Serbest Görüş

İstanbul’un eski Kürt börekçileri


Yüz yılı aşkın bir süre önce Karaköy’den çıkan Kürt böreği, önceleri Kasımpaşa, Tophane, Karaköy, sonra da İstanbul’un değişik yerlerine yayılıyor. Rengo Mehmet, Alişan Edeş, Kâmil Ağırgün, Delil Gürbey, Ali Enül, Cemal Deniz, Hakkı Gürbey Kürt böreğinin yayılmasını sağlayan isimlerden sadece birkaçı…

Ferid Demirel

Milliyet’te 26 Haziran 1964’te çıkan bir haberin başlığı şuydu: “Kürt böreği satmak için izin, iş yapmak için sermaye, gecekondu kurmak için de arsa istediler…”

Gazete haberine göre, İstanbul Valisi Niyazi Akı, salı günlerini yurttaşların dertlerini dinlemeye ayırmıştı. Bir salı günü kapısını çalanlar arasında Gaziosmanpaşa’da börek imal eden Düzgün Okur da vardı. Üç ayda 300 lira ceza ödediğini söyleyen Okur, yaptığı Kürt böreğinin seyyar satıcılar tarafından satılmasına izin verilmesini istedi.

Haber şöyle devam ediyor: “Vali, böreklerin ‘Kürt’ ve ‘Arnavut’ gibi ayırıcı şekilde isimlendirilmesinin doğru olmadığını söylemiş ve devamında da ‘Kürt böreği’nin isminin artık ‘Koç böreği’ olarak değiştirilmesini emretmiştir.”

Haberde “Arnavut” adı da anılıyor, ancak Vali sadece Kürt böreğinin isminin değiştirilmesini istiyor.

Son yıllarda Kürt böreğinin isminin aslında Küt böreği olduğunu söyleyen ırkçı çevrelerin, dönemin İstanbul Valisi’nin Kürt böreğine “Koç böreği” dediğinden haberi olmasa gerek. Onlar kendi aralarında karar versinler, “Koç böreği” mi yoksa “Küt böreği” mi olduğuna, biz Kürt böreğinin yüz yılı aşkın bir süreye dayanan hikâyesinde öne çıkan figürlere, bu figürlerin İstanbul’un hangi mahalle ve semtlerinde Kürt böreği yapıp sattıklarına ve yıllar içerisinde İstanbul’un tamamına bu böreğin nasıl yayıldığına bakalım.

Kürt böreği ‘doğuyor’

Hikâyenin izini sürdüğümüzde yolumuz Bingöl (Çewlîg) Kiğı’nın (Gêxî) Bilece köyünden Haliç kıyısına, oradan Küçükpazar’a, Şehzadebaşı’na, Topkapı’ya ve Üsküdar’a uzanıyor.

Rengo Mehmet

Kürt böreğinin sözlü tarihinde ilk karşımıza çıkan isim, Rengo Mehmet, yani Mehmet Alkan.

Rengo Mehmet bu işin çıkış noktası oldu evet ama O’nun yetiştirdiği pek çok Kürt börekçisi ve onların da yetiştirdiği yüzlerce usta, günümüzde bile İstanbul’un neredeyse her yerinde Kürt böreği yapıyor ve dükkanlarında satıyor:

Alişan Edeş, Kâmil Ağırgün, Delil Gürbey, Ali Enül, Cemal Deniz, Hakkı Gürbey, İbrahim Gürbey, Şükrü Alkan, Yahya İrten, Süleyman Dağlayan, Hüsnü Dağlayan, Haydar Tekçi, Sabri Yazgılı, Şah Haydar Enül, Süleyman Yazgülü, Hüseyin İrten, İsmet Alkan…

Üstelik sadece İstanbul’da değil. Türkiye’nin pek çok şehrinde, Almanya’da, Avrupa’nın diğer ülkelerinde… Hatta artık soğuk zincirin bir halkası olarak paketlenip dünyanın en ücra köşesinde satılıyor.

Rengo Mehmet, Kürt böreğinin deyim yerindeyse mucididir. Sözlü tarihe ve kuşaktan kuşağa aktarılan hikâyesini pek çok kez dinlemişizdir.

Aile ve meslek çevresinde kuşaktan kuşağa aktarılan anlatıya göre, bugünkü Bingöl’ün Kiğı ilçesine bağlı Bilece köyünden 19. yüzyılın sonlarında İstanbul’a geldi. Kasımpaşa kıyısında Kiğılı ve Karakoçanlı (Dep) hemşerileri gemilerde, iskelelerde ve kum depolarında yük taşıyordu.

