Steven Cook: Tek bir adam Türkiye ekonomisini nasıl batırabildi?

Fotoğraf: Federico Gambarini /DPA/AFP VIA Getty Images

Washington’ın bölge uzmanlarından Steven Cook, Foreign Polciy dergisi için Türkiye’nin içinde bulunduğu derin krizi değerlendiren bir makale kaleme aldı:

1980’lerde ve 1990’larda Latin Amerika ve Doğu Avrupa’daki demokratikleşme dalgalarıyla birlikte, sosyal bilimciler siyaset biliminde uzun süredir devam eden bir tartışmayı test edebilme imkanına sahip oldu: Demokrasilerin sürdürülmesinde hangi sistem daha üstündür, başkanlık mı yoksa parlamenter sistem mi? 

1985’ten itibaren Juan Linz adlı bir Yale Üniversitesi profesörü parlamentarizmin daha iyi olduğunu savundu. Akademik tartışmalar başladı ve müteakip araştırmalar parlamentarizm durumunun Linz’in önerdiği kadar kategorik olmadığını gösterdi. Konum, kültür, ekonomik gelişme ve tarih gibi önemli faktörler parlamenter sistemlerin göreceli başarısına katkıda bulunduğu vurgulandı. Aynı araştırmada, başkanlık sistemlerinin daha iyi performans gösterdiği alanlara da işaret edildi.

Bunu, lisansüstü eğitim seminerlerini özlediğimden değil (bazen öyle olsa da) Türk politikacıların şu anda “kurumsal tasarım”ı tartıştıkları için gündeme getiriyorum. İktidardaki AKP ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın popülaritesinde düşüşler gösteren son anketlerle muhalefet liderleri, Türk seçmenlerin 2023’te yeni bir cumhurbaşkanı seçmeleri halinde ülkeyi 2017’den önce var olan parlamentarizme döndüreceklerine söz veriyorlar. Melez bir parlamenter-başkanlık sistemine. Erdoğan ve partisi ise, başkanlık sisteminin Türkiye için daha iyi bir seçim olduğunu savunarak statükoyu korumak istiyor.

Peki hangisi doğru? Hiçbiri. Türkiye yönetilemez olduğundan değil, her iki sistemin de demokrasiyi sürdürmediği ve iyi yönetişim üretmede özellikle başarılı olmadığı ortaya çıktığı için.

Yıllarca Türkiye’nin yeni bir anayasaya ihtiyacı olduğunu savunduktan görev süresi sınırlamalarıyla karşı karşıya kaldıktan sonra Erdoğan, 2017 baharında cumhurbaşkanı olarak yürütme yetkisini kullanmasına izin verecek anayasa değişikliklerini tasarladı. Değişikliklerden önce, Türk cumhurbaşkanının kanunları yayınlama, kararnameleri imzalama ve hükümeti kuracak siyasi liderleri seçme gibi sınırlı ama yine de önemli yetkileri vardı. 

AKP’nin anayasa değişiklikleri cumhurbaşkanının yetkilerini artırdı. Başbakanlık görevi kaldırıldı ve yeni yürütme cumhurbaşkanlığına parlamentoya danışmadan yargıçları ve bürokrasinin kıdemli üyelerini atama yetkisi verildi. Bu, Erdoğan’a yargıyı ve bürokrasiyi destekçilerle doldurma, verdiği kararların istediği gibi uygulanması ve devlet kaynaklarının AKP önceliklerine yönlendirilmesini sağladı. 

Değişiklikler ayrıca cumhurbaşkanına silahlı kuvvetler üzerinde daha fazla kontrol imkanı verdi. Ayrıca, cumhurbaşkanı ve çoğunluk aynı partiden geldiği zaman meclis gözetimini gereksiz kılan bir yönetim de vardı. Daha da az çek ve kontrol sistemi sayesinde, Erdoğan gündemini uygun gördüğü şekilde hayata geçirmekte özgürdü.

Ancak bu anayasal değişimin sonucu olumlu olmaktan çok uzaktır. Türkiye’nin sorunlarının çoğu başkanlık sistemine geçilmeden önce başlamış olsa da, birçoğu cumhurbaşkanlığının gelişiyle daha da kötüleşti. Yolsuzluklara prim veren bir biçimde yönetilen ülkenin, para birimi çok ağır bir devalüasyon yaşadı. Erdoğan’ın iktidar anlayışı yakın çevresi dalkavuklardan ve aile üyelerinden oluşan bir sistemden oluşuyor. 

Konuyla ilgili somut bir örnek: Yeni Merkez Bankası başkanının göreve gelmesinde temel özelliği Maliye ve Hazine Bakanı olarak görev yaptığı dönem tam bir felaket olan damat Berat Albayrak ile olan ilişkisidir. Bu koşullar altında, gözlemciler sadece Saray siyasetiyle ilgili en spekülasyonlara girmeye mecbur kalıyor. Tabii ki, durumu abartmak kolay. Erdoğan Türk siyasetindeki tek aktör değil ve  ancak uzun süredir geniş ve canlı bir seçmen kitlesine sahip baş aktör o.

