Barış hakikatin toprağında filizlenir

Kayyım yönetimi tarafından 21 yıllık görevine son verilen Prof. Dr. Bülent Bilmez ile konuştuk:

• Bazıları geçmişle yüzleşmenin toplumu böleceğini düşünür. Ben ise tam tersine, yüzleşilmemiş geçmişin toplumu bölmeye devam ettiğini düşünüyorum. Acılar konuşulmadığında kaybolmuyor; yalnızca kuşaktan kuşağa aktarılıyor
• Kayyımlaşma bir yönetim zihniyetidir. Üniversitenin akademik ölçütlerle değil; itaat, denetim, siyasal uygunluk hesabıyla yönetilmesidir. Bazen iktidarın neyi istemediğini bilen yönetimlerin gönüllü uyumu ve otosansürü devreye giriyor

Can Papila

Prof. Dr. Bülent Bilmez, yakın dönemde uzun yıllardır ders verdiği İstanbul Bilgi Üniversitesi’nden atıldı. Barış Akademisyenlerinden sonra KHK ile üniversitelerde yaşanan tasfiye süreci, belirli aralıklarla devam ediyor. Biz de İstanbul Bilgi Üniversitesi’nden ihraç edilen Prof. Dr. Bülent Bilmez ile akademideki politik tasfiye rejimini ve geçmişle yüzleşmenin barışla olan kopmaz bağı üzerine söyleşi yaptık.

• İstanbul Bilgi Üniversitesi’nde 21 yıldır aynı hukuki statüyle, yani Mavi Kart sahibi olarak görev yapmanıza rağmen bu statü görevinize son verilmesine gerekçe gösterildi. Sizin deyiminizle bir “çıbanı temizlemek” için öne sürülen bu idari kılıfı, üniversitelerin sermaye ile ilişkisi ve akademideki kayyımlar bağlamında nasıl okumalıyız?

Öncelikle şunu belirtmeliyim ki benim hukuki statüm yeni ortaya çıkmış veya sonradan değişmiş bir durum değil. İstanbul Bilgi Üniversitesi’nde 2005 yılında çalışmaya başladığımda da Türk vatandaşı değildim ve Mavi Kart sahibiydim. Daha sonra 2018 yılında emekli olup yeni bir sözleşmeyle çalışmaya devam ettiğimde de statüm aynıydı. Dolayısıyla 21 yıl boyunca hukuken sorun oluşturmadığı kabul edilen bir statünün, birdenbire çalıştırılmamın önündeki aşılmaz bir engel olarak sunulması inandırıcı değil. Burada değişen benim statüm değil, üniversite yönetiminin bana ve yaptığım çalışmalara bakışıdır.

Ancak meseleyi yalnızca bana karşı yapılmış hukuki veya idari bir haksızlık olarak ele almak yetersiz kalır. Yaşananlar, Türkiye’de üniversitelerin son yıllarda geçirdiği daha genel dönüşümün bir parçasıdır. Devlet üniversitelerinde uzun süredir doğrudan siyasal iktidar tarafından uygulanan tasfiye rejiminin benzerleri, farklı yöntemlerle vakıf üniversitelerinde de görülmeye başladı. Bilgi’de tasfiye kayyım eliyle gerçekleştiriliyor. Burada her zaman doğrudan bir emir, açık bir yasak veya yazılı bir talimatla karşılaşmıyoruz. Bazen siyasal iktidarın neyi istemediğini bilen, hangi akademisyenin veya hangi araştırma alanının “sorun” olarak görülebileceğini önceden kestiren yöneticilerin gönüllü uyumu ve otosansürü devreye giriyor.

Bu açıdan kayyımlaşmayı yalnızca dışarıdan atanmış bir yöneticinin varlığı olarak anlamamak gerekir. Kayyımlaşma aynı zamanda bir yönetim zihniyetidir. Üniversitenin akademik ölçütler, kurumsal gelenek ve meslektaşlık ilişkileriyle değil; itaat, denetim, siyasal uygunluk ve risk hesabıyla yönetilmeye başlanmasıdır. Böyle bir ortamda iyi ders vermek, araştırma yapmak, öğrenci yetiştirmek veya yüksek akademik performans göstermek yeterli olmayabilir. Yönetimin asıl sorusu artık “Bu akademisyen üniversiteye ne katıyor?” değil, “bu akademisyenin bize siyasal maliyeti nedir?” olmaya başlar.

Sermaye ile üniversite arasındaki ilişki de burada önem kazanıyor. Elbette bütün vakıf üniversitelerini ve bütün sermaye gruplarını aynı kefeye koymak doğru olmaz. Fakat üniversite, kamusal bir bilgi üretim ve eğitim kurumu olmaktan giderek uzaklaşıp sıradan bir ticari işletme gibi yönetildiğinde, akademik özgürlük de vazgeçilmez bir kurucu ilke olmaktan çıkarak yönetilmesi gereken bir “risk” olarak görülebiliyor. Öğrenci müşteriye, akademisyen herhangi bir çalışana, araştırma ise daha ziyade mali ve siyasi hesaplara göre değerlendirilen bir faaliyete dönüşüyor. Siyasal iktidarla sorun yaşama ihtimali bulunan bir akademisyeni korumak yerine ondan kurtulmak, bazı yöneticiler açısından daha kolay ve daha az maliyetli bir seçenek haline geliyor.