Eski Kürt böreği ustaları

Bileceli öğretmen Şahhaydar Yarkın’ın börekçilerle görüşmelerine dayanan anlatısında Rengo Mehmet de önce yük taşıma işine girer. Ardından hemşerilerine kumanya hazırlamaya başlar. Yaptığı yağlı kömbe, köyde Hızır günlerinde de hazırlanıp komşularla paylaşılan hamur işini hatırlatır. Başka işçiler de isteyince kömbeyi dilimleyip tablasına dizer, iskelelerde ve kum depolarında satmaya başlar. Yarkın’a göre iş büyüyünce Unkapanı’nda alt katında kara fırın bulunan bir bina kiralar. Yanında çalışanlar üst katlarda kalır.

Rengo Mehmet’ten sonraki Kürt böreği yapan kuşaktan olan Kâmil Ağırgün’ün torunu Mert Ağırgün, Rengo Mehmet’in kendi fırınını kurmadan önce böreğini Rum ve Ermeni fırıncıların kara fırınlarında pişirdiğini aktarıyor. Böreğin adını da müşterilerin Mehmet’ten söz edişine bağlıyor. Anlatıya göre müşteriler böreği kimden aldıklarını soranlara “Kürt Mehmet’ten” diye cevap verirdi. Rengo Mehmet köyünden yeni çıraklar getirdikçe börek, fırından çıkan seyyar satıcılarla İstanbul’un başka sokaklarına ulaştı.

Mert Ağırgün bir süredir İstanbul’daki Kürt börekçileri ile ilgili araştırmalar yapıyor. Babasının yanında Kürt böreği yapıp sattıkları Kasımpaşa’daki dükkanlarında çalışan Ağırgün, hem sahada hem de tarihi kaynakları tarayarak Kürt börek ustaları ile ilgili hikâyeleri derliyor. Bu konuda pek çok fotoğraf ve bilgi belge toplamış durumda.

Kasımpaşa’da bir satıcı

Rengo Mehmet’in yanında yetişen ustalardan biri olan Kâmil Ağırgün, Kiğı’nın Çomak köyünden İstanbul’a gelmiş. Torunu Mert Ağırgün’ün anlattığına göre İstanbul’da birkaç farklı işte çalıştıktan sonra Rengo Mehmet’in yanında hamur çıraklığına başlıyor. Zamanla börek ve poğaça yapmayı öğreniyor. Aile arşivine göre bir dönem eşiyle birlikte evde börek hazırlıyor, başka bir fırında pişiriyor ve el arabasıyla satıyordu.

Mert Ağırgün, dedesinin bugünkü Tarihi Kasımpaşa Börekçisi’nin yerinde önce küçük bir dükkânda satış yaptığını anlatıyor. Böreği başka yerde pişirip dükkana getirdiğinden bahsediyor. Dükkanın yandaki ayakkabı tamircisinin yerini de alınca parası tükeniyor. Bunun üzerine arkadaşı Alişan Edeş, fırını yaptırmayı ve işletmeye ortak olmayı öneriyor. Aile arşivi, taş fırının yapımını 1947’ye tarihlendiriyor. Beyoğlu Belediyesi’nin 2013 tarihli dergisi de işletmenin başlangıç yılı olarak 1947’yi veriyor.

Tophane ve Karaköy

Alişan Edeş’in işlettiği Küçükpazar fırını ile Delil Gürbey’in Tophane ve Karaköy çevresinde çalıştırdığı fırınlar, ailelerin hatırladığı diğer çıraklık durakları. Şah Haydar Enül diğer bir usta. 1960’larda Kiğı’dan geldiğinde Alişan Edeş’in Küçükpazar’daki fırınında işe giriyor. Hamur çıraklığı, fırıncılık ve seyyar satışın ardından kendi dükkanlarını açıyor. Meslek hayatının son yıllarını Kumkapı ve Gedikpaşa’da geçiriyor. Sabri Yazgılı da Alişan Edeş’in yanında başlayıp Kasımpaşa’da Kâmil Ağırgün’le çalışan ve bir dönem Beyoğlu’nda seyyar börek satan bir isim.

Şehzadebaşı ve Şirinevler

Küçükpazar’da Alişan Edeş’in yanında işe başlayan Hakkı ve İbrahim Gürbey kardeşler, 1950’lerin sonunda Şehzadebaşı ve Küçük Mustafapaşa’da fırınlar açıyor. Bu fırınları Karaköy’deki Uğrak Börek, Cibali’deki Salihpaşa Fırını ve Beyoğlu’ndaki Sinem Börek izliyor.

