ARTI GERÇEK – İstanbul’da yaşayan Amerikalı serbest gazeteci Evan Pheiffer, Türkiye’nin Yahudi, Rum ve Ermeni azınlığını temizlemeyi amaçlayan Varlık Vergisi Kanunu dönemini anlatan Kulüp dizisini Newlines Dergisi için değerlendirdi
Kamuoyunun kırılgan hassasiyetleri karşısında, Türkiye’de akademinin temas edebileceği ama popüler kültürün asla temas etmemesi gereken bazı temalar var. Yakından tanımayanları için Türkiye’de tabu olan konular şunlar: 1915’ten bu yana Ermenilerin ve 1925’ten bu yana bazı yüce istisnalar dışında Kürtlerin kaderi. Ancak ikincil tabular da mevcut. Bunların başında, cumhuriyetin kurulmasından sonraki on yıllarda İstanbul’un asırlık gayrimüslim azınlıklarının yok edilmesi gelir.
Sayıları giderek azalan yaşlılar tarafından hatırlanan, 1942’deki çoğu Hıristiyan ve Yahudi’yi savaş sisi altında tasarruflarından ve mülklerinden mahrum bırakan Varlık Vergisi veya 6 Eylül “olayları” gibi olaylar Türkiye’nin çoğunluğu tarafından dikkate alınmayan, bilinmeyen tarihsel gerçeklerdir.
6-7 Eylül 1955’te İstanbul’daki azınlıklara karşı devlet destekli ayaklanmalarda 5.317 işyeri, 4.214 ev, 1.004 ofis, 73 kilise, 26 okul, bir sinagog ve bir manastır yıkıldı. Bunlar en iyi ihtimalle, eski Beyoğlu kitapçıları veya Erdoğan’ın hem Türkiye’de hem de Avrupa’da liberallerde hâlâ itibar görmekte olduğu 2008 yılında Boğaziçi Üniversitesi’nde düzenlenen toplantılar için çekici olan konulardır.
Netflix’in son Türk yapımı Kulüp’ü dikkat çekici kılan da bu. Görünüşte, son derece stilize edilmiş bir dönem dramasından başka bir şey değil… Soğuk Savaş modernliğine doğru koşarken 1950’lerin İstanbul’una bir bakış. Sadece dizinin adını aldığı yeni ve şık gece kulüpleri değil, otomobiller, radyo yayınları ve televizyonlar da yüceltiliyor. Kalın sigara dumanı bulutlarına ek olarak, havayı seks ve teknoloji dolduruyor.
Ancak biraz yakından bakınca “Kulüp”ün savaş sonrası Türkiye hakkında makyaj ve doğum kontrol haplarından çok daha fazlasını söyleyecek şeyleri var. Ne de olsa dizinin kahramanı, 17 yıl hapis yattıktan sonra serbest bırakılan, neredeyse orta yaşlı bir Sefarad kadın olan Matilda. “Komünistleri, casusları ve mükerrer suçluları” açıkça dışlayan genel bir af sırasında serbest bırakılan kadın, özgürlüğüne kavuştuktan sonra İstanbul’un en ünlü gayrimüslim mahallesi Galata’daki yerli Yahudi cemaatine gergin bir şekilde yaklaşıyor.
Matilda, sabırlı bir şekilde “Mösyö David”e Ladino dilinde “İsrail’e gitmek istiyorum” diyor. Ladino, 15. yüzyıl İspanyolcası ile Sefarad Yahudi topluluğunun büyüleyici Fransız sözcükleri ile birleştiren bir dil. Yahudiler Osmanlı sürgününde yaklaşık 500 yıldır boyunca hayatta bu dili tutmayı başardılar.
“Ama biz 400 yıldır buradayız”, diye yanıtlıyor. Mösyö David, “Burası bizim vatanımız. Kula’da hala büyük bir aileyiz.” Galata için semtin eski bir adını kullanarak, 14. yüzyıldan kalma kulesi İstanbul silüetine hakim olan antik Ceneviz mahallesi için kullanarak ona güvence vermeye çalışıyor.
“Ailem yok” diye cevap geliyor.
Bundan sonra ortaya çıkan şey, son Türk televizyonundaki en ilginç sürprizlerinden biri. Amerika’nın övülen özeleştirisine rağmen, hiçbir ülke kirli çamaşırlarını ortalığa saçmayı sevmez. “Kulüb”ü bu kadar çekici yapan da budur. Ardından Matilda’nın neden cezaevine gönderildiğini öğreniyoruz: Cinayetten. Ve tipik bir “aldatan piçi vur” kan davası için değil, sahip olduğu tek sevgilisini, doğmamış çocuğunun babasını soğukkanlılıkla öldürdüğü için.