Bilgi Üniversitesi’nin geçmişteki özgünlüğü, bütün sorunlarına rağmen, tam da bu şirket mantığının akademinin bütün alanlarını belirlemesine karşı belli bir direnç gösterebilmesiydi. Çoğulcu bir akademik kadroya, farklı düşüncelere ve Türkiye’de çalışılması zor görülen alanlara belirli bir alan açabiliyordu. Benim Kürtler, Aleviler, kültürel çoğulluk, dil hakları ve son yıllarda Dersim soykırımı (Tertele) üzerine yürüttüğüm çalışmalar da uzun süre bu kurumsal iklim içinde devam edebildi. Son dönemde değişen şey, bu çoğulculuğun kurumsal bir değer olmaktan çıkarılıp yönetilmesi gereken bir yük veya tehdit gibi görülmeye başlanmasıdır.

Bu nedenle öne sürülen hukuki gerekçeyi bir “idari kılıf” olarak tanımlıyorum. Gerçek nedenin bütün ayrıntılarını ve kararın tam olarak nereden alındığını bugün belgeleriyle ortaya koyabilecek durumda değilim; bunu hukuki süreç gösterecek. Fakat olayların seyri, çalışmalarımın engellenmesi ve hakkımdaki tutumun son aylarda açık biçimde değişmesi, bu kararın yalnızca vatandaşlık veya Mavi Kart statüsüyle açıklanamayacağını gösteriyor.

Bence kaygı verici olan bir başka şey de üniversitenin kendi akademisyenini korumak yerine, onu muhtemel bir siyasal sorun olarak görüp hemen tasfiye etmeyi tercih etmesidir. Bir üniversite, eleştirel araştırmayı, çoğulculuğu ve tarihsel hakikat arayışını savunamıyorsa, tabelasında “üniversite” yazması onun gerçekten üniversite olarak kaldığı anlamına gelmez. Üniversiteyi üniversite yapan binaları, sermayesi veya öğrenci sayısı değil; iktidarın hoşuna gitmeyen bilgiyi de özgürce üretebilme ve savunabilme kapasitesidir.

• 21 yıl emek verdiğiniz bir kurumdan bu şekilde koparılmanız, sadece şahsınıza yönelik bir haksızlık değil; o kurumun çoğulcu kimliğine ve kurumsal hafızasına vurulmuş bir darbe. Son dönemde birçok vakıf üniversitesinde de benzer haberler alıyoruz. Üst üste gelen bu ihraç haberlerinin nedeni ne sizce?

Ben de meseleye tam da böyle bakıyorum. Elbette 21 yıl emek verdiğiniz bir kurumdan bu şekilde uzaklaştırılmak insani olarak üzücü. Ancak bunun benim kişisel hikâyemin çok ötesinde bir anlam taşıdığı kanaatindeyim. Asıl kaygı verici olan, son yıllarda farklı üniversitelerde birbirine benzeyen tasfiyelerin giderek olağanlaşmasıdır.

Üniversiteler yalnızca ders verilen veya diploma dağıtılan kurumlar değildir. Aynı zamanda uzun yıllar içinde oluşan akademik geleneklerin, ortak hafızanın, eleştirel düşünme kültürünün ve kuşaklar arası bilgi aktarımının mekânlarıdır. Bir üniversiteyi üniversite yapan da tam olarak budur. Bu nedenle uzun yıllar boyunca belli alanları inşa etmiş akademisyenlerin, yalnızca birey olarak değil, temsil ettikleri birikimle birlikte sistem dışına itilmesi, o üniversitenin kurumsal hafızasının da aşındırılması anlamına gelir.

Türkiye’de bugün yaşananın önemli bir boyutunun da bu olduğunu düşünüyorum. Son yıllarda yalnızca insanlar görevlerinden uzaklaştırılmıyor; aynı zamanda araştırma alanları, akademik gelenekler ve eleştirel düşünme biçimleri de kurumların dışına itiliyor. Bunun sonucu olarak üniversiteler giderek daha homojen ve daha çekingen dönüşüyor. Çeşitlilik yerini tekdüzeliğe, yaratıcılık yerini vasatlığa bırakıyor.

Burada yalnızca siyasal baskılardan söz etmek de yeterli olmaz. Bence son yıllarda üniversite yönetim anlayışında daha derin bir dönüşüm yaşanıyor. Akademik kalite, uluslararası görünürlük veya bilimsel üretim kadar; hatta bazen bunlardan daha fazla, “sorun çıkarmamak”, “kriz üretmemek”, “risk oluşturmamak” gibi yönetsel ölçütler belirleyici hale geliyor. Eleştirel düşünce tam da doğası gereği zaman zaman rahatsız edicidir; yeni sorular sorar, yerleşik kabulleri ve egemen söylemi sorgular. Oysa risk yönetimi mantığıyla çalışan kurumlar, eleştirel düşünceyi akademinin doğal parçası olarak değil, kontrol edilmesi gereken bir belirsizlik olarak görmeye başlayabiliyorlar.

Bunun sonucu olarak da sessiz ama güçlü bir otosansür iklimi oluşuyor. Akademisyenler yalnızca ne söyleyeceklerini değil, neyi çalışacaklarını, hangi konferansa katılacaklarını, hangi kitabı yazacaklarını veya hangi öğrencinin tezine danışmanlık yapacaklarını da korku içinde hesap etmeye başlıyor. Böyle bir ortamda doğrudan yasaklardan daha etkili olan şey, belirsizlik ve korkudur.

Bu nedenle yaşananları yalnızca bir “ihraç dalgası” olarak görmüyorum. Daha kapsamlı bir dönüşüm söz konusu. Üniversite, toplumu eleştirel biçimde anlamaya çalışan özerk bir kurum olmaktan çıkıp, siyasal ve idari sınırları önceden hesaplayan bürokratik bir yapıya dönüşme riskiyle karşı karşıya. Bu dönüşümün en büyük kaybedeni yalnızca akademisyenler değildir; öğrenciler, bilimsel araştırma ve sonuçta bütün toplumdur.

