Kürtçe öğreten dernek sayısı yetersiz

Kürtçe’nin geliştirilmesi ve öğretilmesi için mücadele veren derneklerin sayısı yetersiz. Birçok kentte dil öğreten dernek bulunmuyor

Anayasanın 42’nci Maddesi, Türkçeden başka bir dilin eğitim ve öğretim kurumlarında anadil olarak okutulması ve öğretilmesini engelliyor. Bu nedenle devlet okullarında Türkçe dışında herhangi bir dilde eğitim verilmesi “bölünme nedeni” ya da “beka sorunu” olarak görülüyor. Bu dillerin başında da Kürtçe geliyor.

Kürtler, cumhuriyetin kuruluşundan bu yana yoğun bir asimilasyon politikasıyla karşı karşıya. Kimi dönemler dilleri tamamen yasaklandı, kimi dönemlerde ise anadillerinde konuştukları için ya baskıya maruz kaldılar ya da ağır cezalara çarptırıldılar. Ancak asimilasyon ve baskıya karşı mücadele hiç son bulmadı.

2016’daki askeri darbe girişimi sonrası ilan edilen Olağanüstü Hal (OHAL) kapsamında çıkarılan Kanun Hükmünde Kararnameler (KHK) ile Kürtçe faaliyet yürüten tüm dil ve kültür dernekleri kapatılmıştı. 1992 kurulan İstanbul Kürt Enstitüsü ile Kürtçe Dil Araştırma ve Geliştirme Derneği’nin (KURDÎ-DER) tüm şubeleri de faaliyetleri durdurulan kurumlar arasında yer almıştı.

Söz konusu dernek ve kurumlarda çalışma yürüten eğitmenler ve dilbilimciler, kısa bir süre sonra yeniden farklı derneklerle Kürtçe’ye dönük çalışmalara başladı. Kürtçe’nin geliştirilmesi, yaygınlaştırılması ve öğretilmesi için faaliyet yürüten dil ve kültür dernekleri, Kürtçe için edilen mücadelenin öncülüğünü yapmaya devam ediyor.

Kürtçe öğretilen dernekler

2016 sonrası farklı kentlerde açılan derneklerin çalışmlarına dair bilgiler şöyle:

• Mezopotamya Dil ve Kültür Araştırmaları Derneği (MED-DER): Amed’de 2017’de kuruldu, 400 civarında öğrenciye ders veriliyor.
• Arî Dil Araştırmaları ve Kültür Derneği (ARÎ-DER): Êlih’te 2018 yılında Mereto Dil Araştırmaları ve Kültür Derneği adından kuruldu. Derneğin ismi, 3 Temmuz 2021 tarihinde ARÎ-DER olarak değiştirildi. 100’ü aşkın kişiye yüz yüze ve online ders veriliyor.
• Birca Belek Dil ve Kültür Derneği: Şirnex/Cizîr’de (Cizre) 22 Eylül 2019’de kuruldu. 2 ayrı kursta 24 kişi dil öğreniyor.
• Kürt Kültürünü ve Dilini Geliştirme Derneği (KURDÎGEH): Wan’da 2024’te kuruldu. 90 kişi dil dersi görüyor. 1 atölyede sadece çocuklara ders veriliyor.
• Avesta Dil ve Kültür Araştırmaları Derneği: İzmir’in Konak ilçesinde 1 Ağustos 2025’te kuruldu. 50 kişiye dil dersi veriliyor.
• Cudi Eğitim, Kültür ve Dayanışma Derneği (CÛDÎ-DER): Şirnex/Silopiya (Silopi) ilçesinde 2015 yılında kuruldu. Belediye Eşbaşkanı Jiyan Ormanlı’nın ihraca sevk edilmesinin ardından buradaki çalışmalar durdu.
• Ferat Dil ve Kültür Araştırmaları Derneği (FERAD-DER): Semsûr’da 2019’da kuruldu. 15 kişiye dil dersi veriliyor.
• Botan Dil ve Kültür Araştırma Derneği (BOTAN-DER): Sêrt’te 31 Ekim 2022’de kuruldu. 25 kişi sertifakalarını aldı. Derneğin yer değişimi nedeniyle çalışmalara bir süre ara verildi.
• Dil ve Edebiyat Derneği (MEBYA -DER): Bedlîs/Tetwan’da (Tatvan) 7 Temmuz 2024’de kuruldu.
• Konya Kültür, Sanat ve Dil Derneği (KON-DER): Konya/Kulu’da 6 Şubat 2025’de kuruldu. 25 kişi atölyelere katılıyor. Yeni kurslar için başvurular sürüyor.
• İstanbul Kürt Araştırmaları Derneği: 6 Mart 2017’de kuruldu. 250’e yakın kişiye Kürçenin Kurmancî, Kirmanckî ve Soranî lehçelerinde dil dersi veriliyor.
• Arsîsa Dil, Kültür ve Sanat Araştırmaları Derneği: Wan/Ercîş’te (Erdiş) 2019’da kuruldu. 2 sınıfta 20 öğrenci bulunuyor.
• Mezopotamyalılar Dil ve Kültür Araştırmaları ve Geliştirme Derneği (MEDİA-DER): Tekirdağ’da 18 Mayıs 2025’de kuruldu. 6 kişiye dil eğitimi veriliyor.
• Kurdî-Zan Ararat Dil ve Kültür Araştırmaları Derneği (KURDÎ-ZAN): Agirî’de 8 Kasım 2025’de kuruldu. 70 kişi dil eğitimi alıyor.
• Anka Dil, Kültür ve Sanat Derneği (ANKA-DER): Ankara’da Haziran 2022’de kuruldu. 75 kişi atölyelere katılıyor. Yüzlerce kişi atölyeleri tamamladı.
• Siverek Kürt Dili ve Kültür-Sanat Geliştirme ve Araştırma Derneği (ZIWAN-KURD): Riha/Sêwereg (Siverek) ilçesinde 30 Kasım 2025’de kuruldu. 20 kişiye dil dersi veriliyor.
• ZIMANGER: Riha’da 17 Aralık 2025’de kuruldu. Henüz atölyeler başlamadı.
• Kürt Dili ve Kültürü Derneği: 2023’de Riha’da kuruldu. Şu an atölye yok.
• İzmir-Dersim Kültür ve Dayanışma Derneği: 13 kayıtlı öğrenciye Kirmanckî lehçesinde ders veriliyor.
• Nûbihar Derneği: Wan’da faaliyet yürütüyor. 1 sınıfta 25 kişiye dil öğretiliyor.
• Bingöl Kültür ve Sanat Derneği: 27 Aralık 2025’te açıldı. 30 kişi dil eğitim görüyor.
• Ehmedê Xanî Enstitüsü: Wan’da 27 Nisan 2024’te açıldı. Daha çok panel ve sempozyumlar düzenliyor.