Mert Ağırgün, o yıllardaki fırınların ağırlıkla seyyar arabalara ve ayakta alışveriş eden müşterilere çalıştığını, Gürbey kardeşlerin dükkanda oturarak börek yeme usulünün yayılmasında payı olduğunu söylüyor.

Bileceli Ali Enül de Gürbeylerin Küçük Mustafapaşa’daki fırınında işe başlayan bir isim. Henüz 13 yaşındayken üç tekerlekli arabayla börek satan Ali Enül, yıllar sonra kardeşleriyle birlikte Gürbeylerin dükkanlarını işletiyor. 1985’te Şirinevler’de Örnek Börek’i kuruyor. Aile anlatısına göre işletme zamanla sekiz şubeye ulaştı. Bir başka Bileceli Cemal Deniz, 1970’lerde Beyoğlu ve Kasımpaşa’da çıraklıkla başladığı mesleği seyyar satıcılık ve dükkan işletmeciliğiyle sürdürdü.

Şükrü Alkan’ın yolu Balat’tan Eyüp’e ve Vezneciler’e uzandı. Vezneciler’den Süleymaniye’ye çıkarken yol üstünde bulunan Tarihi Kemer Börekçisi’nde seyyar arabalarda börek sattı. Yahya İrten, aralarında Aksaray’daki Bilece Börekçisi’nin de bulunduğu fırınlarda ustalar yetiştirdi. Fatih Camii yakınındaki Malta Çarşısı’nda ise aile arşivine göre Süleyman Yazgülü’nün kurduğu odun fırınını daha sonra İrten ailesi işletti. Bugünkü Malta Börekçisi’nin işletmecisi Celal Özcan da aynı dükkana çocuk yaşta çırak olarak girmişti.

Kürt böreğini Anadolu yakasına taşıyan ustalardan biri Süleyman Dağlayan’dı. Mert Ağırgün’ün anlattığına göre Dağlayan, 1950’lerde Kasımpaşa’da Kâmil Ağırgün’ün yanında çalıştıktan sonra Üsküdar’da kendi fırınını açtı. Oğlu Hüsnü Dağlayan uzun yıllar aynı semtte börekçilik yaptı. Kadıköy’ün Yeldeğirmeni mahallesinde de bir dönem Yazgülü ailesinin bir börek fırını vardı.

Ortak yaşam alanları

Topkapı surlarının hemen yanında, Tarihi Yıldızoğlu Börekçisi’ni bugün Haydar Yıldız işletiyor. Babası Celal Yıldız, Dêrsim’in Pülümür (Pilamûriye) ilçesindeki Altınhüseyin köyünden İstanbul’a çocuk yaşta, bir akrabasının peşine takılarak gelmiş. Önce Fındıkzade’de Musa Doğan’ın pastanesinde, ardından Şehzadebaşı’nda İbrahim Gürbey’in ve Hüseyin İrten’in dükkanlarında çalışmış.

Haydar Yıldız’ın anlattığına göre Topkapı’daki fırın, Almanya’ya giden bir akrabasınınmış. Akrabası dönene kadar dükkana göz kulak olmasını istemiş. İki yıl sonra Almanya’da kalmaya karar verince Celal Yıldız fırını devralmış. Topkapı’ya otogar gelince işleri büyümüş. O da köyden çalışmaya gelenlere iş vermiş.

Fırınların bir özelliği de Bingöl ve diğer yerlerden İstanbul’a gezmeye gelenler için kalacak ve yatacak yer olması. Fırın sahipleri, çalışanlar için fırının üst katlarında bu amaçla yerler yapıyor ve böylece işçiler birlikte buralarda kalıyorlarmış.

Rengo Mehmet’in hikâyesindeki fırın ve yatacak yer, kuşaklar sonra Topkapı’da yeniden yan yana geliyor.

Haydar Yıldız sabah beşte dükkanda olduğunu, altıya doğru ilk böreklerin çıktığını söylüyor. Bir gece önceden açılan hamur sabaha kadar dinleniyor. Alt kattaki mermer tezgâhta hamur hâlâ elle açılıyor. Dükkanda eski kapalı tezgâh hâlâ kullanılıyor. Yıldız’a göre cam, böreği hem tozdan koruyor hem de kurumasını önlüyor.

Pudra şekeri

Anlatıya göre Kürt böreğinin yapılmaya başlandığı ilk dönemler pudra şekeri yoktur. Mert Ağırgün’den dinliyoruz şekerin Kürt böreği ile buluşma hikâyesini: “Pudra şekeri, biliyorsunuz, pastacılıkta kullanılıyor. Rizeli Hemşinliler, Rusya’da öğrendikleri fırıncılığı İstanbul’da yayıyorlar. Sovyet devrimlerinden kaçan Beyaz Ruslar var. İstanbul’a 3 bine yakın aile gelmiş. Beyaz Ruslar, Kürt böreğini kendi tatlılarından birine benzetiyorlar ve üzerine şeker ekmeye başlıyorlar. Mehmet Efendi de bunu görüp bu uygulamayı yaymaya başlıyor. Aslında orijinalinde yok, sonradan ekliyor.”