Bu noktada bir hususun özellikle altını çizmek isterim. Benim görevime son verilmesinin, yıllardır onlarca genç akademisyenle birlikte Bilgi’de Türkiye Kültürleri Araştırmaları Birimi çatısı altında Kürtler, Aleviler, kültürel çoğulluk ve özellikle Dersim üzerine yürüttüğüm çalışmalarla bağlantılı olduğu yönünde güçlü işaretler bulunuyor. Bu nedenle, mesele yalnızca bir akademisyenin görevine son verilmesi değildir. Türkiye’nin en çok ihtiyaç duyduğu bir dönemde, yani yeniden bir barış ve demokratikleşme ihtimalinin tartışıldığı bir süreçte, çoğulluğu ve bir arada yaşamayı dert edinen faaliyetlerin ve geçmişle yüzleşmeyi mümkün kılacak akademik çalışmaların fiilen cezalandırılması gibi büyük bir çelişkiyle karşı karşıyayız.

Çünkü kalıcı barış yalnızca silahların susmasıyla kurulmaz. Barış aynı zamanda hakikatin konuşulabildiği, geçmişin araştırılabildiği ve farklı toplumsal hafızaların meşru kabul edildiği bir demokratik iklim gerektirir. Eğer üniversiteler tam da bu alanlarda çalışan akademisyenleri koruyamaz hale geliyorsa, bu yalnızca akademik özgürlükler açısından değil, barışın toplumsal zemini açısından da düşündürücü bir gelişmedir.

•  Kararın asıl nedeninin Cemal Taş ile birlikte İletişim Yayınları’ndan çıkardığınız Dersim Kırımı Envanteri kitabı ve sonrasındaki söyleşileriniz olduğunu belirtiyorsunuz. Türkiye’de resmî tarihin ve devlet şiddetinin en katı tabusuyla yüzleşmek, bir akademisyeni üniversite yönetimlerinin gözünde neden doğrudan bir “güvenlik tehdidi” haline getiriyor?

Öncelikle bir ayrımı özenle yapmak isterim. Bugün elimde, “Bu karar doğrudan şu kitap veya yayın nedeniyle verildi” diyebileceğim resmi bir belge yok. Bunu söylemek hem hukuken hem de akademik etik açısından doğru olmaz. Ancak yaşanan olayların sıralanışı, son aylarda Dersim Kırımı üzerine Bilgi’de düzenlemek istediğimiz etkinliklerin engellenmesi, kitabımız etrafındaki akademik faaliyetlerin sistematik biçimde hedef alınması ve ardından gelen görevden uzaklaştırma kararı, bu ihtimalin son derece güçlü olduğunu düşündürüyor. Nihai değerlendirmeyi ise hukuki süreç ve ortaya çıkacak belgeler yapacaktır.

Ancak benim için asıl önemli olan, bu kararın tam olarak hangi gerekçeyle alındığından ziyade, böyle güçlü bir ihtimalin bile Türkiye hakkında ne söylediğidir. Çünkü burada mesele yalnızca Dersim değildir. Mesele, devletin geçmişte uyguladığı şiddetin bilimsel yöntemlerle araştırılmasının neden hâlâ bazı çevrelerde bir güvenlik meselesi olarak algılanabildiğidir.

Oysa tarihçilik suçlama veya aklama faaliyeti değildir. Tarihçilik, anlamaya çalışma faaliyetidir. Tarihçi devlet adına konuşmaz; devleti de toplumun diğer aktörleri gibi araştırır. Devleti tarihsel incelemenin nesnesi olarak görür. Bu nedenle tarihçinin görevi, resmî anlatıyı tekrar etmek değil; arşivleri, tanıklıkları, farklı kaynakları ve farklı hafızaları bir araya getirerek geçmişi mümkün olduğunca doğru anlamaya çalışmaktır. Ancak, devletin geçmişte uyguladığı şiddet biçimleri üzerine çalışan tarihçilerle güvenlik mantığı arasında doğal bir gerilim ortaya çıkabiliyor. Çünkü güvenlik mantığı kesinlik ister; tarihçilik ise soru sorar. Güvenlik mantığı tek bir anlatıyı korumaya çalışır; tarihçilik ise farklı tanıklıkları ve farklı hafızaları birlikte değerlendirmek zorundadır.

Bence Türkiye’nin en temel sorunlarından biri de burada ortaya çıkıyor. Resmî tarih uzun yıllar boyunca yalnızca geçmişi anlatan bir bilgi alanı olmadı; aynı zamanda bugünkü siyasal meşruiyetin de önemli araçlarından biri olarak görüldü. Böyle olunca, resmî anlatının dışında kalan her araştırma kolayca “tehlikeli”, “sakıncalı” veya “güvenlik sorunu” olarak algılanabiliyor. Oysa bu çalışmaların öyle algılanması yanlıştır. Mesela, bizim bir süredir yürüttüğümüz Dersim Kırımı Envanteri çalışması tam tersine, slogan üretmek için değil, olguları mümkün olduğunca ayrıntılı biçimde ortaya koymak amacıyla hazırlanmış uzun soluklu bir araştırmanın ürünüdür. Yıllar süren saha çalışmaları ve mikro tarih araştırmaları sonucunda, yazılı kaynakların ve sözlü tanıklıkların birlikte değerlendirilmesiyle oluşturulmuş bir envanter çalışmasıdır. Böyle bir çalışmanın amacı yeni düşmanlıklar üretmek değil; hakikati mümkün olduğunca somutlaştırmaktır. Çünkü hakikat olmadan sağlıklı bir toplumsal hafıza da kurulamaz.