Tabii ki, hikaye bundan daha karmaşık. Matilda’nın hikayesi bir savaş, kamulaştırma ve kamufle edilmiş etnik temizlik fonunda geçiyor. Bu yazarın bildiği kadarıyla, felakete yol açan Varlık Vergisini gündeme getiren ilk ana akım yapım olan “dizi, Netflix’in en son hitinin Türk tarihinin bu korkunç bölümünü ön saflara yerleştiriyor. Bir zamanlar müreffeh bir aileden mutlu bir genç kız olmasına rağmen, Matilda’nın hayatı, 1942 yasasının indirdiği bir darbeyle mahvoluyor.
Verginin mimarı olan Başbakan Mehmet Şükrü Saracoğlu, “Yabancıları ortadan kaldırmak ve Türk pazarını Türklere vermek için bir devrim yasasıdır” demişti. Bu proje Saracoğlu’nun en çılgın hayallerinin ötesinde başarılı oldu. Savaş vurguncularını cezalandırma hilesi altında, özel bir komisyon Ermeni mülkünü gerçek değerinin %232’si olarak değerlendirirken Yahudi ve Rum mülklerini vergisini nakit olarak ödenmesi talebiyle sırasıyla %179 ve %159 olarak değerlendirdi. Bu keyfi ve fahiş ödemeyi yapamayanlar için, ailenin geçimini sağlayan kişi, çalışma kamplarında ölmek üzere gönderilecekti.
Matilda’nın babası vergi cezasını ödemek için aile şirketini tasfiye etse de, o ve erkek kardeşi yine de toplama kampına gönderilir. Matilda daha sonra o günleri kızına, “Onları ölümüne çalıştırdılar,” diye anlattı, “bütün mesele buydu.”
Dizide genç kadının babasının tüm yükümlülüğünü yerine getirip Saracoğlu “yasa”sına harfiyen uymasına rağmen, Matilda’nın gizli sevgilisi, en güvenilir çalışanı, daha sonra aile işini “miras almayı” umut eden hırslı bir Müslüman köylü tarafından suçlandığı ortaya çıkıyor.
Türkiye’nin en zengin ailelerinden birçoğunun bugün yükselişlerine 1942 civarında Hıristiyan ve Yahudi işletmelerini çok uygun fiyatlara “satın alarak” başlamış olmaları, bu bölgeyi gerçekten tehlikeli hale getiriyor. Bir zamanlar genç aşıkların güvercinleri beslerken boyunlarını büktüğü çatıda, Matilda işbirlikçi haini soğukkanlılıkla vurur. Hamile olup olmaması kimin umurundaydı? Müslüman ya da Yahudi, erkek ya da kadın, namus namustur. Bunu kesinlikle Türkiye’de yaşayan herkes anlayabilir.
17 yıl sonra özgürlüğüne kavuşan Matilda, yeni doğmakta olan İsrail devletinde de olsa yeni bir başlangıç yapmaya kararlıdır. Ne de olsa Türkiye Cumhuriyeti ona ölüm ve ihanetten başka bir şey vermemiştir. Ama ya kızı? Matilda’nın gizli çocuğunu emanet ettiği Mösyö David yalvarır. O ne olacak?
Görünüşe göre Rachel, annesinin daha genç bir versiyonundan farklı olarak güzel ve özgür ruhlu bir genç kadın. Tehlikeli bir şekilde, o da genç bir Müslüman olan Fıstık İsmet’e, gösterişli bir nihilist taksiciye vurulmanın eşiğindedir. Rachel’ın Yunan arkadaşı Tasula, Rachel’e “Müslüman bir kızla evlenmek için eve koşmadan önce hep gayrimüslim kızlarla yatacaklar” diye yakınır.
Dizinin gücü böylesi jilet gibi keskin yazım tarzından kaynaklanmaktadır. Türk televizyonunun tüm zamansız temalarına, şehvet, ihanet ve intikam değinmekle kalmıyor, aynı zamanda daha çağdaş tabulara da değiniyor: Sınıf mücadelesi, etnik çatışma, cinsel devrim, cinsiyet şiddeti ve hepsinden öte, İstanbul’un kadim dini çoğulculuğu, Kemalist cumhuriyet tarafından neredeyse tamamen yok edilen hassas bir mozaiğe…
Rachel ve Tasula, cinsel tacizci patronunun kilitli tuttuğu Tasula’nın belgelerini almak için gece kulübüne girerken yakalanırlar ve saldırı ve vandalizmden tutuklanırlar. Matilda, Mösyö David ile karakola koşar. Çelebi’nin toplumdaki itibarı göz önüne alındığında kulüpteki birçok genç kadını cinsel olarak sömüren sefil yönetici iki genç kadın hakkındaki suçlamaları düşürmeyi kabul eder. Ancak Matilda’ya bir şartı vardır: Rachel’ın borcunu ödeyene kadar kulüpte benim için çalışacaksın. Gizemli bir şekilde, gerçek eğlence o zaman başlar.
