Amerikan teknoloji devi Uber’in sızdırılan kayıtlarına göre şirket, birçok ülkede kurallara uymadan büyümek için bazı üst düzey politikacılardan, bakanlardan gizli destek aldı. Bu siyasetçilerin arasında halen Fransa Cumhurbaşkanı olan Emmanuel Macron ve eski Avrupa Birliği (AB) yetkililerinden Neelie Kroes da var.
Belgelere göre şirketin eski patronu, bir polis baskınında tüm bilgisayarlara ve belgelere erişimi engelleyen “yok etme butonunun” devreye girmesi için emir de verdi.
Ortaya çıkan belgelere göre geleceğin cumhurbaşkanı, Ekonomi Bakanı olduğu 2014-2016 yılları arasında San Francisco merkezli araç çağırma şirketinin Fransa’da taksi yasalarının değişmesi için yürüttüğü lobi faaliyetlerine olağanüstü bir çabayla destek verdi. Öyle ki Macron’un Fransa’da soruşturmalarla karşı karşıya kaldığı dönemde şirketin lehine Fransız kabinesindeki rakipleriyle gizli bir “anlaşma” dahi yaptığı ortaya çıktı.
Mobil uygulama üzerinden araç çağırma platformu olan Uber Technologies, Travis Kalanick ve Garrett Camp tarafından 2009’da kuruldu. Şirket, yasal statüsü ve taksi pazarında yarattığı değişimler nedeniyle dünyanın dört bir yanında sorunlar yaşarken hızla büyüdü ve 72 ülkeye ulaştı. Uber, yıllık 17 milyar dolardan fazla gelir elde eden bir şirkete dönüşürken Kalanick ve Camp, Forbes’in en zenginler listesine girdi.
İngiltere’de yayımlanan Guardian gazetesine sızdırılan ve Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu (ICIJ) ile birlikte BBC Panorama’nın da dahil olduğu bazı medya kuruluşlarıyla paylaşılan belgeler, ilk kez Uber’in 90 milyon dolarlık bir lobicilik faaliyetiyle etkili politikacılardan destek aldığını nasıl Avrupa’nın taksi piyasasını altüst edip hızla büyüdüğünü ortaya koyuyor.
AB’nin üst düzey yetkililerinden, eski dijital işlerden sorumlu üyesi Neelie Kroes de henüz bu görevi bırakmadan Uber’le potansiyel bir lobicilik faaliyeti işi için görüşmeye başlamıştı. Görev süresi bittikten sonra da Uber için çalışmaya ve yakın olduğu siyasiler üzerinden şirket lehine kampanya yürütmeye başladı. Bu da AB’nin etik kurallarına aykırı eylemlerin ortaya çıkmasına yol açtı.
O dönem Uber sadece dünyanın en hızlı gelişen şirketlerinden biri değildi; aynı zamanda en çok tartışılan, hakkında birçok dava açılan, veri sızıntısı ve cinsel şiddet soruşturmalarıyla çalkalanan bir yapıydı.
Sonunda hissedarlar isyan etti ve Travis Kalanick 2017’de yönetici pozisyonundan uzaklaştırıldı.
Kalanick’in yerine gelen Dara Khosrowshahi, Uber’in yaptığı açıklamaya göre “Uber’in işleyişini her anlamda dönüştürme görevini üstlenmişti.”
MACRON’UN BÜYÜK YARDIMI
Paris, Uber’in Avrupa’da ilk sahneye çıktığı yerdi ve taksicilerden ciddi bir tepki almıştı. Taksicilerin protestoları sokaklarda şiddet olaylarının yaşanmasına da yol açmıştı.
Emmanuel Macron, Ağustos 2014’te Fransa Ekonomi Bakanı olarak atanmıştı. Uber’i hem ekonomik büyüme hem de o dönem şiddetle ihtiyaç duyulan istihdam için bir kaynak olarak gördü ve şirketin işleyişine yardımcı olma sözü verdi.
Ekim ayında Kalanick ve şirketin diğer yöneticileriyle birlikte bazı lobicilerle görüşen Macron, şirketin çıkarları için Fransız hükümetinde çalışmaya başlayacaktı.
Sızdırılan belgelere göre Uber’in lobicilerinden Mark MacGann, o toplantıyı “Olağanüstüydü, daha önce böyle bir şey görmemiştir. Çok yakında dansa başlarız” diye tanımlıyordu.
Daha sonra “Emmanuel” ve “Travis” birbirlerine “sen” diye hitap etmeye başlayacaklar; belgelere göre Paris ve Davos’ta olmak üzere en az dört kez daha görüşeceklerdi. Ancak bu görüşmelerin sadece Davos’ta, Dünya Ekonomi Forumu kapsamında yapılanı kamuoyuna açıklandı.