Tam da bu nedenle bugün yaşanan çelişki bana çok düşündürücü geliyor. Türkiye’de yeniden bir barış ihtimalinin konuşulduğu, Kürt meselesinin demokratik yollarla çözümünün yeniden tartışıldığı bir dönemde, geçmişte yaşanmış ağır devlet şiddeti örneklerini çalışan akademisyenlerin baskıyla karşılaşması, üzerinde ciddiyetle düşünülmesi gereken bir durumdur.

Barış yalnızca geleceğe ilişkin bir proje değildir; aynı zamanda geçmişle kurulan ilişkinin de yeniden inşa edilmesidir. Geçmiş konuşulmadan, mağduriyetler araştırılmadan, farklı toplumsal hafızalar meşru kabul edilmeden kalıcı ve adil bir barış kurulamaz. Bu nedenle benim açımdan Dersim Kırımı çalışmaları yalnızca akademik bir araştırma konusu değildir. Aynı zamanda demokratikleşmenin ve onarıcı adaletin önemli bir parçasıdır. Onarıcı adalet, kimseyi mahkûm etmeye veya kolektif suç üretmeye çalışmaz. Tam tersine, hakikatin ortaya çıkmasını, mağduriyetlerin tanınmasını ve toplumun ortak bir gelecek kurabilmesini amaçlar.

Belki de tam bu nedenle beni en çok düşündüren şey, Türkiye’de hakikati araştırmanın hâlâ bazı durumlarda güvenlik meselesi olarak görülebilmesidir. Oysa benim inandığım tam tersidir: Hakikatten korkan toplumlar güvenlik sorununu büyütür; hakikatle yüzleşebilen toplumlar ise demokrasiyi ve barışı güçlendirir.

• “Asıl mesele benim yaşadığım haksızlık değil, akademik özgürlükler meselesi” diyorsunuz. Devlet üniversitelerindeki KHK tasfiyelerinin ardından vakıf üniversitelerinde derinleşen bu güvencesizlik ve tasfiye dalgası Türkiye’de akademik özgürlüğün sınırlarına dair ne söylüyor? Bu bağlamda erken Cumhuriyet dönemindeki tasfiyelerle benzerlik ve farklılıklar nelerdir?

Evet, gerçekten de benim açımdan asıl mesele bu. Çünkü tek tek bireylerin yaşadığı haksızlıklar elbette önemlidir; ancak bunlar daha büyük bir yapısal dönüşümün parçası olarak okunmadıkça eksik anlaşılır. Bugün Türkiye’de tartışılması gereken esas konu, belirli akademisyenlerin görevlerinden neden uzaklaştırıldığı değil; üniversitelerin eleştirel düşünce üretme kapasitesinin neden giderek daraldığıdır.

Evet, gerçekten de benim açımdan asıl mesele bu. Çünkü tek tek bireylerin yaşadığı haksızlıklar elbette önemlidir; ancak bunlar daha büyük bir yapısal dönüşümün parçası olarak okunmadıkça eksik anlaşılır. Bugün Türkiye’de tartışılması gereken esas konu, belirli akademisyenlerin görevlerinden neden uzaklaştırıldığı değil; üniversitelerin eleştirel düşünce üretme kapasitesinin neden giderek daraldığıdır.

KHK dönemini düşündüğümüzde, tasfiyeler olağanüstü hal koşullarında gerçekleşti. Devletle birlikte benzer bir güvencesizlik ikliminin vakıf üniversitelerine de yayıldığını gördük; bugün de halen görüyoruz. Bu önemli bir değişimdir. Çünkü artık mesele yalnızca devletin doğrudan müdahalesi değildir. Üniversitelerin kendi yönetsel refleksleri de giderek siyasal iktidarın beklentileri doğrultusunda şekillenmeye başlıyor. Böylece hukuki baskılarla kurumsal otosansür birbirini besleyen bir mekanizmaya dönüşüyor.

Burada yalnızca siyasal baskılardan söz etmek de yeterli olmaz. Bence son yıllarda üniversite yönetim anlayışında daha derin bir dönüşüm yaşanıyor. Akademik kalite, uluslararası görünürlük veya bilimsel üretim kadar; hatta bazen bunlardan daha fazla, “sorun çıkarmamak”, “kriz üretmemek”, “risk oluşturmamak” gibi yönetsel ölçütler belirleyici hale geliyor. Eleştirel düşünce tam da doğası gereği zaman zaman rahatsız edicidir; yeni sorular sorar, yerleşik kabulleri ve egemen söylemleri sorgular. Oysa risk yönetimi mantığıyla çalışan kurumlar, eleştirel düşünceyi akademinin doğal bir parçası olarak değil, kontrol edilmesi gereken bir belirsizlik olarak görmeye başlayabiliyorlar.

Bunun sonucu olarak da sessiz ama güçlü bir otosansür iklimi oluşuyor. Akademisyenler yalnızca ne söyleyeceklerini değil, neyi çalışacaklarını, hangi konferansa katılacaklarını, hangi kitabı yazacaklarını veya hangi öğrencinin tezine danışmanlık yapacaklarını da hesap etmeye başlıyor. Böyle bir ortamda doğrudan yasaklardan daha etkili olan şey, belirsizlik ve korkudur.

Bence bu durum, akademik özgürlüğün yalnızca anayasal veya hukuki bir mesele olmadığını da gösteriyor. Akademik özgürlük aynı zamanda kurumsal bir kültür meselesidir. Bir üniversite yönetimi eleştirel düşünceyi gerçekten korumaya kararlı değilse, en iyi yasalar bile akademisyeni korumaya yetmeyebilir. Buna karşılık güçlü bir akademik kültür, zaman zaman hukuki güvencelerin ötesinde koruyucu bir işlev görebilir. Ne yazık ki son yıllarda bu kültürün de ciddi biçimde aşındığını görüyoruz.

