NATO’nun tarihi Vilnius Zirvesi’nin gündeminde hangi konular var?

NATO’nun Litvanya’nın başkenti Vilnius’ta gelecek hafta salı günü başlayacak 2 günlük tarihi zirvesinde birçok önemli stratejik konu ele alınacak. Bunlar arasında NATO’nun gizli askeri planlarının onaylanması, İsveç’in üyeliği ve Ukrayna’ya verilecek güvenlik garantileri ile üyelik için yol haritası bulunuyor. 

Rusya sınırına yaklaşık 300 kilometre mesafedeki Vilnius’ta düzenlenecek NATO Zirvesi, üye ülkelerin devlet ve hükümet başkanlarının katılımıyla 11-12 Temmuz’da gerçekleşecek. Üyeliğe davet edilen ülke sıfatıyla İsveç’in yanı sıra Japonya, Güney Kore, Avustralya ve Yeni Zelanda da zirvede liderler düzeyinde temsil edilecek. Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy de zirve için Vilnius’ta olacak.

Batılı ülkelerin yetkilileri, NATO’nun yılda bir kez yapılan olağan zirve toplantısının eski Sovyet Cumhuriyeti olan Litvanya’da düzenlenmesinin Rusya’ya mesaj niteliği taşıdığını dile getiriyor.

Sovyetler Birliği’nden 1990’da ayrılan ilk cumhuriyet olan Litvanya, 2004’te İttifak’a üye oldu. NATO yetkilileri, Ukrayna’nın da Litvanya gibi NATO yolunda ilerlemesine Rusya’nın müdahil olamayacağını sık sık tekrarlıyor. Zirvenin, Rusya sınırına 300 kilometre mesafedeki Vilnius’ta yapılmasının bu bakımdan bir mesaj taşıdığı ifade ediliyor. Anadolu ajansının haberine göre zirvede Rusya’nın Ukrayna işgalinin yanı sıra birçok bölgesel plan da ele alınacak.  

Ukrayna 3 ana başlıkta konuşulacak

Finlandiya’nın katılımıyla üye sayısı 31’e çıkan NATO’nun bu zirve toplantısında ele alınacak konular çoğunlukla Ukrayna ve Rusya bağlantılı olacak. Zirvedeki Ukrayna başlığının 3 ana unsuru bulunuyor.

Bunlardan birincisi Rusya ile savaşan Ukrayna’ya askeri desteğin artırılması. NATO ülkelerinin uzun vadeli, birkaç yılı kapsayan bir destek programı üzerinde anlaşması bekleniyor.

Programla Ukrayna’nın elindeki Sovyet döneminden kalma askeri malzemelerin NATO standartlarına dönüştürülmesi hedeflerden ilkini oluşturuyor. Bunun için Ukrayna ordusunun elindeki envanterin modernize edilmesi gerekiyor.

NATO-Ukrayna Konseyi ilk toplantısını yapacak

Ukrayna bağlantılı ikinci unsur bu ülkeyle siyasi ilişkilerin bir üst seviyeye çıkarılması. Bu amaçla NATO-Ukrayna Konseyi oluşturulacak ve Konsey ilk toplantısını Vilnius’ta yapacak. İsveç’in de yer alacağı toplantıya Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy katılacak.

Tarafların daha önce NATO-Ukrayna Komisyonu temelinde yürütülen ilişkileri, bundan böyle NATO-Ukrayna Konseyi kapsamında devam edecek.

İlişkinin Konsey seviyesine çıkarılmasıyla NATO ve Ukrayna istişareden ziyade eşit taraflar olarak birlikte siyasi kararlar alabilecek ve işbirliği yapmak daha kolay hale gelecek.

Ukrayna’nın üyeliği

Üçüncü unsuru ise Ukrayna’nın NATO üyeliği konusu oluşturuyor. Zirvede NATO ülkelerinin 15 yıl önce Bükreş’te olduğu gibi Ukrayna’nın İttifak’a üye olacağını teyit etmesi bekleniyor. Ancak bunun ne zaman ve nasıl olacağı konusunda kesin bir mesaj verilmesi mümkün görünmüyor.

Bunun nedeni ise Ukrayna’da şu anda savaşın devam etmesi. Ukrayna’nın Rusya ile savaşı devam ederken NATO üyeliğine kabul edilmeyeceği daha önce çok açık biçimde ifade edildi.

Gerekçe ise NATO’nun şu anda Rusya-Ukrayna Savaşı’nda doğrudan taraf olmak istememesi. Ukrayna’nın savaş devam ederken İttifak’a kabul edilmesi, NATO topraklarında savaş olması, bir müttefikin saldırıya uğraması anlamına gelecek.

Bu durumda NATO’nun kuruluş anlaşmasının “bir müttefike yapılan saldırıyı tüm müttefiklere yapılmış” sayan 5. maddesinin harekete geçirilmesi gerekecek. Bu da NATO’nun doğrudan Rusya ile çatışmaya sürüklenebilmesi anlamına geliyor ve NATO bunu istemiyor.

Bildirinin müzakereleri sürüyor

Ancak savaş bittikten sonra NATO’nun bu ülkeye nasıl ve ne tür güvenlik garantileri verebileceği liderler tarafından Vilnius’ta konuşulacak. Güvenlik garantileri konuda NATO yetkilileri herhangi bir ayrıntıya girmiyor.

Zirveye günler kala üye ülkelerin diplomatları ve NATO yetkilileri hala Vilnius Bildirisi’nde Ukrayna’nın üyeliği meselesine nasıl yer verileceğini, ne tür bir dil kullanılacağını belirlemek üzere müzakereler yürütüyor.

