Amerikan seçimlerini Joe Biden’ın kazanması kadar, rakibi mevcut başkan Donald Trump’ın aldığı yüksek oy da dünya kamuoyunda hararetle tartışılıyor. Konuyla ilgili olarak Amerikan Massachussets Institute of Technology (MIT) öğretim görevlilerinden Daron Acemoğlu Foreign Affairs dergisinde kaleme aldığı makalesinde seçim sonuçlarını iyi analiz edebilmek için Trump’ı ortaya çıkaran şartların iyi anlaşılması gerektiğini belirtiyor.
“Trump Amerikalı son popülist olmayacak” başlıklı makalesinde Acemoğlu, korkunç, rahatsız edici dört yıldan sonra, birçok Amerikalı, ABD’nin yeni bir başlangıcın eşiğinde olduğuna inanmak istediğini belirtiyor.
Yine de, bu çekişmeli seçim sezonunun gelecek hakkında kimseyi iyimserliğe sevk etmemesi gerektiğine vurgu yapan Acemoğlu, “Trump başkanlığının otokratik, popülist dönüşümü, ABD siyaseti ve toplumundaki derin kırılmalardan kaynaklandı. Amerikalılar, benzer güçlerin ulusu bir kez daha ele geçirmesini engellemek istiyorlarsa, bu durumu iyi anlamalı ve ona göre davranmalıdır. Trumpizmin kökeni Trump’la veya hatta Amerikan siyasetiyle başlamıyor ya da bitmiyor – dünyanın çoğunu etkileyen ekonomik ve politik akımlarla yakından bağlantılıdır.
2016 yılına kadar ABD’de popülist bir hareket için zeminin hazır olduğunu ve bugün de bu durumun aynen devam ettiğine vurgu yapan Acemoğlu, “Son kırk yılda, yüksek eğitimlilerle geri kalanlar ve sermaye ile emek arasında büyük eşitsizlikler başgösterdi. Sonuç olarak, ortalama ücretler yaklaşık 40 yıldır durgun ve birçok grubun, özellikle de düşük eğitim düzeyine sahip erkeklerin gerçek kazançları ani bir şekilde düştü. Örneğin, bir üniversiteden mezun olmayan erkekler, bugün 1970’lerdeki meslektaşlarından önemli ölçüde daha az kazanıyor. ABD’nin maruz kaldığı siyasi rahatsızlıklarla ilgili hiçbir ciddi tartışma, Amerikan orta sınıfını etkileyen ve Trump’a kayan seçmenlerden bazılarının öfkesine ve hayal kırıklığına sebep olan bu ekonomik eğilimleri görmezden gelemez” diyor.
Bu eşitsizliklerin temel nedenlerini tespit etmenin şaşırtıcı derecede zor olduğunun ortaya çıktığına vurgu yapan Acemoğlu, bilgisayarlar ve yapay zeka gibi “beceriye dayalı” yeni teknolojilerin yükselişinin üretkenlikte tekil olarak düşük bir büyüme dönemiyle aynı zamana denk geldiğini ve analistlerin bu teknolojilerin neden işçilerden çok sermaye sahiplerine fayda sağladığını ikna edici bir şekilde açıklamadıklarının altını çiziyor.
Sıkça üzerinde durulan diğer bir suçlu Çin’in bu duruma katkısının inkar edilemez olduğunu ancak Amerikan üretimi zaten düştüğünden ve eşitsizlik arttığından dolayı bu durumun ortaya çıktığının altını çizen Acemoğlu, “Dahası, Çin’den benzer şekilde büyük ticaret girişleri olan Avrupa ülkeleri ABD ile aynı eşitsizlik derecesini göstermiyor. ABD’deki sendikaların deregülasyonu ve ölümü de imalat ve büro işlerinin ortadan kalkmasını açıklayamaz, çünkü bu kayıplar esasen tüm gelişmiş ekonomilerde ortaktır” diyor.