Erken Cumhuriyet dönemiyle benzerlikler ve farklılıklar da burada ortaya çıkıyor. Benzerlik şurada: Farklı dönemlerde farklı siyasal rejimler işbaşında olsa da devlet, uzun süre üniversiteyi özerk bilgi üreten bir kurumdan çok kendi modernleşme ve meşruiyet projesinin bir parçası olarak görme eğiliminde oldu. Bu nedenle farklı dönemlerde farklı gerekçelerle “makbul akademisyen” ile “sakıncalı akademisyen” ayrımı yeniden üretildi. İsimler, yöntemler ve ideolojik çerçeveler değişti; fakat akademiden beklenen siyasal sadakat fikri bütünüyle ortadan kalkmadı.

Ama önemli farklılıklar da var. Erken Cumhuriyet’in ilk dönemindeki tasfiyelerin önemli bir kısmı, yeni kurulan ulus-devletin ideolojik ve kurumsal yapısını inşa etme süreci içinde gerçekleşiyordu. Başka bir ifadeyle, üniversite yeni rejimin kurucu araçlarından biri olarak görülüyordu. Bugün ise yaklaşık bir asırlık üniversite geleneğine sahip bir ülkede yaşıyoruz. Artık tartıştığımız şey yeni bir devlet kurmak değil; demokratikleşmesini tamamlayamamış bir devletin eleştirel bilgiyle kurduğu ilişki. Bu nedenle bugünkü tasfiyeler bana göre kuruluş döneminin olağanüstü koşullarından çok, demokratikleşememiş bir siyasal kültürün sürekliliğini düşündürüyor. Bugün hedef alınan yalnızca belirli akademisyenler değildir; eleştirel bilginin hangi sınırlar içinde üretilebileceği de fiilen yeniden tanımlanmaktadır.

Burada dikkat çekici olan başka bir nokta daha var. Geçmişte de bugün de tasfiyeler yalnızca belirli siyasal görüşlere yönelmiyor; belirli araştırma alanlarının kendisi de riskli hale gelebiliyor. Kürt meselesi, Alevilik, kültürel çoğulluk, azınlıklar, devlet şiddeti, toplumsal hafıza veya resmî tarihin dışında kalan konular üzerinde çalışmak, bazı dönemlerde fiilen akademik maliyet üretebiliyor. Böyle bir durumda tasfiye edilen yalnızca insanlar değildir; aynı zamanda araştırma konuları ve soru sorma cesareti de tasfiye edilmiş olur.

İşte tam da bu nedenle ben yaşananları yalnızca akademik özgürlük sorunu olarak değil, aynı zamanda demokrasi sorunu olarak görüyorum. Demokrasi yalnızca seçimlerden ibaret değildir. Demokrasi aynı zamanda toplumun kendisi hakkında özgürce bilgi üretebilme kapasitesidir. Eğer üniversiteler toplumun en zor, en acı ve en tartışmalı meselelerini araştırmaktan çekinmeye başlarsa, demokratik siyaset de giderek sağlıklı bilgi kaynaklarını kaybeder.

Bu nedenle bugün akademik özgürlüğü savunmak, yalnızca akademisyenlerin çalışma koşullarını savunmak değildir. Aynı zamanda Türkiye’nin gelecekte nasıl bir demokrasi ve nasıl bir barış inşa edeceği sorusuna da cevap vermektir. Eğer üniversiteler hakikatin özgürce araştırılabildiği kurumlar olmaktan çıkarsa, toplumun kendi geçmişiyle yüzleşme kapasitesi de zayıflar. Hakikat zayıfladığında ise hem demokrasi hem de barış kırılgan hale gelir.

• Bir tarihçi ve entelektüel olarak, kürsülerin ve kampüslerin bu denli çölleştirildiği bir dönemde, hakiki ve eleştirel bilgi nasıl üretilecek?

Doğrusu ben o kadar karamsar değilim. Endişeliyim ama umutsuz değilim. Çünkü tarih bize gösteriyor ki hakiki bilgi hiçbir zaman yalnızca devletlerin, iktidarların veya üniversitelerin izin verdiği ölçüde üretilmedi. Eğer öyle olsaydı bugün insanlık tarihinin en önemli fikirlerinin ve bilimsel atılımlarının büyük kısmı ortaya çıkmazdı.

Ama buradan yanlış bir sonuca da varmak istemem. “Üniversiteler önemini kaybetti; artık bilgi başka yerlerde üretilir” düşüncesine katılmıyorum. Üniversite, bütün sorunlarına rağmen, eleştirel bilginin en önemli kurumsal mekânıdır. Bu nedenle üniversiteyi savunmak, yalnızca akademisyenlerin çalışma koşullarını savunmak değildir; toplumun eleştirel düşünme kapasitesini savunmaktır.

Bugün yaşadığımız sorun tam da burada yatıyor. Üniversiteler yalnızca kadrolarını kaybetmiyor; aynı zamanda soru sorma cesaretini de kaybetme riskiyle karşı karşıya kalıyor. Oysa bilim, doğru cevaplardan önce doğru sorularla ilerler. Soruların sınırlandığı yerde bilgi de sınırlanmaya başlar.

Bununla birlikte bilgi üretimi hiçbir zaman tek bir kuruma hapsedilemez. Son yıllarda Türkiye’de ve dünyada bunun çok sayıda örneğini görüyoruz. Bağımsız araştırma ağları, sivil toplum kuruluşları, vakıflar, dijital yayıncılık, uluslararası akademik iş birlikleri ve farklı disiplinlerden araştırmacıların oluşturduğu çalışma grupları, eleştirel düşüncenin yaşaması açısından giderek daha önemli hale geliyor. Benim de son yıllarda Türkiye Kültürleri çalışmaları kapsamında genç araştırmacılarla oluşturduğumuz çalışma gruplarında, uluslararası akademik ağlarda ve şimdi de yurt dışında sürdüreceğim çalışmalarda gördüğüm gibi, bilgi en verimli biçimde paylaşım ve dayanışma içinde üretiliyor.