Bir noktada Uber, Macron’a bir mektup yazarak “Kapıların açılması ve gördüğümüz olumlu muamele, hükümet-endüstri ilişkilerinde pek görülmemiş türden. Son derece müteşekkiriz” diyecekti.
Bu sırada Fransız taksi şoförleri, kendileri gibi birçok belge ve sınavla uğraşmadan; yani lisans almadan şoför olan ve çok daha ucuza hizmet verdiği için tercih edilen Uber şoförlerine karşı ayağa kalkmıştı.
Hem mahkeme kararıyla hem de parlamento kararıyla yasaklanan Uber, kurallara aykırı olarak ülkede çalışmaya devam etti.
Macron ise, UberPop isimli uygulamanın da faaliyete geçeceğinden habersiz; ülkedeki bazı kanunları değiştirip Uber’e yasal bir alan sağlamak üzere şirketle çalışmaya söz vermişti.
O dönem Kalanick’ten Macron’a yazılan bir e-mail de sızdırılan belgeler arasında, “Uber yakında araç paylaşımı şeması içeren yeni bir düzenleme sağlayacak” yazılı.
UberPop, taksi lisansı olmayan kişilerin özel araçlarına müşteri almalarını ve yolun ücretini bölüşmelerini sağlayan bir uygulama. Ancak ücreti ödeyen yolcular olduğu için çoğunlukla onun istediği adrese gidiyor ve aslında bir nevi “korsan taksi” gibi çalışmış oluyor.
25 Haziran 2015’te protestolar şiddetlenince Macron, Kalanick’e mesaj atarak bir teklifte bulunuyor: “Gelecek hafta, yasayı düzenleyen reformu hazırlamak üzere herkesi bir araya getireceğim.”
Aynı gün Uber, Fransa’da UberPop uygulamasına son verdiğini açıkladı.
Aylar sonra Macron, Uber şoförlerine lisans vermeyi kolaylaştıran bir karara imza attı. Bugün Fransa Cumhurbaşkanı olan Macron’un, o gün Fransa yasalarını ihlâl ederek çalışan şirketle ilişkisi bugüne kadar açığa çıkmamıştı.
Macron’un bir sözcüsü, sızan belgelerle ilgili soruya e-mail ile yanıt verdi:
“Görevleri doğal olarak o yıllarda hizmet sektöründe yer alan ve sert bir dönüşüm yaşayan birçok şirketle görüşmesine ve iletişim kurmasına yol açıyordu. Bu dönüşüm de bazı yönetimsel ve düzenleyicilerin ortaya çıkardığı engellerle ilgili kilidi açarak çalışmayı gerektiriyordu.”
Uber de, UberPop’un yasaklanmasının “Kesinlikle şirketin lehine olan farklı birtakım düzenlemelere karşılık olmadığını” savundu ve Fransa’da 2018’de yürürlüğe giren bir yasanın da Uber şoförlerinin lisans almasını zorlaştırdığını hatırlattı.
JOE BIDEN İLE DAVOS’TA GÖRÜŞME
ABD Başkanı Joe Biden da başkan yardımcısı olduğu dönemde, kurucu ortak Travis Kalanick ile İsviçre’nin Davos kentindeki 2016 Dünya Ekonomik Forumu sırasında görüştü.
Sızan mesajlara göre Kalanick, Biden görüşmeye geç kalınca sabırsızlandı. O zamanlar 39 yaşında olan girişimci, bir meslektaşına mesaj atarak “Adamlarıma, geç kaldığı her dakikanın benimle geçireceği süreden bir dakika eksilttiğini söylemesini istedim” dedi.
Biden buluşmak üzere anlaştıkları beş yıldızlı otel suitine vardığında Kalanick, çok iyi hazırlandığı sunumunu yaptı ve araç çağırma şirketinin şehirleri ve insanların çalışma biçimlerini daha iyi hale getirdiğini savundu. Kayıtlara göre Biden o kadar etkilenmişti ki günün ilerleyen saatlerinde yaptığı açılış konuşmasını, şirketin küresel etkisini vurgulayacak şekilde değiştirdi.
“BU SİZİ SEVİMLİ GÖSTERECEK”
Uber yöneticilerinin görüştükleri isimler arasında dönemin İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu, dönemin İrlanda Başbakanı Enda Kenny ve dönemin Estonya Cumhurbaşkanı Toomas Hendrik Ilves de vardı.
Sızdırılan toplantı notlarına göre, Hollanda Başbakanı Mark Rutte ise 2016 yılında Uber’in kurucusu Kalanick’e şirketin agresif olarak görüldüğü uyarısı yaptı. Rutte, şirketin artılarını vurgulayarak “İnsanların size olan bakış açısını değiştirin” tavsiyesinde bulunarak şöyle devam etti: “Bu sizi sevimli gösterecek.”