Kökeni ne olursa olsun, ekonomik eşitsizliğin ABD’de kültürel ve politik bir dalgalanma kaynağı haline geldiğini, ekonomik büyümeden yararlanamayanların siyasi sisteml karşısında hayal kırıklığına uğradıklarının altını çizen Acemoğlu, Çin’den yapılan ithalat ve otomasyonun Amerikalıların işlerinin kaybına yol açtığı bölgelerde, seçmenlerin ılımlı politikacılara sırtlarını döndüklerini ve daha aşırı olanlara oy verme eğilimine girdiklerini de belirtiyor.
Daha yüksek bir federal asgari ücret, daha adil bir toplum yaratmaya yardımcı olacak daha adil bir vergi sistemi ve daha iyi bir sosyal güvenlik ağını temel alan iyi bir politika ile ekonomik eşitsizliğin giderilmeye başlanabileceğine vurgu yapan Acemoğlu, “Bununla birlikte, bu tür önlemler tek başına yeterli değildir. ABD’nin üniversite diploması olmayan işçiler için yüksek ücretli ve istikrarlı işler yaratması gerekiyor ve ülke bunun nasıl yapılabileceği konusunda fikir birliğine varmaktan çok uzak” diyor.
Acemoğlu, “Ekonomik kızgınlıkla birlikte tüm elitlere bir güvensizlik oluştu. Amerikan halkının çoğu ve birçok politikacı, uzmanlığa dayalı politika oluşturulmasına karşı giderek artan bir düşmanlık ifade ediyor. Yargı, Kongre, FED ve çeşitli kolluk kuvvetleri dahil olmak üzere Amerikan kurumlarına güven çöktü. Ne Trump ne de son parti kutuplaşması, bu anti-teknokratik değişimden tek başına sorumlu tutulamaz. Seçmenler ve Cumhuriyetçi Parti içindeki pek çok kişi arasında bilimsel gerçeklerin neredeyse tamamen reddedilmesi ve yetkin, nesnel politika oluşturma, Trump’tan önce de vardı ve diğer ülkelerle -Brezilya, Filipinler ve Türkiye gibi- paralellikler arz ediyor. Amerikalı politika yapıcılar, bu tür bir şüphenin kökenini daha derinlemesine anlamadan milyonları, uzmanlar tarafından tasarlanan daha iyi politikaların hayatlarını muazzam bir şekilde iyileştireceğine ve onlarca yıllık düşüşü tersine çevireceğine ikna etmek için çok az umutlanabilirler. Politika yapıcılar, Trump’ın yükselişini körükleyen hoşnutsuzluğu ortadan kaldırmayı da ümit edemezler” ifadelerini de kullanıyor.
Popülist hareketlerin eşitsizlik ve seçkinlere olan kızgınlıktan doğduğunu, yine de bu koşulların tek başına, 2016’da Amerikan seçmeninin neden soldan çok sağa kaydığını açıklamadığını, eşitsizlik arttıkça ve çok zenginler sıradan insanların üzerinden fayda sağladığını aktaran Acemoğlu, “ABD’de sağcı bir popülist hareket, kendisini sıradan insanların şikayetleri için bir araç haline getirmeye ve bu şikayetleri elit karşıtı, milliyetçi ve çoğu zaman otoriter bir duruşla evlendirmeye hazırdı” diyor.
Sağ kanat popülizminin Trump’ın karizması nedeniyle veya medyanın onun çirkin ifadelerine olan tutkusu, Rusya’nın müdahalesi ya da sosyal medya ile başlamadığını, aksine sağ popülizmin Trump’ın Cumhuriyetçi Parti’yi devralmasından en az yirmi yıl önce güçlü bir siyasi güç olarak yeniden ortaya çıktığının –Pat Buchanan’ı hatırlayın – altını çizen Acemoğlu, “Ve sadece imalat sanayiindeki kayıpla sarsılan olgun demokrasilerde değil, Brezilya, Macaristan, Hindistan, Filipinler, Polonya ve Türkiye dahil küreselleşmeden ekonomik olarak fayda sağlayan dünyadaki tüm ülkelerde de benzerleri var” diyor.