NATO’nun 2008’deki Bükreş Zirvesi’nde yayımlanan bildiride, Ukrayna’nın İttifak’a üye olacağı belirtilmiş ancak bunun ne zaman ve nasıl olacağı konusunda bir çerçeve belirlenmemişti.

Amerikalı diplomatlar Bükreş Bildirisi’nden daha ileriye gidilebileceğinin sinyalini veriyor. ABD’nin NATO Büyükelçisi Julianne Smith, gazetecilere bu konu hakkında verdiği brifingde, “Vilnius’a Bükreş’teki bildiriyi yinelemek için gitmiyoruz. Mevcut durumu ve Rusya’nın Ukrayna topraklarında bir savaş açtığını göz önünde bulunduruyoruz. Bence Vilnius’taki bildiri İttifak’ın Ukrayna’nın uzun vadeli istikrarı ve güvenliğine olan taahhüdünü yansıtacaktır.” dedi.

İsveç’in üyelik başvurusu

İsveç’in, NATO üyeliği başvurusunun da zirvenin en çok konuşulacak konularından biri olması bekleniyor.

Finlandiya’nın Nisan 2023’te üyeliğe kabul edilmesinden sonra İsveç’in üyelik sürecinin de bir an önce tamamlanması için hem NATO’dan hem de birçok NATO ülkesinden en üst seviyede daha önce açıklamalar yapıldı.

Ancak Türkiye’nin meşru güvenlik endişelerinin giderilmesi konusundaki beklentinin karşılanmaması, İsveç’te terörle mücadele için yapılan yasal düzenlemelerin uygulamada henüz beklenen sonuçları vermemesi bu ülkenin üyelik sürecinin önünde engel teşkil ediyor.

Türkiye, Haziran 2022’de Madrid’de yapılan bir önceki NATO Zirvesi’nde imzalanan Üçlü Muhtıra kapsamındaki taahhütlerin yerine getirilmesini bekliyor.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan son olarak, “Bize tavsiyede bulunanlar öncelikle şu sorulara açık yüreklilikle cevap vermelidir. Türkiye, sokaklarında teröristlerin cirit attığı bir ülkeye nasıl güvenebilir? Terör örgütleriyle arasına mesafe koymayan bir devlet NATO’ya nasıl katkı yapabilir? Terörizmle mücadele etmeyenler İttifak’ın hasımlarıyla nasıl mücadele edebilir?” diyerek Türkiye’nin duruşunu özetlemişti.

NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg, İsveç’in üyelik sürecini ilerletebilmek için zirveden 1 gün önce Cumhurbaşkanı Erdoğan ile İsveç Başbakanı Ulf Kristersson’u toplantıya davet etti.

Üçlü toplantı, Vilnius’ta 10 Temmuz Pazartesi günü yapılacak.

NATO’nun yeni askeri planları

Vilnius’taki önemli meselelerden biri de Rusya’ya karşı İttifak’ın savunma ve caydırıcılığını artırmak üzere hazırlanan yeni askeri planlar.

NATO’nun gizli askeri planlarının zirvede liderler tarafından onaylanması hedefleniyor. Planlara onaylanacak son şekillerinin verilmesi konusunda son günlere kadar müzakereler yürütülüyordu.

NATO yetkilileri, planların onay alacak şekle gelip gelmediği konusunda bilgi vermiyor.

NATO, bu askeri planlar üzerinde yıllardır çalışıyor. Kırım’ın Rusya tarafından 2014’te yasa dışı ilhakından sonra NATO, 2018’de Rusya ve terör gruplarını tehdit olarak algıladı ve savunma planlarında değişikliğe gitti.

2019’da yeni bir NATO askeri stratejisi oluşturuldu, 2020’de Avrupa-Atlantik bölgesinin caydırıcılık ve savunması için neler yapılabileceği ortaya koyuldu. 2021’de ise demografik ve teknolojik değişimler gibi faktörler göz önüne alınarak kapsamlı muharebe konsepti geliştirildi.

Ardından NATO’nun bölgesel planları oluşturuldu. Detaylı ve kapsamlı çalışmalardan oluşan bölgesel planlar sadece NATO sınırları içindeki bölgeleri kapsıyor. Bu gizli planlar, üç bölge için oluşturuldu.

Bunlardan ilki Atlantik ve Avrupa’nın kuzeyini, ikincisi Baltıklar’dan Alp Dağları’na kadar uzanan Orta Avrupa bölgesini, üçüncüsü ise Akdeniz’den Karadeniz’e kadar olan bölgeyi içeriyor.

Planlar, NATO’nun bu bölgelerde kara, deniz, hava, uzay ve siber alanlarda hangi kuvvetin ne zaman, nasıl konuşlanacağını, tehdit durumunda nasıl harekete geçileceğini belirliyor.

NATO, planlar dahilinde yaklaşık 300 bin askerden oluşan bir kuvvetin en fazla 30 gün içinde doğu kanadına intikal etmesini amaçlıyor.

Savunma harcamalarının artırılması

Liderler Vilnius’ta savunma harcamalarının artırılmasını da konuşacak. Bu çerçevede Savunma Üretim Eylem Planı’nın onaylanması bekleniyor.

Savunma sanayisi üretiminin artırılması için yatırım yapılması gerektiğine dikkati çeken NATO yetkilileri, bu konuda iddialı bir savunma yatırımı taahhüdü belirleneceğini, müttefiklerin gayrisafi yurt içi hasılalarının en az yüzde 2’sini savunma harcamalarına ayırma taahhüdünde bulunacağını ifade ediyor.