Özellikle genç akademisyenler açısından bunun çok önemli olduğunu düşünüyorum. Bugün birçok genç arkadaşımız yalnızca iş güvencesi değil, araştırma cesareti konusunda da ciddi kaygılar taşıyor. Bu kaygılar son derece anlaşılır. Fakat eleştirel düşünceyi korumanın yolu bireysel kahramanlık hikâyeleri yazmak değildir. Asıl ihtiyaç duyduğumuz şey güçlü akademik dayanışma, ortak üretim kültürü ve uluslararası bilimsel ilişkileri geliştirebilmektir. Baskı dönemlerinde bireyler kolayca yalnızlaştırılabilir; ama dayanışma ağlarını tasfiye etmek çok daha zordur.

Bir tarihçi olarak şuna inanıyorum: Baskı dönemleri geçicidir; üretilen bilgi ise kalıcıdır. Bugün yasaklanmaya veya engellenmeye çalışılan birçok araştırma, birkaç yıl sonra olağan akademik bilgi haline gelebilir. Tarih bunun sayısız örneğiyle doludur. Kısa vadeli siyasal güç ile uzun vadeli bilimsel hakikat arasında her zaman bir zaman farkı vardır. Ben umutluysam, biraz da bu tarihsel deneyim nedeniyle umutluyum.

İçinden geçtiğimiz dönemin ayrıca özel bir anlamı olduğunu düşünüyorum. Türkiye yeniden barışı, demokratikleşmeyi ve geçmişle yüzleşmeyi konuşuyor. Böyle dönemlerde üniversitelerin görevi sessizleşmek değil; tam tersine daha çok araştırmak, daha çok tartışmak ve daha çok bilgi üretmektir. Çünkü kalıcı barış yalnızca siyasetçilerin müzakere masasında değil; üniversitelerde, kütüphanelerde, arşivlerde ve toplumun farklı hafızaları arasında kurulan diyalogla da inşa edilir.

Ben bu nedenle bütün olumsuzluklara rağmen eleştirel bilginin geleceği konusunda iyimserliğimi koruyorum. Hakikatin önüne geçici engeller konulabilir; ama hakikat arayışının kendisini ortadan kaldırmak mümkün değildir. Üniversiteler yeniden özgürleşebilir, kurumlar yeniden çoğulculaşabilir. Önemli olan, o güne kadar hakikati araştırma iradesini ve ortak üretim kültürünü canlı tutabilmektir.

• Akademiden uzaklaştırılma kararınızın asıl nedeninin Dersim Kırımı Envanteri kitabı olduğunu belirttiniz. İçinden geçtiğimiz barış sürecinde bu tip uygulamalar çelişkili değil mi? Gerçek, kalıcı ve adil bir barış yüzleşme çalışmaları ve demokratikleşme olmadan mümkün mü?

Bana göre bu soru, yalnızca benim yaşadığım olayla ilgili değil; Türkiye’nin önündeki en temel meselelerden biriyle ilgili. Çünkü barış dediğimiz şeyi nasıl anladığımızı sorgulamamızı gerektiriyor.

Eğer barışı yalnızca silahların susması veya çatışmanın sona ermesi olarak tanımlarsak, elbette bu da çok değerli ve hayati bir gelişmedir, ancak barış bundan ibaret değildir. Hiç kimse çatışmanın devamını istemez. Ayrıca silahların sustuğu ortamda özellikle Kürt hareketinin teorik ve pratik birikimi ile ortaya çıkacak güçlü enerjinin barış ve demokrasi mücadelesine hayati katkısı olacağına inanıyorum. Hakların genişlemesi, özgürlüklerin güçlenmesi, toplumsal güvenin yeniden kurulması ve geçmişte yaşanmış ağır adaletsizliklerle yüzleşme de bu mücadele ve barış sürecinin ayrılmaz parçalarıdır.

Bu nedenle, benim yaşadığım olayın sembolik bir anlam taşıdığını düşünüyorum. Eğer gerçekten daha demokratik ve barışçıl bir Türkiye hedefleniyorsa, geçmişte yaşanan devlet şiddetini araştıran tarihçilerin, sosyal bilimcilerin veya insan hakları araştırmacılarının çalışmalarının desteklenmesi gerekir. Çünkü bu çalışmalar geçmişi yeniden çatışma konusu yapmak için değil; tam tersine ortak bir gelecek kurabilmek için yapılır.

Bana göre burada çok önemli bir zihniyet farkı var. Bazıları geçmişle yüzleşmenin toplumu böleceğini düşünür. Ben ise tam tersine, yüzleşilmemiş geçmişin toplumu bölmeye devam ettiğini düşünüyorum. Tarih bunu yalnız Türkiye’de değil, dünyanın birçok farklı örneğinde de gösteriyor. Acılar konuşulmadığında kaybolmuyor; yalnızca kuşaktan kuşağa aktarılıyor. Hakikat bastırıldığında ortadan kalkmıyor; yalnızca daha kırılgan bir toplumsal hafızaya dönüşüyor.

İşte bu nedenle ben yıllardır “onarıcı adalet” kavramını kullanıyorum. Onarıcı adalet, geçmişi bugünün siyasal hesaplaşmalarının malzemesi haline getirmek değildir. Kimseyi kolektif olarak suçlamak da değildir. Onarıcı adalet, hakikatin ortaya çıkmasını, mağduriyetlerin tanınmasını, devletin gerektiğinde sorumluluğunu kabul edebilmesini ve toplumun ortak geleceğini daha sağlam temeller üzerine kurabilmesini amaçlayan, tüm toplum için sağaltıcı demokratik bir süreçtir.