Bir çırak kahvaltısı

Kürt böreği fırınların yanı sıra, bu fırınlardan çıkan tepsilerle yayıldı. Mert Ağırgün’ün aile anlatısında ilk satıcılar böreği tahta sandıklarla taşır. Ardından üç tekerlekli seyyar arabalar gelir: “1980’lere kadar fırınlarda oturacak yer yok. Tamamen seyyar satış yapılıyor. Börek İstanbul’a dağılıyor. Biraz daha eskiye gidersek, çok erken dönemde tahta sandıklarda satılıyor. Bunlara ‘gülbang’ diyen de var, ‘külenk’ diyen de. Babam bile bunları hatırlıyor. Sonra yine Gürbey ailesinden biri, ismini tam hatırlayamıyorum, seyyar arabayı yapıyor. Bu sefer simitçiler gibi arabaya geçiyorlar.”

Haydar Yıldız ise çocukluğunda Şehremini’ndeki dükkana gelen Sinoplu inşaat işçilerini hatırlıyor. Yan fırından sıcak ekmek alır, arasına dört beş parça börek koyar, üzerine bolca pudra şekeri serperlerdi. İşçilerden biri, öğlene kadar şantiyede ayakta kalmasını o kahvaltıya borçlu olduğunu söylemiş.

O kahvaltı, Refik Durbaş’ın 1978’de yayımlanan Çırak Aranıyor kitabındaki “Beyaz Kehribar” şiirinde de var. Mercan Yokuşu’nda çırakların sofrasında az zeytin, az ekmek, Kürt böreği ve çay durur. Kerim Korcan’ın 1975 tarihli “Ter Adamları” romanında seyyar satıcının sesinde Kürt böreğiyle şeker birlikte geçer. Metin Kaçan’ın 1990 tarihli Ağır Roman’ında ise bir karakter köşe başındaki arabadan iki yüz gram Kürt böreği alıp kahveye gider.

Mecit Ünal’ın 1990’da Demokrat dergisinde yayımlanan “İstanbul Başıma Vurmuş” yazısında böreğin üzerindeki pudra şekeri bu kez Kadıköy yolculuğuna eşlik eder. 1992’de “Pişmiş Kelle”de Metin Fidan, sıcak tepsinin buğulu vitrin camından nasıl anlaşılacağını ve böreği yemek için bankoya yakın oturmanın inceliklerini mizahla anlatır. Milliyet’in 1964’te adının “Koç böreği” olarak değiştirildiğini yazdığı börek, bu metinlerin hepsinde Kürt böreği olarak geçer.

İstanbul dışında aynı satış usulünü sürdürenlerden biri de Bileceli Yusuf Dağlayan’dı. Dağlayan, 1984’ün sonunda gittiği İzmit’te SEKA fabrikasının önünde seyyar arabayla börek satmaya başladığını anlatıyor. Daha sonra imalathane açmış, araba sayısını beşe çıkarmış. Kendi anlatımına göre 1987 dolaylarında tabelasına ve menüsüne “Kürt böreği” yazdığı için hakim karşısına çıkmış. Yıllar sonra Frankfurt’ta da börekçiliği sürdürdü.

Küçükpazar’daki eski fırın artık ayakta değil. Mert Ağırgün, Alişan Edeş’ten sonra fırını uzun süre Alkan ailesinin işlettiğini ve İsmet Alkan’ın Mısır Çarşısı çevresinde seyyar börek satmayı sürdürdüğünü anlatıyor. Topkapı’da Haydar Yıldız sabah altıya doğru ilk tepsiyi çıkarırken, Fatih’te Celal Özcan çırak olarak girdiği fırını işletiyor. Kasımpaşa’daki işçilere bir tablayla ulaşan böreğin İstanbul’da aldığı yol, bugün bu dükkanların tezgâhlarından Mısır Çarşısı’nın sokaklarına, oradan Şirinevler’e, Beykoz’a, Tuzla’ya, Gebze’ye, Ankara’ya ve bütün Türkiye’ye kadar izlenebiliyor.

*Fotoğraflar: Mert Ağırgün Arşivi

Kaynak: Yeni Yaşam Gazetesi
***Mutluluk, adalet, özgürlük, hukuk, insanlık ve sevgi paylaştıkça artar***

Mobil sürümden çık