“Cumhuriyetçi Parti’nin kendisini böyle bir harekete – ve onun sancağı olan Donald Trump’a – teslim etmesi kaçınılmaz bir son değildi” şeklinde ifadeler kullanan Acemoğlu şunları söylüyor: “Cumhuriyetçilerin, Trump’ı gündemlerini uygulamaya istekli olduğu,vergileri düşürmek, nizamla mücadele etmek ve muhafazakar yargıçlar atamak için destekledikleri iddia edilebilir: Ne yazık ki, bu hikayenin sadece küçük bir kısmı. Trump’ın popülaritesi, ticareti kısıtlamak, altyapı harcamalarını artırmak, imalatçı firmalara yardım ve bunlara müdahale etmek, ülkenin uluslararası rolünü zayıflatmak gibi Cumhuriyetçi ortodoksluğa taban tabana zıt konumlara dayalı olarak arttı. Trump öncesinde hızla yükselen kutuplaşma oranlarına işaret edebilir veya paranın siyasetteki rolünü küçümseyebilir. Yine de bu faktörler, 150 yaşındaki bir partinin temel politika ilkelerinin çoğunun toptan terk edilmesini açıklamakta yetersiz oluyor. 2016’dan önce, çok az kişi Cumhuriyetçi Parti’nin düşman bir hükümetin başkanlık seçimine müdahale etmesini örtbas etmeye çalışacağına inanırdı.”
Trump ve Trumpizm Amerikan fenomenleri olduğunu ancak inkar edilemez küresel bir bağlam içinde ortaya çıktığına da işaret eden Acemoğlu, “Birleşik Krallık’ta Boris Johnson yönetimindeki Muhafazakâr Parti, Cumhuriyetçi Parti’den daha iyi olsa da benzer bir şekilde dönüşüyor. Fransız sağı, Ulusal Miting’in (aşırı sağ Ulusal Cephe’nin yeni adı) gerisinde kaldı. Ve Türk sağı, Recep Tayyip Erdoğan gibi güçlü bir adam imajında kendini yeniden yarattı. Bu ve diğer örnekler sadece kutuplaşmayı değil, eski siyasi düzenin tamamen çözüldüğünü de gösteriyor” diyor.
Bu çöküşün nasıl ve neden olduğunun cevabının çok net olmadığına işaret eden Acemoğlu makalesinin devamında özetle şunları söylüyor: “Bir yanıt aranacak için ilk yer, günümüzün en büyük, kesişen ekonomik eğilimleridir: küreselleşme, dijital ve otomasyon teknolojilerinin yükselişi, paylaşılmayan kazançlar ve ekonomik kesintiler. Kurumlar, bu dönüşümlerden muzdarip olanları koruyamayacaklarını veya korumak istemediklerini kanıtladıkça, onlar da düzen partilerine olan kamu güvenini, dünyayı daha iyi anladıklarını iddia eden uzmanları ve en yıkıcı değişikliklerde suç ortağı olan ve onlardan gizlice yararlananlarla işbirliği içinde görünen politikacıları yok ettiler.
Bu açıdan bakıldığında, sivil davranışların çöküşünü kötülemek, hatta toksik popülistleri ve otoriter diktatörleri yenmek yeterli değildir. Demokratik kurumları desteklemek isteyenler, küreselleşmeyi ve dijital teknolojiyi daha iyi düzenleyebilecek, yönlerini ve kurallarını değiştirerek, teşvik ettikleri ekonomik büyümenin daha fazla insana fayda sağlayacak (ve belki de daha hızlı ve genel olarak daha yüksek kalitede) yenilerini inşa etmelidir. Kamu kurumlarına ve uzmanlara olan güveni yeniden inşa etmek, insanlar için ve insanlarla birlikte çalıştıklarının kanıtlanmasını gerektirir.”