Farklı kurumlar da Kürtçe için atölyeler düzenliyor

Söz konusu derneklerin yanı sıra farklı kurum ve sendikalarda da Kürtçe için atölyeler düzenleniyor. Amed’de bulunan Dicle Fırat Kültür Sanat Derneği ve MA Music’de uzun yıllardır atölyeler düzenleniyor. Kürtçe’nin öğretildiği sendikaların başında Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası (Eğitim Sen) geliyor. Eğitim Sen’in Dêrsim, Wan, Semsûr, Dîlok ve daha birçok şubesinde şu an Kürtçe öğretiliyor. Dêrsim’de 2 sınıtta 42 kişi, Wan’da 30 kişiye dil eğitimi veriliyor. Sağlık ve Sosyal Hizmet Emekçileri Sendikası’nın bazı şubelerin de benzer çalışma yürütülüyor. SES Wan Şubesi’nde 60 kişiye dil eğitimi veriliyor.

Yine bazı barolar, Demokratik Alevi Derneği (DAD) şubeleri, Mezopotamya Vakfı ile İsmail Beşikçi Vakfı gibi yerlerde de dil atölyeleri düzenleniyor.

Çukurova ve Akdeniz’de Kürtçe öğrenmek için kurum yok 

Kürtlerin yoğun yaşadığı birçok kentte, sadece Kürtçe faaliyetler yürüten herhangi bir dernek bulunmuyor. Bu bölgelerin başında Çukurova ve Akdeniz bölgeleri geliyor. Yüzbinlerce Kürt’ün yaşadığı Adana, Mersin, Antalya, Hatay gibi kentlerde Kürtçe’nin öğretildiği tek bir dernek bulunmuyor.

Serhat’ın 7 kentinde dernek yok 

Serhat Bölgesi’nde de tablo farksız değil. Dil çalışmaları ağırlık olarak Wan’da yürütülüyor. Ancak Erzirom, Îdir, Qers, Erdexan, Colemêrg, Mûş ve Bedlîs’te (merkez) herhangi bir dernek bulunmuyor.

Yine Mêrdîn, Meletî, Mereş, Şirnex merkez, Elezîz, Dêrsim ve Erzingan da dernek bulunmayan kentlerden.

4 üniversitede ‘yaşayan diller’ bölümü var

Kürtçe ve Kürt edebiyatı noktasında üniversitedeki akademik çalışmalar da bir hayli sınırlı. Sadece 5 üniversitede Kürt Dili ve Edebiyatı bölümleri bulunuyor:

• Amed/Dicle Üniversitesi
• Mêrdîn/Artuklu Üniversitesi
• Mûş/Alparslan Üniversitesi
• Çewlîg/Bingöl Üniversitesi
• Dêrsim/ Munzur Üniversitesi

Haber: Azad Altay \ MA