Sızdırılan kayıtlar, Uber yöneticileri ve kamu görevlileri arasında 2014’ten 2016’ya kadar kamuya açıklanmamış 100’den fazla toplantı yapıldığını da ortaya çıkardı. Bunların 12’si Avrupa Komisyonu temsilcileriyle gerçekleşti.
Uber bir şehre girmek için siyasi nüfuza ihtiyaç duyduğunda, eski meslektaşlarına lobi yapmaları için eski hükümet yetkililerini işe aldı.
Sızan belgelere göre şirket, mevcut ya da eski kamu görevlilerinden sivil toplum ve düşünce kuruluşlarına uzanan bin 850’den fazla paydaş belirledi. Ayrıca dönemin ABD Başkanı Barack Obama’nın eski yardımcıları da dahil çok sayıda eski kamu görevlisini işe aldı.
Hollanda Başbakanı Mark Rutte, Travis Kalanick ve Neelie Kroes
AVRUPA KOMİSYONU BAŞKAN YARDIMICISI KROES’UN ROLÜ
Bunlardan biri de Avrupa Birliği’nin yürütme organı olan Avrupa Komisyonu’nda başkan yardımcısı olarak görev yapan Hollanda’nın eski Ulaştırma Bakanı Neelie Kroes’tu.
Ekim 2014’te komisyondan ayrıldıktan yaklaşık bir yıl sonra Kroes, komisyonun etik kurallarında eski komisyon üyelerinin eski meslektaşlarıyla lobi yapmasını yasaklayan 18 aylık bekleme süresine rağmen, ücretli bir Uber danışma kuruluna katılmasına izin verilmesini istedi. Komisyon onu geri çevirdi ve itirazını reddetti. Ancak Uber yöneticisi MacGann, Kroes’un komisyondan istifasından dört ay sonra, Mart 2015’te gönderdiği bir e-postada meslektaşlarına şöyle diyordu:
“NK ile ilişkimiz son derece gizlidir. Onun adı asla bir belgenin üzerinde yer almamalı.”
Sızdırılan kayıtlara göre Kroes, bekleme süresi sırasında Hollandalı bir bakanı ve hükümetin diğer üyelerini, Uber’in Amsterdam ofisine yönelik bir soruşturmanın geri çekilmesi için düzenleyicilere ve polise baskı yapmaları konusunda sıkıştırdı. Kroes, Mayıs 2016’da ise bekleme süresinin sona erdiği sıralarda bir Uber yöneticisine, Uber ile bir Avrupa Komisyonu üyesi arasında bir toplantı düzenlemek için çalıştığını söyledi.
Kroes, bekleme süresi sona erdikten sonra Uber’in danışma kuruluna katıldı. Kayıtlar Uber’in kendisine kurula başkanlık etmesi için 200 bin dolar teklif ettiğini gösteriyor.
Neelie Kroes, ICIJ’e yaptığı yazılı açıklamada ise “Eski bir Avrupa Komisyonu Üyesi olarak etik görevlerimle uyumlu şekilde bekleme süresinin bitiminden önce Uber’de resmi ya da gayriresmi hiçbir görevim olmadı” dedi.
“ACİLEN YOK ETME BUTONUNA BASIN”
Uber’in polis baskınlarına karşı siyasilere ulaşmanın dışında ikinci bir koruma kalkanı daha vardı: Yok etme butonu. Bu sayede kolluk kuvvetlerinin ya da herhangi bir yargı görevlisinin şirketin bilgisayarlarına ve dijital ortamda saklanan belgelerine ulaşması mümkün olmayacaktı.
Sızdırılan belgeler, bu butonun da en az bir kere Kalanick’in bizzat verdiği emirle kullanıldığını gösteriyor. Kalanick’in gönderdiği bir e-mail’de “Lütfen yok etme butonunu acilen çalıştırın. Amsterdam’da erişim kapatılmalı” ifadeleri yer alıyor.
Yok etme butonunun Kanada, Belçika, Hindistan, Romanya ve Macaristan’ın yanısıra en az üç kere de Fransa’da devreye sokulduğu belgelerde anlaşılıyor. Uber, 2017’de yeni bir CEO başa geçtiğinden bu yana “dünyanın herhangi bir yerinde kuralları gölgelemek için yok etme butonu kullanmamaktadır” açıklaması yaptı.
Kalanick’in bir sözcüsü ise “Kalanick’in herhangi bir ülkede yargıya engel olacak herhangi bir adım atmadığını, bu yöndeki tüm suçlamaların yalan olduğunu” söyledi. “Uber’in istihbarat mülkiyetini ve müşterilerinin gizliliğini korumak için bazı araçlar kullandığını, bunların herhangi bir veri veya bilgiyi silmediğini; Uber’in hukuk departmanının bunları onayladığını” savundu.
***Mutluluk, adalet, özgürlük, hukuk, insanlık ve sevgi paylaştıkça artar***