Ben Dersim soykırımı (Tertele) üzerine çalışırken de hiçbir zaman öfkeyi büyütmeye çalışmadım. Tam tersine, öfkenin yerini bilgi alsın istedim. Çünkü bilgi olmadan empati kurulamaz. Empati olmadan toplumsal güven kurulamaz. Toplumsal güven olmadan da kalıcı barış kurulamaz.

İşte bu nedenle bugün yaşanan bazı uygulamalar bana düşündürücü geliyor. Bir taraftan toplumun en önemli sorunlarından birini demokratik yollarla çözme iradesi ortaya konuluyor; diğer taraftan bu çözümün toplumsal ve tarihsel zeminini güçlendirecek akademik çalışmalar baskıyla karşılaşabiliyor.

Ben bunu yalnızca bir çelişki olarak değil, aynı zamanda önemli bir uyarı olarak görüyorum. Çünkü barış süreçleri kendi kendilerine başarıya ulaşamazlar. Siyasal ve toplumsal dönüşümle başarı mümkün kılınır.  Onları da kalıcı hale getiren şey, demokratik kurumların güçlenmesi, ifade özgürlüğünün genişlemesi, üniversitelerin özgürleşmesi ve toplumun geçmişi konuşabilme cesaretidir. Eğer bunlar gerçekleşmezse, siyasal düzeyde atılan önemli adımların toplumsal karşılığı zayıf kalabilir. Bu nedenle, benim görevime son verilmesi yalnızca kişisel bir mağduriyet değildir. Ben bunu, Türkiye’nin önünde duran daha büyük bir sorunun küçük ama anlamlı bir göstergesi olarak görüyorum. Çünkü bana göre hakikat ile barış birbirinin alternatifi değildir. Tam tersine, hakikat barışın en önemli önkoşullarından biridir. Geçmişi araştıran tarihçilerden korkan bir toplum, geleceğini de güven içinde kurmakta zorlanır.

Buna karşılık geçmişi konuşabilen, farklı hafızaları tanıyabilen ve acıları ortak insanlık deneyimi olarak paylaşabilen toplumlar, çok daha güçlü ve kalıcı bir demokratik barış kurabilirler. Benim bütün akademik çalışmalarımın ortak amacı da tam olarak budur.

• Daha önce de vurguladığınız “onarıcı adalet” kavramı, bu barış sürecinde nasıl bir işlev görebilir? “Onlar vazgeçmiyor, ben de vazgeçmeyeceğim” diyen bir akademisyen olarak; hem bu barış zeminine katkı sunmak isteyenlere hem de kürsüsünü korumaya çalışan genç meslektaşlarınıza ne mesaj verirsiniz?

Bence onarıcı adalet, önümüzdeki dönemde Türkiye’nin en çok ihtiyaç duyacağı kavramlardan biri olabilir.  Bunu yalnızca Dersim için söylemiyorum. 1915’ten Dersim’e, Varlık Vergisi’nden 6-7 Eylül’e, 1990’ların ağır insan hakları ihlallerinden yakın dönemin hukuki, ekonomik ve siyasi hak ihlallerine kadar Türkiye’nin ortak hafızasında çok sayıda derin yara var. Bu yaraların her biri kendi tarihsel bağlamı içinde ele alınmalıdır; hiçbirinin diğerine benzetilmesi veya birbirinin yerine geçirilmesi doğru değildir. Ancak hepsinin ortak bir ihtiyacı vardır: Hakikatin özgürce araştırılabilmesi, konuşulabilmesi ve yüzleşilebilmesi.

Bu nedenle bana göre onarıcı adalet geçmişte takılıp kalmak değildir; tam tersine geleceği kurabilmenin en sağlıklı yollarından biridir. Geçmişi inkâr ederek değil, geçmişi anlayarak geleceğe yürüyebiliriz.

İçinden geçtiğimiz dönemin de böyle bir imkân taşıdığına inanmak istiyorum. Barış yalnızca siyasal aktörlerin başaracağı bir süreç değildir. Üniversitelerin, gazetecilerin, sanatçıların, sivil toplum kuruluşlarının ve bütün toplumun katkısıyla derinleşebilir. Akademinin görevi de tam burada başlıyor. Akademisyenlerin görevi topluma güvenilir bilgi sunmak, karmaşık sorunları bütün boyutlarıyla araştırmak ve konuşulması zor meselelerin konuşulabileceği ortak zemini güçlendirmektir.

Genç meslektaşlarıma söylemek istediğim ise şunlar olur: İçinden geçtiğimiz bu zorlu dönemde gelecek kaygısı, güvencesizlik ve baskılar birçok genç akademisyeni haklı olarak endişelendiriyor. Hiç kimsenin bu kaygıları küçümsemeye hakkı yok. Ancak akademisyen olmayı yalnızca bir meslek olarak değil, aynı zamanda topluma karşı bir sorumluluk olarak görmeye devam etmeliyiz.

Bu, kahramanlık yapmak anlamına gelmez. Tam tersine, iyi araştırma yapmak, kaynaklara sadık kalmak, kanıt olmadan hüküm vermemek, farklı görüşleri dinlemek, eleştirel düşünceden vazgeçmemek ve akademik dayanışmayı büyütmek demektir. Bu kendi başına devrimci tavır ve haysiyet mücadelesi anlamına gelir. Çünkü baskı dönemlerinde asıl nitelikli direnç sloganlardan değil, eleştirel bilimsel üretimden doğar.