Ayrıca, Türkiye’nin dünyadaki önde gelen gazeteci hapishanesi olmaya devam ettiğini ve büyük çoğunluğu terörist, terör destekçisi veya darbeci olmayan on binlerce insanı tasfiye ettiğini, hapse attığını veya sürgüne zorladığını tekrarlamakta fayda var. 

Türkiye’deki LGBT topluluğu saldırı altında ve hükümet kadınları korumaya yönelik uluslararası anlaşmalardan çekildi. Bu iyi yönetişimin bir kaydı değil, ancak bazı analistler ve gazeteciler Türkiye’nin “kusurlu bir demokrasi” olduğu konusunda ısrar etmeye devam ediyor. Argümanları, AKP’nin, partinin adayı, eski Başbakan Binali Yıldırım’ın kaybettiği İstanbul belediye başkanlığı yarışının tekrarını, yasallığı şüpheli bir şekilde  zorladığı 2019 yerel seçimlerine dayanıyor.

Bu yarışmanın galibi Ekrem İmamoğlu, tekrarlanan seçimi daha büyük bir farkla kazandı. Bu, oy verme fikrini içselleştiren İstanbullular ve Türkler için bir vasiyetti, ancak Türk siyasetinin kalitesi hakkında çok az şey söylüyor. Erdoğan, Türk devletinin parlamento ve baskı aygıtı üzerindeki kontrolü sayesinde 2019 yılındaki hatanın tekrarlanmayacağından emin olacaktır. Savcılar, AKP’nin bir başka meclis çoğunluğunu sağlamasına yardımcı olacak HDP’nin kapatmak için bir dava sürdürürken, başka bir zaferin sağlanmasının temellerini şimdiden attı.

Bu koşullar altında, siyasi muhalefetin parlamentarizme dönüş çağrısı stratejisini ve bu çağrının Türklere görünürdeki çekiciliğini anlamak kolaydır. Erdoğan’ın muhalifleri geleceğe dönme tekliflerinde esasen Linz’in ileri sürdüğü argümanı benimsediler: Parlamenter sistemler uzlaşmaya zorluyor, hükümet üzerinde daha fazla kontrol sağlıyor ve Erdoğan döneminin padişah benzeri aşırılıklarına karşı koruyor. 

CHP’nin lideri ve 2017 öncesi sisteme dönüşle en yakından ilişkili olan Kemal Kılıçdaroğlu, pek çok Türk seçmenin 1990’ları hatırlamadığına güveniyor olmalı. 1991-2002 yıllarını kapsayan yedi farklı hükümet koalisyonunun kendilerini çoğunlukla yolsuzlukları, zayıf ekonomik politika oluşturmaları ve korkaklıkları ile ayırt ettiği bir on yıldı. 

1997’de, Türkiye’nin komutanları, tankların ve birliklerin sokaklara yerleştirilmesini gerektirmediği için, genellikle “boş” darbe olarak adlandırılan, İslamcıların önderliğindeki hükümette ülkenin ilk deneyinin çöküşünü tasarladı. Sonraki hükümetler çoğunlukla işlevsiz olduklarını kanıtladılar ve 2000-2001’de Türk liderler ülkeyi bir mali krize soktu ve bu tablo da Kasım 2002’de AKP’nin ilk seçim zaferine yol açtı.
Yine de, Türk parlamentarizmi o kadar da kötü değildi. 2002’de AKP meclis çoğunluğu tarafından oluşturulan hükümetler, bir önceki koalisyonun kabul ettiği ve bir ekonomik büyüme dönemi sağlayan bir IMF programına bağlı kalmaya istekli olduklarını kanıtladılar. Ayrıca, Avrupa Birliği’ni Türk hükümetini üyelik müzakerelerine başlamaya davet etmeye zorlayan bir dizi siyasi reformu da zorladılar. Yine de AKP ve Erdoğan muhaliflerini bölme, fethetme ve ezme çabalarına parlamenter sistem altında başladı. Türkiye çok sayıda gazeteciyi hapse attı.

Kılıçdaroğlu ve Türkiye’deki parlamentarizmin diğer savunucuları, 2023’te -siyasi oyunun hakim kuralları altında- Recep Tayyip Erdoğan dışında birinin cumhurbaşkanı seçilmesi durumunda, yeni Türk liderin cumhurbaşkanlığı yetkisinden vazgeçeceğinden emin görünüyor. Bu yanlış görünüyor. Gücün cazibesi çekicidir, başkanlık sistemleri değişime dirençli olma eğilimindedir ve bir başkanlık sisteminin demokrasiyi sürdürebilmesi ve iyi yönetim üretebilmesi için liderlerin sistemi benimsemesi, içselleştirmesi ve belirli temel demokratik normlara ve ilkelere göre yönetmesi gerekir. 

Belki İYİ Parti’den Meral Akşener ya da Ankara Belediye Başkanı Mansur Yavaş veya İstanbul’daki mevkidaşı İmamoğlu bunu yapar. Eğer öyleyse, bu iyi bir haber. Bu şartlar altında Türkiye, halkı hangi sistemi seçerse seçsin, muhtemelen daha iyi durumda olacaktır.