 7 Haziran 2024’te Batı Şeria merkezli Filistin Yönetimi’yle Türkiye arasında yapılan “Türkiye-Filistin devleti protokolü” kapsamında “özgün bir kontrollü ticaret mekanizması geliştirildiği” belirtildi.

Bu mekanizma kapsamında “sadece ithalatçının Filistinli, varış yerinin Filistin adresi” olacak şekilde Türkiye’den Filistin’e 2024’te toplam 797 milyon dolar (yaklaşık 31 milyar lira) ihracat yapıldığı ifade edildi.

Bu ticaretin, “Filistin’in limanı, gümrüğü olmadığı için İsrail’in iki limanı üzerinden” yapıldığı söylendi.

BBC Türkçe‘ye konuşan Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Öğretim Üyesi Profesör Doktor İlhan Güllü, Türkiye ve İsrail arasında 1990’larda gelişen ekonomik bağların 2000’li yıllarda yaşanan kriz dönemlerinde de korunduğuna dikkat çekti.

Güllü, 2010’da Mavi Marmara baskınıyla başlayan diplomatik kriz döneminde dahi ticari ilişkilerin bozulmadığını, ancak İsrail’in 2023’te başlattığı Gazze operasyonlarının bu durumu değiştirdiğini söyledi:

“2023 yılı öncesinde Türkiye’nin İsrail ile olan ticari ilişkileri, bölgede yaşanan İsrail kaynaklı siyasi krizlerden ayrışmışken 7 Ekim 2023 sonrası oluşan siyasi ortam, ticari ilişkilerde kesin bir kırılmayla sonuçlanmıştır.”

İsrail Merkezi İstatistik Bürosu’nun (CBS) ticaret verilerine göre İsrail Türkiye’den 2024’te 2 milyar doları (yaklaşık 78 milyar lira) aşkın ithalat yaptı.

Aynı yıl İsrail’in Türkiye’ye ihracatıysa 600 milyon dolara (yaklaşık 23 milyar lira) dayandı.

2025’in ilk dört ayına bakıldığında CBS verilerine göre İsrail ile Türkiye’nin ticareti büyük oranda azalmış gözüküyor.

TÜİK ve Ticaret Bakanlığı’ndaysa bu süreçte İsrail ile ithalat ve ihracat sıfır olarak gözüküyor.

Prof. Dr. İlhan Güllü, 2023 öncesi ticaret verilerinin İsrail ve Filistin pazarının “Türkiye’deki ihracat ve ithalatçılar tarafından güvenli bir pazar olarak algılandığına” işaret ettiği yorumunu yaptı.

Ankara’nın İsrail ile dış ticaret fazlası verdiğinin altını çizen akademisyen, “Türkiye, Filistin davasını desteklemek adına dış ticaretteki kazanımlarından vazgeçmiştir” diye konuştu.

BBC Türkçe‘ye konuşan Tel Aviv Üniversitesi Ulusal Güvenlik Çalışmaları Enstitüsü’nden Dr. Gallia Lindenstrauss, Türkiye’nin ticaret yasağına karşın Türkiye menşeli ürünlerin üçüncü ülkeler ve Filistin Yönetimi üzerinden İsrail’e satıldığını ve bu satışların İsrail tarafından Türkiye’den ithalat olarak verilere işlendiğini söyledi.

Lindenstrauss, verilerle ilgili şu değerlendirmeyi yaptı:

“Sayılar farklılık gösteriyor ancak İsrail’in Türkiye’den Mayıs 2024 öncesi ithalatının neredeyse yarısı hala üçüncü ülke ve taraflar üzerinden sürüyor.”

İsrailli akademisyen, Türkiye’nin Filistin Yönetimi ile ticaretinin neden İsrail üzerinden gerçekleştiğini şöyle açıkladı:

“İsrail ve Filistin ekonomileri oldukça iç içe geçmiş durumda. Dünya ticaretinin büyük kısmı deniz yolları üzerinden gerçekleşiyor. Dolayısıyla Filistin Yönetimi’nin ithalat yapabilmesi için gerçek anlamda tek makul seçenecek İsrail’in Hayfa ve Aşdod limanları.”

Türkiye, Mayıs 2024’ten bu yana İsrail’e yönelik ticaret yasağını tam anlamıyla uygulamamakla eleştiriliyor.

Bu süreçte ticaretin Yunanistan gibi üçüncü ülkeler üzerinden sürdüğü, Türk ürünlerinin İsrail’e farklı ülkelerden ve Filistin Yönetimi üzerinden sokulduğu gibi iddialar hem basında hem sosyal medyada dile getirildi.

Türkiye’deki Filistin destekçisi aktivistler İsrail menşeli gemilerin yanaştığı söylenen limanlarda eylemler düzenledi.

İsrail’de muhafazakar yayınlarıyla tanınan Israel Hayom gazetesinin Ocak’ta yayımladığı bir haberde Türkiye ve İsrail arasındaki ticaretin aracı ülkeler ve Filistin Yönetimi üzerinden “gizlilik perdesi altında” sürdüğü iddia edildi.

Gazeteye konuşan İsrailli bir iş insanı “Büyük çaplı ticaret sürüyor, yalnızca gözden uzak biçimde” ifadelerini kullandı.

Aynı iş insanı ayrıca şunları kaydetti:

“Eğer yeni tedarikçiler bulmaktansa aracılar üzerinden çalışmam gerekiyorsa aracılarla çalışmayı tercih ederim. Çünkü Türk boykotu bir noktada bitecek ve zaten halihazırda aramızda iyi ilişkiler var, neden bunu bozayım?”

Makor Rishon adlı başka bir İsrail gazetesinde ise Türkiye ve İsrail arasındaki ticari ilişkilerin yıllardır süren krizlere rağmen korunduğu ve 2023 öncesi dönemde arttığı kaydedildi.

Mart’ta yayımlanan ve İsrail Merkez Bankası verilerine dayandırılan haberde “Erdoğan’ın boykotu başarısız oldu, İsrail pazarı aynı ürünleri benzer fiyatlara başka ülkelerden aldı” yorumu yapıldı.