Ben kendi adıma geleceğe bu gözle bakıyorum. Elbette görevime son verilmesi beni üzdü. Yarım kalan görevlerimi, öğrencilerimi, araştırmalarımı ve üniversitedeki akademik hayatımı düşünüyorum. Ancak bütün bunlar beni tarihçilikten, araştırmaktan veya inandığım değerlerden uzaklaştırmadı.

Çünkü ben hiçbir zaman tarih yazmayı yalnızca geçmişi anlamak için yapmadım. Daha özgür, daha demokratik ve birbirini daha iyi anlayan bir toplumun kurulmasına küçük de olsa katkı sunabilmek için yaptım.

Eğer bugün genç akademisyenlere tek bir cümle söylemem gerekseydi, sanırım şu olurdu: Hakikati aramaktan vazgeçmeyin; ama bunu öfkeyle değil, bilgiyle; yalnız başınıza değil, dayanışmayla; bugünü düşünerek değil, gelecek kuşaklara karşı sorumluluğunuzu da hissederek yapın.

Çünkü sonunda kalıcı olan makamlar, yönetimler veya yasaklar değildir. Kalıcı olan, iyi araştırılmış bilgi, dürüst bilim ve toplumun ortak hafızasına bırakılan katkıdır. Benim umudum da tam olarak buradadır.

• Son olarak eklemek istediğiniz bir şey var mı?

Son günlerde bana en çok sorulan soru şu oldu: “Şimdi ne yapacaksınız?” Ben ise bunun yerine başka bir sorunun daha önemli olduğunu düşünüyorum: Türkiye mevcut hayati süreçte ne yapacak?

Çünkü benim yaşadığım haksızlık, bütün boyutlarıyla, hukuk önünde ve tarih önünde bir gün mutlaka değerlendirilecektir. Ben de nerede olursam olayım araştırmaya, yazmaya, öğrencilerimle ve toplumla bilgi üretmeye devam edeceğim. Asıl önemli olan ise Türkiye’nin önündeki tarihsel fırsatı değerlendirebilmesidir.

Bugün belki uzun yıllardan sonra ilk kez, Türkiye’de çatışmanın yerine barışı, inkârın yerine konuşmayı ve korkunun yerine güveni koyabilecek bir imkândan söz ediyoruz. Tarih bize böyle fırsatların çok sık ortaya çıkmadığını gösteriyor. Ancak aynı tarih bize başka bir şey daha söylüyor: Barış süreçleri, yalnızca iyi niyetle veya siyasal iradeyle kalıcı hale gelmez. Onları kalıcı kılan şey, demokratik kurumlar ve hukuki güvencelerdir. İfade özgürlüğüdür. Geçmişle yüzleşme cesaretidir. Ve en önemlisi, birbirimizi dinleyebilmektir.

Bana göre bugün en önemli meselelerden biri, sürecin günlük siyasal hesapların ötesine taşınabilmesidir. Bugün iktidar partisinin ve liderinin tavrında gördüğümüz üzere, kısa vadeli siyasi kaygılar uzun vadeli toplumsal barışın önüne geçtiğinde, en iyi niyetli girişimler bile kırılgan hale gelir. Tam da bu nedenle, güven verici kapsamlı bir çerçeve veya kök yasanın çıkarılması büyük önem taşıyor. Böyle bir yasal çerçeve yalnızca taraflara güven vermekle kalmaz; aynı zamanda barışın kişilere bağlı bir siyasi tercih değil, devletin ve toplumun ortak demokratik hedefi olduğunu da gösterir.

Bunun kadar önemli bir başka konu da, barış sürecinde rol üstlenen aktörlerin bu sorumluluklarını gerçekten yerine getirebilecek koşullara sahip olmalarıdır. Dünyadaki birçok barış süreci bize bunu gösteriyor. Müzakere yürüten aktörlerin iletişim kurabildiği, çalışabildiği ve toplumu sürece hazırlayabildiği koşullar oluşturulmadan kalıcı sonuç almak kolay değildir. Bu çerçevede Sayın Abdullah Öcalan’ın da üstlendiği rolün gerektirdiği biçimde barış ve demokratikleşme çalışmalarını yürütebileceği hukuki ve fiili koşulların sağlanmasının, sürecin başarısı bakımından önemli olduğunu düşünüyorum. Bunu herhangi bir kişiye ilişkin bir ayrıcalık talebi olarak değil, başarılı barış süreçlerinin gerektirdiği kurumsal ve demokratik mantığın doğal sonucu olarak gerçekleştirmek gerekir.

Bir tarihçi olarak iyimserliği saf bir duygu değil, tarihsel bir sorumluluk olarak görüyorum. Çünkü tarih yalnızca savaşların, darbelerin ve baskıların tarihi değildir. Aynı zamanda toplumların kendi hatalarıyla yüzleşebildikleri, birbirlerini yeniden dinleyebildikleri ve büyük mücadeleler sonucunda daha demokratik bir gelecek kurabildikleri dönemlerin de tarihidir.

Ben bütün akademik hayatım boyunca tek tek tarihsel olayları anlatmaktan çok, daha çoğulcu, daha özgür ve daha demokratik bir toplumun ancak hakikatten korkmayan bir siyasal ve kültürel iklim üzerinde yükselebileceğini anlatmaya çalıştım.

Eğer bu söyleşiden geriye tek bir düşünce kalacaksa, onun şu olmasını isterim: Hakikatten korkmayan toplumlar geçmişleriyle yüzleşebilir; geçmişleriyle yüzleşebilen toplumlar ise birlikte yaşayacak ortak bir gelecek kurabilir. Barış da ancak böyle bir demokratik zeminde kalıcı hale gelebilir.

Ben hâlâ buna inanıyorum. Ve belki daha da önemlisi – birçok dostum ve meslektaşım bunu çok naif bulsa da – bunun Türkiye için hâlâ mümkün olduğuna inanıyorum.