Böylece 1950’lerin sonlarında İstanbul’un vahşi ve hareketli gece hayatına giriş yaparız. Çok tanıdık bir manzara: Güzel kostümler içindeki güzel insanlar dipsiz içkilerini yudumluyorlar. Bunu daha önce nerede gördük? Burası sadece Avrupa değildi, çığlık çığlığa İstiklal Caddesi boyunca uzanan enfes sokak sahneleriyle; bizim Avrupa’mızdı.
Ancak “Kulüp” aynı zamanda sert bir sosyal eleştiri de sunuyor. Dizi, “kokteyl modernitesi”nin İstanbul’a gelişinden çok “kokteyl modernitesi”nin Türkleştirilmesinden, yani Kemalist devlet ve toplum tarafından İstanbul’un Rumları, Yahudileri ve Ermenileri yerine iyi laik Müslüman Türklerin ikame edilmesiyle ilgili bir temizlik hareketi hakkındadır.
Kulübün sahibi, hali vakti yerinde bir “beyaz Türk” olan Orhan, yerel Ticaret Odası tarafından “Yılın Türk İşadamı” seçildiğinde, kendisine bir şart sunulur: Gayrimüslim kadronun tamamını kovmak. Kulübün müdürü şaşkınlıkla patronuna sora: “Ama onların yerini kim alacak?” Çünkü bu işi yapacak insanlar sadece müslüman olmayanlardır.
“Ülke değişiyor” diye cevap verir Orhan, “Ülke değişiyor, müslüman olmayanlar bunu yakında anlayacak…”
Geçmişin bu karanlık kısmıyla güpegündüz yüzleşen “Kulüp”, son yıllardaki çoğu Türk televizyonundan çok daha cesur ve çok daha açıklayıcı. Netflix’in 2020 sonundan çıkış yapan Türk dizisi “Bir Başkadır” gibi, Türkiye’nin can alıcı yönlerini olması gerektiği gibi değil, olduğu gibi karşılıyor. Ana akım televizyonu reyting kaygısıyla bu konulardan uzak durur. Ancak görüldüğü üzere Türk izleyiciler, prodüktörlerin övdüklerinden çok daha cesurlar.
Elbette, dizi hala talihsiz klişelerle dolu. Burası hala Türkiye (“Burası Türkiye” anlamına gelen omuz silkme gibi bir jest). En az iştah açıcı olan, dizinin erkeklere tapması olabilir; bu, pek çok savaş sonrası kültürün başına bela olan bir hastalık. Dizinin yönetmenliğini Zeynep Günay Tan adlı bir kadın üstlendiği için bu talihsiz bir durum. Ama bu o kadar şaşırtıcı değil. Yokuş aşağı giderken tekerleği icat etmek zordur.
Yüzyıl ortası İstanbul’a çarpıcı ve trajik bir Sefarad perspektifinden yaklaştığı için övgüyü hak eden “Kulüp” dizisinin belki de en yüreklendirici yönü, dinleri veya etnik kökenleri ne olursa olsun her biri kendi yolunda başlarını suyun üstünde tutmak için mücadele eden sayısız karakter arasındaki küçük dayanışma anları olabilir. Bir öğleden sonra, bir işçi sınıfı Galata avlusundan geçerken Matilda, üst kattaki pencereden çalan bir şarkıyı dinlemek için durur. Eski bir Sefarad şarkısı çalmaktadır pikapta. Gözyaşı dökmeye başlar. Kulübün isimsiz kapıcılarından biri, Anadolu’dan henüz gelmiş tatlı bir Müslüman delikanlı “Ne güzel şarkı,” der Matilda’ya. “Bana annemin çocukken bizi yatağa attığı ninnileri hatırlatıyor.”
“Eski bir Sefarad şarkısı,” diye cevap verir Matilda, alaycı bakışlarla bakarken. “Sefarad” diye tekrarlıyor, “yüzlerce yıl önce buraya göç eden Yahudiler gibi. Benim gibi yani.”
“Bizim gibi demek istiyorsun,” diye yanıtlar genç adam mütevazi bir gülümsemeyle.
***Mutluluk, adalet, özgürlük, hukuk, insanlık ve sevgi paylaştıkça artar***